دوری از قرآن و تأثير آن در اخلاق فردی و اجتماعی مؤمنان/ نگاهی به چند رذيلت اخلاقی رايج در جامعه
گروه فعالیتهای قرآنی:صافی رواج رذيلتهای اخلاقی در جامعه را از نشانههای دوری از قرآن كريم دانست و گفت: رذیلتهای اخلاقی که در اطراف ما و گاهی در درون جامعه و خانواده وجود دارد نشان میدهد افراد و خانوادههایی که مبتلا به این رذیلتها هستند از تعالیم مکتب به ویژه قرآن کریم فاصله گرفتهاند.
سيدعلی صافی، مدرس دانشكده اصولالدین دزفول
در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان رواج رذيلتهای اخلاقی را از نشانههای دوری از قرآن كريم دانست و گفت: رذیلتهای
اخلاقی که در اطراف ما و گاهی در درون جامعه و خانواده وجود دارد نشان میدهد
افراد و خانوادههایی که مبتلا به این رذیلتها هستند از تعالیم مکتب به ویژه قرآن
کریم فاصله گرفتهاند. شاید ماه رمضان فرصتی باشد که به آموزههای قرآن بازگردیم و
این آسیبها را ترمیم و درمان کنیم کما اینکه
فلسفه تشریع روزه به دست آوردن فضیلت تقوا است.
وی اظهار كرد: رذیلت اخلاقی که از آن به فعل غیراخلاقی و یا ضدارزش اخلاقی نيز تعبیر میشود در فرهنگ اسلامی ما در برابر فضیلت به کار میرود که به شکلهایی مختلف در روایات آمده است. حدیث «جنود عقل و جهل» نمونهای از این روایات است که جنود عقل فهرستی از فضایل اخلاقی و جنود جهل رذایلی هستند که منشأ آنها جهل است و جزء رذيلتهای اخلاقی هستند.
مبنای رذايل و فضايل اخلاقی
صافی در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان رذیلتهای اخلاقی را شناخت، گفت: این موضوع یک مبنای خیلی روشن دارد و آن این است که به قرآن و روایات مراجعه کنیم و آنچه دستور فرموده و توصيه و تأکید کردهاند در دایره فضایل و آنچه را نهی فرمودهاند در دایره رذایل قرار دهيم. همچنین هر عامل و انگیزهای که از رسیدن انسان به کمال بازدارد و موجب انحطاط روحی و اخلاقی او شود رذیلت اخلاقی است ما آن چیزی را فضیلت یا فعل اخلاقی میدانیم که رسیدن به مسیر کمال انسانی در آن نهفته است.
اين مدرس دانشگاه با بيان اينكه کمال یک امر وجودی است و بین صفات انسانی و کمال رابطه علی و معلولی وجود دارد، تضيح داد: هر فعل و انگیزه و صفت مثبت یک گام انسان را به کمال نزدیک میکند؛ اما رذایل اخلاقی از جنس عدم هستند. یعنی یک نقیصه، کاستی و ضعفی در فعل و انگیزه انسان وجود دارد. به طور مثال دروغ نداشتن صداقت است و شك( در موضوعی) نشان دهنده آن است که یقین در موضوع برای انسان به وجود نیامده است؛ به این معنا که کاستی و ضعفی وجود دارد که به يك رذیلت در رفتار انسان تبدیل میشود.
فضایل و رذایل اخلاقی به اعمال محدود نمیشود
صافی ادامه داد: فضایل و رذایل اخلاقی به اعمال محدود نمیشود بلکه انسان در مقام نظر و انگیزه هم میتواند واجد فضایل و رذایل باشد. بخشی از رذیلتها در حوزه اخلاق فردی هستند به طور مثال برخی زودرنج، اهل خشم، ریا و تظاهر هستند. کفران نعمت، طمع، حسد، حرص و عجب در دایره رذایل اخلاقی فردی قرار میگیرد. برخی از رذایل نیز در حوزه اخلاق اجتماعی هستند یعنی از فردیت فرد بیرون میآیند و در محیطی پیرامون بروز پیدا میکنند؛ مثل سوءظن، استهزاء، بدقولی، روابط ناسالم، تجسس، تحقیر، غیبت و مردمآزاری، حرامخواری، سختگیریهای ناموجه در امر ازدواج، پیدایش خانوادههای نامتعارف، بیاعتمادی، عادت و اعتیاد به وسایل و ابزار جدید مثل ماهواره، بازیهای رایانهای که آثار زیانباری دارند و مدگرایی در حوزه نبایدهای اجتماعی قرار میگیرد. همچنین چاپلوسی، پارتیبازی، تبدیل شدن پول و ماشین به ارزش اجتماعی، نان به نرخ روز خوردن، رشوه با عنوان انعام یا هدیه، تشریفات آزاردهنده در زندگی مسئولان، ربا و شکمبارگی که در حوزه اخلاق اقتصادی قرار میگیرند نيز از اين قبيل هستند.
مشكلات اخلاقی در فرد و جامعه نمود فاصله آنها از قرآن هستند
مدرس دانشكده اصولالدین دزفول با بیان اینکه کسانی که گرفتار این مشکلات اخلاقی هستند با قرآن فاصله دارند، تصریح کرد: متأسفانه برخی از این مشکلات اخلاقی در جامعه ما نمود بیشتری دارند و برخی بحمدالله کمتر دیده میشوند. يكی از اين رذيلتهای اخلاقی عیبجویی است. توجه به عیب دیگران باعث میشود افراد از پرداختن به عیب خود و رفع آن باز بمانند. اگر این ویژگی در وجود انسان تبدیل به عادت و ملکه شود، به طور طبیعی این عادت همه جا تسری پیدا میکند؛ چنانکه گفته شده است:
هر که عیب دیگران پیش تو آورد و شمرد/ بیگمان عیب تو پیش دگران خواهد برد
وی گسترش عیبجويی و بيان عيوب دیگران را یک رذیلت
اخلاقی دانست و گفت: اگر در وجود مؤمن عيبی وجود دارد، بهترین شکل بیان اين عيب آن است که این
عیب را به او هدیه بدهیم؛ کما اینکه در روایت داریم: «بهترین برادر من کسی است که
عیوب مرا به من هدیه دهد». لفظ هدیه در این روایت نشان میدهد که بايد در
خلوت عیب مؤمنان را به آنها بگویيم به گونهای که احساس کنند در اثر دلسوزی و صمیمیت چنين
سخنی گفته است.
پيشزمينه فكری استهزاء و تمسخر خود برتربينی است
صافی استهزاء را رذيلت اخلاقی رايج در جامعه عنوان و تصريح كرد: متأسفانه استهزاء در قالب جوک، لطیفه و تمسخر یک قومیت یا یک شهر رواج دارد و افراد متوجه نیستند دایره استهزاء ممکن است به غیبت، اهانت، تحقیر، توهین و بدزبانی نیز برسد. در قرآن کریم صریحاً آمده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ؛اي كساني كه ايمان آوردهايد نبايد گروهي از مردان شما گروه ديگر را استهزا كنند، شايد آنها از اينها بهتر باشند»(حجرات، 11). آيه میفرمايد: همديگر را تمسخر نکنید چون به نظر میرسد تمسخر ناشی از این است که فرد مسخره كننده در ذهن خود فردی را که به خود حق میدهد او را تمسخر کند، کوچک شمرده است، حال آنکه قرآن میفرماید: چه بسا او نزد خداوند بهتر از تو باشد.
قرآن جدل به قصد کوبیدن فرد و ضربهزدن به حیثیت او را نمیپذيرد
اين مدرس دانشگاه جدال و مراء را رذيلت اخلاقی ديگری دانست و توضيح داد: جدال یعنی برتری
طلبیهای که بعضاً در مباحث سیاسی و مناظرات پیش میآید. جدلی مطلوب قرآن کریم است که به برترطلبی
برای رسیدن به یک هدف باطل نکشد: «ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ»(نمل، 125) جدل احسن، در راستای حکمت و موعظه حسنه
قرار میگیرد. قرآن کریم جدال به قصد کوبیدن فرد و ضربهزدن به حیثیت او را نمیپذیرد،
اگر جدل و گفتوگویی باشد طبیعتاً باید خطوط قرمز در آن رعایت شود.
ايمان و ارتباط آن با وفای به عهد و پيمان
وی ادامه داد: یکی دیگر از رذیلتهای اخلاقی که بین افراد رواج دارد، پیمانشکنی و بدقولی است. در روایت داریم افراد را از نماز زیاد خواندن و روزه گرفتن نمیتوان شناخت؛ بلکه باید آنها را در چند موضع مورد شناخت قرار دهیم که یکی از آنها زمانی است که قولی میدهند یا در جایگاه امین قرار میگیرند. در قرآن کریم نیز آمده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ؛ ای كساني كه ايمان آوردهايد به پيمانها و قراردادها وفا كنيد»(مائده، 1) و در آيه 177 سوره بقره نیز میفرماید: «وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا » افراد با ایمان کسانی هستند که بر پیمان خود استوار هستند. دایره این پیمان میتواند وسیع شود و پیمانهایی را که با خداوند بستهایم نیز شامل شود.
صافی اظهار كرد: دیگر رذیلت اخلاقی تجسس و تفتیش است. منظور از تجسس در اينجا در ارتباطات افراد ایمانی با یکدیگر است. یعنی افراد سعی نکنند از آن چیزی که دیگران بر آنها مخفی کردهاند، سردرآورند؛ چرا که این امر مهم باعث آسیب به حیثیت آنها میشود و هم شما ممکن است به اطلاعاتی برسید که به خودتان آسیب بزند، ممکن است بخواهید این اطلاعات را برای کسی نقل کنید و زندگی یک فرد مؤمن را برای دیگران مکشوف کنید و آن را در معرض آسیب قرار دهید.
مدرس دانشكده اصولالدین دزفول گفت: رذيلت رايج بعدی، غیبت و تهمت است. در آیه
شریفه آمده است «وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا؛ هيچيك از شما ديگري را غيبت نكند» (حجرات، 12) و بعد با یک روش عاطفی و در عین حال سنگین غیبت
را به آنچه همه ما شنیدهایم تشبیه میکند: « أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا؛ آيا كسي از شما دوست دارد كه گوشت برادر مرده خود را بخورد؟» زشتی غیبت چنان است که باید
از آن اجتناب کرد.
اگر کسی دروغ گفت باید در ایمان خود تردید كند
وی رذیلت رايج دیگر را دروغ عنوان كرد و گفت: دروغ شاید پرکاربردترین رذایل و آسیبهای اخلاقی است. در قرآن کریم تأکید بر صدق و راستی است و دروغ در مقابل آن قرار دارد و گناه کبیره شمرده شده است و شوخی و تعارف هم برنمیدارد. تأکید کردهاند دروغ با ایمان ناسازگار است؛ مؤمن اصلاً دروغ نمیگوید و اگر کسی دروغ گفت باید در ایمان خود تردید داشته باشد. فرد دروغگو طعم ایمان را نمیچشد و وارد زندگی ایمانی نمیچشد.
اختلال در نظم اجتماعی یک فعل غیراخلاقی است
صافی افزود: یکی دیگر از رذایل اخلاقی مزاحمت و مردمآزاری است؛ مزاحم استراحت مردمشدن، مزاحمت نظم عمومی، بد رانندگی کردن، مزاحمت در رانندگی(راهبندان)، سد معبر و ... همه رذایلی هستند که نظم اجتماعی را مورد هدف قرار دهد. اگر ما نظم در وصیت حضرت امیرالمؤمنین(ع) را به همین معنا در نظر بگیریم؛ ««اوصیکم عباداللّه بتقوی اللّه و نظم امرکم» اهمیت آن بیشتر مشخص میشود.
اين مدرس دانشگاه ادامه داد: کسانی که باعث میشود روند طبیعی حرکت اجتماعی در موارد مختلف دچار اختلال شود، یک فعل غیراخلاقی را مرتکب شدهاند. مثلاً پارک کردن ماشین در مقابل درب خانه مردم، مزاحمت در مراسم عروسی و عزا، نادیده گرفتن حقوق همسایه، کودک، بیمار و ... از این قبیل است. در روایت نیز داریم مؤمن کسی است که مردم از دست و زبان آن در امان باشند. این موارد مصداق حقالناس است و بخشیده نمیشود مگر آنکه کسی که حقش ضایع شده است، ببخشد. مسلمان کسی است که مسلمانان دیگر از او در آسایش باشند:
خدا را بر آن بنده بخشایش است/ که خلق از وجودش آسایش است
