خط قرمزهای مسیر اخلاق در جاده فضای مجازی کجاست؟/ مدیریت موجهای در اوج
گروه فضای مجازی: مدیریت فضای مجازی و نهادینه شدن اخلاق در این مسیر، نیازمند فرهنگسازی و فرهنگسازی و باز هم فرهنگسازی است؛ مهمی که شاهد ایجاد آن تا حدودی در حوزه راهنمایی و رانندگی با تولید انیمیشن و پخش آن در تلویزیون بودیم؛ اما داد کارشناسان برای اهمیت به مطلب هنوز به گوش مردم و مسئولان نرسیده است.
اگر مروری بر آیههای قرآن داشته باشیم متوجه میشویم که خداوند به صراحت در آیه 53 سوره اسراء فرمودهاست: وَ قُلْ لِعِبادی یَقُولُوا الَّتی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطانَ کانَ لِْلإِنْسانِ عَدُوًّا مُبینًا. (به بندگانم بگو سخنی بگویند که بهترین باشد؛ چرا که شیطان میان آنها فتنه و فساد می کند. همانا شیطان دشمن آشکار انسان است). خداوند در این آیه قرآنی بندگان خود را مأمور میکند که هنگام بحث و سخن گفتن با مشرکان، کافران و مخالفان، ادب را رعایت کنند و به بهترین صورت سخن بگویند. کلامشان هم باید آمیخته با ادب و احترام و بزرگواری باشد و هم متین و عقلانی. مبادا سخنان بیپایه و ناروای مخالفان را مانند آنان جواب گویند؛ زیرا شیطان در کمین نشسته است تا هر چه بیشتر بین آنان فتنه و فساد کند و قلبهایشان را از هم دور نگاه دارد و میان آنان کدروت و دشمنی ایجاد کند؛ که کلام زشت و اهانت آمیز، بهترین وسیله و دستاویز برای مکر شیطان است.
همچنین شاهد روایتهای مختلفی هستیم که نشان از تأکید امامان و اهل بیت(ع) برای اخلاق نیکو حتی با دشمنان است. همچنین در روایتها آمده که امام علی(ع) در جنگ صفین شنید که عدهای از یارانش به مخالفان، بد میگویند و به آنان فحش میدهند، حضرت فرمود: «اِنّی اَکْرَهُ لَکُمْ اَنْ تَکُونُوا سَبّابینَ وَ بَلْ لَوْ وَصَفْتُمْ اَعْمالَهُمْ وَذَکَرْتُمْ حالَهُمْ کانَ أَصْوَبَ فِی الْقَوْلِ وَ أَبْلَغَ فی العُذْرِ»(من برای شما نمیپسندم که دشنامگو باشید، بلکه اگر کارهای بد آنان را وصف کنید و مواضعشان را یادآور شوید، هم سخنتان استوارتر است و هم عذرتان پذیرفتهتر.
بنابراین اخلاق نیکو مورد تأکید خداوند، پیامبر و امامان و اهلبیت(ع) است؛ اما اینکه شاهد دشنام و ناسزای برخی از کاربران در فضای مجازی به پستهای معترضشان هستیم، جای واکاوی وجود دارد که دلایل این امر را از منظر جامعهشناسی و چند تن از اساتید ارتباطات مورد بررسی قرار دهیم.نوشتن کامنتهای توهینآمیز نشان از سرخوردگیهای اجتماعی است
امیرعبدالرضا سپنجی، رئیس پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، با اشاره به این موضوع که تذکر را باید از خود آغاز کنیم، گفت: کاربران در گروههای اجتماعی همچون تلگرام باید موضع داشته باشند، برای مثال چند روز پیش در گروه تلگرامی همکاران پژوهشکده، یکی از کاربران تازهوارد در مطلبی توهینی به اعراب کرده بود و قصدش از انتشار این مطلب در مخالفت با داعش بود که در همین زمان بلافاصله آنجا تذکر دادم.
وی ادامه داد: در موارد دیگر شاهد هستیم که نسل جوانمان به افغانها توهین میکنند، افغانهایی که برای کشورمان اقدامات بسیاری انجام دادهاند. متأسفانه چنین توهینهایی کار اشتباه و نژاد پرستانهای است. نسل جوان ما نمیدانند و زمانی که در کامنتهای اشخاص مطرح جهان که مورد اعتراضشان هستند، فحش و ناسزا مینویسند، باید مطالب را به آنها گوشزد کنیم.
این استاد ارتباطات تصریح کرد: بزرگان مملکت از مردم تقاضا کنند تا کاربران در کامنتهای شخصیتهای جهان و داخل پیامهای نامناسب نگذارند. اگر به لحاظ فکری و سیاسی با آنها مخالفیم نباید با الفاظ رکیک اعتراضمان را نشان دهیم و حتی به ناموس و خانوادههایشان فحش و ناسزا دهیم.
برونریزی سرخوردگیهای اجتماعی
وی بیان کرد: در فضای مدرسه و دانشگاه باید به دانشآموزان و دانشجویان آموزش داده شود. باید فضایی دهیم تا مردم صحبت کنندو حرف دلشان را بزنند. در روزگاری برخی از افراد بیمار پشت در و دیوارهای دستشویی حرفهایی را میزدند اما امروزه این حرفها را در کامنتهای پستهای معترض شاهد هستیم. با این رفتار، مضحکه عام و خاص میشویم و آبروی ایران در سطح جهان میرود. برخی از افراد در جاهایی سرخوردگیهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را تجربه کردهاند، به همین دلیل در چنین فضاهایی برونریزی میکنند یعنی یکدفعه منفجر میشوند و چنین اتفاقاتی را رقم میزنند.
سپنچی اظهار کرد: برای تحقق امر فرهنگسازی باید در مدارس، سواد رسانهای و اخلاق رسانه ترویج شود. باید آنها را آموزش دهیم همانطور که هر کاری آدابی دارد یعنی همانطور که پشت میز مینشینیم و باید غذا را با قاشق و چنگال بخوریم، به همان گونه هم باید این آداب صحیح را در نگارشمان در رسانهها داشته باشیم.
وی یادآور شد: در فضای حقیقی افراد به دلیل پرستیژ اجتماعی نمیتوانند هر کاری را انجام دهند و هر سخنی را به زبان بیاورند اما در فضای مجازی فکر میکنند که کسی آنها را نمیبیند، بنابراین کاری میکنند که هرگز در فضای حقیقی آن کار را انجام نخواهند داد.
این استاد ارتباطات تصریح کرد: موضوع فرهنگسازی در کتب درسی و دانشگاهی باید طرح شود و در کنار این موضوع باید تذکر را از خودمان شروع کنیم یعنی اگر یکی از دوستانمان عکسی را در صفحه شخصیشان میگذارند به آنها تذکر دهیم تا آداب را بیشتر رعایت کنند.
هرچه پویشهای مردمی بیشتر باشد، اخلاق حرفهای فضای مجازی بیشتر خواهد شد
در ادامه حجتالاسلام حسین کازرونی، کارشناس فضای مجازی، با اشاره به تحقق امر فرهنگسازی در اخلاق فضای مجازی گفت: همانطور که پلیس راهنمایی و رانندگی برای اخلاق رانندگی و قوانین مربوط به آن، سالها در جامعه با تولید انیمیشن و محتوای مناسب اقدامات فرهنگی انجام داده است ما هم باید در حوزه اخلاق فضای مجازی در جامعه اسلامی اقداماتی را انجام دهیم. این اخلاق فضای مجازی را باید در همه سطوح در مباحث اسلامی همچون نگاه حرام، انتشار شایعات پیگیری کنیم. حتی در اسلام تأکید شده است که در جنگ نباید به کسی فحش داد و حتی به اسیری اهانت کرد، فضای مجازی که دیگر جای خود را دارد. این مسائل باید برای کاربران به ویژه نسل جوان تبیین شود.
وی افزود: برای موضوع اخلاق در فضای مجازی، عزمی میطلبد یعنی تا کنون از همه مسئولان میشنویم که فضای مجازی خوب نیست، اما عملا اتفاقی در تولید محتوا برای موضوع اخلاق رسانه رخ نمیدهد، نهایتا اینکه کسی توصیه میکند اما بازهم این توصیهها فراگیر نمیشود. در حوزه اخلاق رسانهای شاهد محتوایی بر اساس زبانشناسی یا جامعه شناسی نیستیم. همچنین محتوایی که تولید میشود براساس شناخت کاربران نیست.
این کارشناس فضای مجازی تصریح کرد: واژه اجتماعی که برای شبکههای اجتماعی آمده است نشان از جمعیت و جمعشدن عدهای از افراد است. همچنین اسلام هم بر جمعشدن افراد با مراسمی همچون نمازجمعه، حج، نمازجماعت تأکید دارد. متأسفانه ما برای جمعیت متراکم در فضای مجازی برنامهریزی نداریم در حالی که در آنسوی مرزها با برگزاری کمپینهای مختلف برنامههایشان را اجرایی میکنند. آنها با طرح مسألهای کاربران را نسبت به موضوعی حساس میکنند.
وی یادآور شد: افراد خبره باید وارد میدان شوند و مدیریت را در فضای مجازی برعهده بگیرند که البته منظور این نیست که دولت وارد شود و جمعیت را هدایت کند بلکه دولت با هدایت افراد نخبه و مؤسسات فرهنگی و اجتماعی باید بتواند جمعیت متراکم فضای مجازی را هدایت کند. هر اندازه پویشهای مردمی زیاد شود، کمتر شاهد اخلاقهای منفی در میان کاربران در فضای مجازی خواهیم بود.
راهحل بیندیشیم؛ صورت مسئلهها را پاک نکنیم
وی افزود: هماکنون در بحث مربوط به فضای مجازی و کامنت گذاشتن با مشکلاتی مواجه هستیم. یعنی اول خانواده تبلت را به دست فرزندانشان میدهند بدون آنکه آموزشهایی را ارائه کنند، اما بعد از آنکه مشکلات برای فرزندانشان ایجاد میشوند، به فکر رفع مشکل میافتند. امروزه کدام خانواده پیش از دادن تبلت به فرزندش، آموزشهایی را ارائه میکند. وقتی آموزشی در مورد اخلاق در فضای مجازی و سواد رسانهای و تعاملات میان افراد داده نمیشود، قطعا کاربران پس از آنکه وارد فضای مجازی میشوند این مرزها را رعایت نمیکنند.
این جامعهشناس تصریح کرد: متأسفانه آموزشهایی که در فضای مجازی و حقیقی ارائه میشود، یکی بوده و براساس روشهای سنتی است، در حالی که باید مصادیق رادر فضای مجازی به روز کنیم. باید این آموزشها به گونهای باشد که وقتی فرد میخواهد کامنتی را برای پستی بگذارد باید به جوانب کار فکر کند و هر مطلبی را منتشر نکند.
وی بیان کرد: آموزش و پرورش در خیلی از موارد در آسیبها صورت مسأله را پاک میکند. برای مثال به جای آنکه روش استفاده از موبایل را به دانشآموزان یاد دهد، به آنها اجازه ورود موبایل را به مدارس نمیدهد درحالی که باید آموزش و پرورش روش استفاده از رسانههای جدید را به آنها آموزش دهد.
موسوی اظهار کرد: باید اخلاق رسانهای را در درس دین و زندگی دانشآموزان و دروس معارفی دانشجویان تبیین کنیم و به آنها آموزش دهیم که چگونه در فضای رسانه اخلاقمدار باشند. بسیاری از کاربران قطعا در فضای حقیقی ممکن نیست که فحشی را نثار فرد کنند اما در فضای مجازی فراموش میکند و به راحتی فحش میدهد. اگر افراد با فضای مجازی آشنا باشند متوجه میشوند که سرعت انتشار در فضای مجازی بالاتر از فضای حقیقی است و ضربهای که در فضای مجازی بر فرد وارد میشود، بیش از فضای حقیقی است.
وی یادآور شد: باید آموزشها را از مدارس آغاز کنیم یعنی مهارت نه گفتن را به بچهها آموزش دهیم. گاهی این آموزشها را باید به صورت تعاملی با دانشآموزان انجام داد یعنی نباید معلم به صورت متکلم وحده این آموزشها را ارائه کند. دانشآموزان نباید مطالب را حفظ کنند بلکه باید موضعیتها را پیشبینی کنیم و به آنها یاد دهیم که چه واکنشی را در این موقعیتها نشان دهند.
انتشار فحش و ناسزا از سوی برخی از کاربران در پستهایی که مورد اعتراضشان هستند، نشان از ضعف در آموزشهای فرهنگی است یعنی این ضعف میتواند از دوران کودکی همراه کاربر باشد و در دورههای نوجوانی و جوانی به اوج برسد. اوجی که میتواند موج ایجاد کند و موجهایی که در حوزه فرهنگ و اصالت میتواند تخریب کند و یا با تدبیر سازنده باشد.
حال مسئولان و مدیران فرهنگی کشور در این عرصه باید نقش خود را ایفا کنند و شکلدهنده موجهای در اوج باشند.
