نگاهی گذرا به تأکیدات قرآن بر صحت خبری

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از آذربایجان‌شرقی، شایعه از «شیع» به معنای رواج یافتن و منتشر شدن اخذ شده و کلمات شیوع و شایعه به معنای انتشار و بیان خبر است.

افزون بر این، لغت‌نامه دهخدا شایعه را به شرح زیر تعریف کرده است: «شایعه خبری است که فاش شود ولی صحت و نادرستی آن معلوم نباشد و یا به عبارت دیگر، شایعه خبرهای بی‌اصل و نادرست است که در میان مردم بر سر زبان‌ها باشد».

شایعه عبارت است از انتقال پیام خبری از ظریق شفاهی (چهره به چهره) که در اندک زمان محدود می‌تواند در سطح وسیعی از جامعه انتشار یابد بدون آنکه منبع آن شناخته شود و یا معلوم شود که از کجا سرچشمه گرفته است.

از نظر مذهبی شایعه معمولاً مجموعه‌ای است از غیبت، بهتان، استهزا و گاه دشنام که بر اساس نص صریح احکام اسلامی، تصدیق هر یک از موارد فوق یا سکوت و عدم مقابله با شایعه در حقیقت جرم و تعاون با مجرم اولیه و از گناهان کبیره محسوب می‌شود.

مفهوم شایعه در قرآن

قرآن مجید از شایعه با لغت «ارجاف» نام برده و شایعه پراکنان را به نام «مرجفون» می‌خواند. ارجاف از ریشه رجف به معنی لرزیدن است و آن دروغ‌پراکنی و انتشار اخباری است که دل‌های مردم را لرزانده و نگران نموده باشد.

لغت‌نامه دهخدا می‌نویسد: اراجیف جمع ارجاف، خبرهای موحش و مدهش بیهودگان، سخنان دروغ و بی‌اصل، خبرهای دروغ و نادرست و شایعات است.

قرآن مجید، شایعه‌سازان را با منافقین و کسانی که در دلشان مرض و ناپاکی است برابر می‌داند و درباره آنان می‌فرماید: «لَئِن لَم يَنتَهِ المُنافِقونَ وَالَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ وَالمُرجِفونَ فِي المَدينَةِ لَنُغرِيَنَّكَ بِهِم ثُمَّ لا يُجاوِرونَكَ فيها إِلّا قَليلًا» البته اگر منافقان و آنان که در دلشان مرض و ناپاکی است و شایعه پراکنان دست از این بدکاری نکشند ما هم تو را علیه آنان بر می‌انگیزانیم تا از آن پس جزء اندک زمانی در مدینه در جوار تو زیست نتوانند کرد.

و یا در آیه 36 سوره بنی‌اسرائیل می‌فرمایند: و هرگز آنچه را بدان علم و اظمینان نداری دنبال مکن(بی تحقیق در پی سختی مرو و کسی را نیک و بد مخوان و از احدی نکوهش و ستایش روا مدار و به کسی ظن بد مبر) همانا که گوش و چشم و قلب، از همه اینها(در پیشگاه خداوند) پرستش خواهد شد.

رایج‌ترین و معمول‌ترین کارهای شایعه‌سازی و شایعه‌پراکنی، جعل منبع خبر است. بدین طریق که از عناوین مجعول و نامعمولی چون آگاهان سیاسی، منابع موثق، محافل آگاه، محافل دیپلماتیک و از قول مسافرانی از فلان کشور به فلان کشور وارده شده‌اند، سود می‌برند.

تأکید قرآن بر صحت خبری

به نظر کارشناسان معارف اسلامی، سوره‌های بسیاری از جمله سوره احزاب، سوره نساء و اسراء در باب خبررسانی نازل شده‌اند و مسلمانان را به دقت در صحت اخبار شنیده شده فرا می‎خواند. از جمله در آیه 36 سوره اسراء آمده است « هر چه به آن علم نداری دنبال نکن زیرا در قیامت از چشم و گوش و دل شما بازخواست می‌شود».

آیه 83 سوره نساء نیز متذکر شده است که خبر را به اهل استنباط عرضه کنید و اگر کارشناسی و حقانیت آن ثابت شد پخش کنید. همچنین خداوند در آیه 60 سوره احزاب هم تأکید کرده است: قرآن برای کسانی که با پخش اخبار دروغ در جامعه دغدغه ایجاد می‌کنند کیفری سخت معین نموده است.