دستان مهربان واقفان در دست نیازمندان
گروه اجتماعی: در فرهنگ اسلامی یکی از بهترین راههای زنده نگهداشتن نام انسان، عموم کارهای خیر به ویژه وقف و در اصطلاح قرآنی باقیات صالحات دانسته شده که مردم به آنها دعوت شدهاند.
به گزارش خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا) ازاردبیل، تاریخ بشر نشان میدهد که حتی ناباوران به خدا و دین، خود را موجودی فانی به شمار نمیآورند. از این رهگذر انسان دوست دارد پس از وی، نامی از او در این جهان به یادگار بماند. در فرهنگ اسلامی یکی از بهترین راههای زنده نگهداشتن نام انسان، عموم کارهای خیریه به ویژه به وقف و در اصطلاح قرآنی باقیات الصالحات گفته می شود که مردم به آن دعوت شدهاند.
سنّت وقف، مخصوص اسلام و کشورهای اسلامی و شرقی نیست. در کشورهای غربی و حتی در نقاط دورافتاده نیز این شبه وقف، وجود داشته و دارد. که برای معابد، موقوفههایی را اختصاص دادهاند. قبل از اسلام نیز شبه موقوفاتی وجود داشته که برای استمرار فعالیت پرستشگاه ها و بازسازی آنها و گذران زندگی اسقُف ها، از درآمد آنها بهره می گرفته اند و همین طبقه نیز آنها را سرپرستی می کردند و به دانش آموزانِ مدارس وابسته به معابد، خدمات لازم را می دادند. گرچه معمولاً بخشی از دارایی موقوفه، برای خدمات عمومی به مردم و مستمندان، بویژه در راهْ ماندگان و بیماران و صدمه دیدگان از حوادث غیرمترقبه و بلایا (نظیر سیل و زلزله و طاعون و...) در نظر گرفته میشد.
وقف چیست؟
وقف در لغت به معني ايستادن و ساكن و حبس كردن است و در اصطلاح فقه، يعني حبس مايملك و جلوگيري از انتقال آن به ديگري، چه از راه فروش و چه از راه بخشش و در مقابل منافع و سود حاصل از آن را در راه خداوند قرار دادن است كه در واقع همان راه خدمت به مردم و گرهگشايي مشكلات و سر و سامان دادن به وضعيت عادي و فرهنگي آنان ميباشد.
شيخ طوسي در كتاب المبسوط وقف را چنين تعريف كرده است:
«فالوقف تحبيس الاصل و تسبيل المنفعه»
«وقف نگهداشتن اصل ملك و جاري ساختن منفعت است»
تحبيس از ريشه حبس به معناي زنداني كردن، در قيد آوردن و جلوي آزادي چيزي را گرفتن است. چون با وقف شدن ملك، آزادي نقل و انتقال از آن گرفته ميشود.
فقها وقف را در باب صدقات آوردهاند و آن را نوعي از صدقه شمردهاند. در كتاب فقهي و مبحث مربوط به اقتصاد اسلامي، فصول و بخشهايي به وقف و انواع و شرايط آن اختصاص پيدا كرده و احكام و مقررات آن توضيح داده شده است.
اقسام وقف
براي وقف، اقسامي ذكر شده است كه به طور خلاصه به آن اشاره ميكنيم:
وقف عام: وقفي است كه بر جهات و عناوين عام باشد.
وقف خاص: وقفي است كه بر جهت خاص و عنوان خاصي باشد مانند: وقف بر اولاد ذكور و يا وقف بر محل يا فرد خاصي به نحوي كه انتفاع از آن خصوصي باشد.
وقف انتفاع: وقفي است كه مقصود از آن درآمد مادي نباشد مانند احداث مسجد و حسينيه در زمين ملكي خود و يا زمين مواته.
وقف منفعت: وقفي است كه مقصود از آن درآمد مادي است براي هزينه چيز ديگر مثل وقف دكان براي اداره مسجد، مدرسه و يا بيمارستان
اهداف عمومي وقف و آثار آن
وقف ارتباط تنگاتنگي با مصالح عمومي دارد، مخصوصاً در جوامعي كه اختلاف طبقاتي در آن زيادي باشد. به وسيله وقف، ثروتمند به فقير ميانديشد و توانا به سراغ ناتوان ميرود و خيلي از نيازمنديهاي عمومي از اين راه ميتواند برطرف شود.
اهداف عمومي كه ميتواند در وقف تحقق پيدا كند، از اين دست هستند:
دستگيري مستمندان، كمك به محرومان، سامان دادن زندگي فرودستان، تعديل اقتصادي، هم سطح كردن زندگي مردمان، نشر علم و دانش، گسترش فرهنگ و آموزش به ويژه آموزش معارف اسلامي و مباني ديني، احداث و ايجاد مساجد، تكايا، كتابخانهها، مدارس، بيمارستانها، پناهگاهها، مراكز عام المنفعه و اداره آنها، ايجاد و احداث راهها و پلها و...
از جهت ديگر وقف كردن، صفات رذيله مثل حرص و دنياپرستي را ريشه كن ميكند و قناعت و نوعدوستي را ميپروراند، وقف كردن تعاون و كمكرساني افراد را جايگزين كشمكش و فخر فروختن ميكند. وقف كردن جامعهاي پر از عشق و نوعدوستي و فضيلتپروري به وجود ميآورد. سطح فكرها را بالا ميبرد و درآمد موقوفه، تشنگان را سيراب و به مسافران در زير سايهسار نيكي، آرامش و آسايش ميبخشد.
همانطور كه مشخص است اهداف وقف، در فقراء و معابد محدود نميشود، بلكه اهداف عمومي مثل ايجاد و اداره مركز علمي و بيمارستانها و... را هم در پي دارد.
وقف در قرآن
هر چند در هيچ يک از آيات قرآن به گونهاي مستقيم و صريح به وقف اشارهاي نشده است، اما علماي اسلام از کليت برخي مفاهيم اخلاقي که در قرآن ذکر شده است چنين نتيجه ميگيرند که وقف مورد تأييد قرآن است. به اين ترتيب که اعمال خير و صالح همواره در قرآن مورد تأکيد قرار گرفته و مصاديق آن شامل وقف نيز ميشود. به عبارت ديگر، براي نگرش به مقام وقف در قرآن، بايد آيات شريفهاي که بر انفاق، احسان، تعاون، صدقه، عمل صالح، قرضالحسنه، خيرات، مبرات، باقيات الصالحات، ايثار و... صراحت دارد در نظر گرفته و از طرفي مبارزهي بيامان وحي الهي را با کنترل مال، تکاثر، اسراف، تفاخر، استکبار، سرقت، طغيان، کسب حرام، حب مال، راندن قهرآميز يتيم، خودبيني و... با تعمقي وسيع از سر علم و ايمان بنگريم تا به ثمرات ارزنده وقف براي اعتلاي جامعه پي برده باشيم.
آياتي که در قرآن ناظر به وقف ميباشند عبارتند از: آيات 195، 270، 215، 261، 272، 271، 263، 262، 254، 148 سوره بقره، آيات 24 و 25 سوره معارج، آيه 31 سوره ابراهيم، آيه 54 سوره قصص، آيه 35 سوره حج، آيه 10 سوره منافقون، آيه 38 سوره شوري، آيات 10، 7 و 18 سوره حديد، آيه 38 سوره محمد(ص)، آيه 16 سوره تغابن، آيات 21 و 34 سوره توبه، آيات 1 و 2 سوره تکاثر، آيات 4 - 1 سوره همزه، آيات 34 و 46 سوره فصلت، آيه 97 سوره نحل، آيه 24 سوره انفال، آيه 38 سوره نساء، آيه 39 سوره سبأ، و آيات 115، 92، 17 و 134 سوره آل عمران.
بهروز خدایی رییس اداره اوقاف و امور خیریه شهرستان اردبیل درگفت وگو با خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا) از اردبیل، افزود: هفته وقف امسال دو نیکوکار اردبیلی به نامهای آقای ایوب خیاط علیمحمدی و خانم رافت شادمان بابایی با حضور در محل اداره اوقاف شهرستان اردبیل، یک دستگاه آپارتمان را با نیت تامین جهیزیه دختران بی بضاعت و احسان در حق واقفین وقف کردند.
وی با بیان اینکه این افراد تولیت این وقف را مادام الحیات با خود واقفین و پس از آن به اداره اوقاف شهرستان اردبیل واگذار کردند، افزود: مساحت این موقوفه 105 مترمربع و ارزش تقریبی آن بیش از 2 میلیارد ریال برآورد شده است.
خدایی افزود: بنا به محتویات وقف نامه، متولی موظف به حفظ اصل موقوفه و ممانعت از خرید و فروش و تبدیل آن است.
رییس اداره اوقاف و امور خیریه شهرستان اردبیل با بیان اینکه باید محسنات وقف و تبلیغ و ترویج آن در مساجد و اماکن متبرکه مد نظر قرار گیرد، گفت: وقف، صدقه جاریه ای است که همواره در ادیان الهی و بالاخص دین مبین اسلام بسیار بر آن تاکید شده است.
یک بانوی اردبیلی گفت: سنت اصیل اسلامی، ایرانی وقف با بهرهگیری از تعالیم انبیاء و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) از دیرباز در جامعه ایران منشاء خیر و برکات بوده و آثار آن را در سطوح مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شاهد هستیم.
الهه سفری افزود: باید با اتخاذ روشهایی برای ترویج فرهنگ وقف در جامعه و آشنا نمودن مردم به این امر مهم و بیان آثار و برکات آن در زمینه های گوناگون، گامی اساسی درجهت شکوفایی آن برداریم.
وی گفت: همچنین باید تلاش کرد موانع موجود در امر وقف را مرتفع نموده تا واقفان نیکوکار با توجه به نیازهای روز جامعه و مقتضیات زمان به این عمل پسندیده و مهم اقدام نمایند.
حجتالاسلام والمسلمین اکبر قیامی مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان اردبیل نیز در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اردبیل، با بیان اینکه سنت حسنه وقف یکی از مصادیق بارز احسان و نوع دوستی است و بر سایر مصادیق صدقه به جهت ماندگاری و ابدی بودن ارجحیت دارد تصریح کرد: سنت اصیل اسلامی، ایرانی وقف با بهره گیری از تعالیم انبیاء و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) از دیرباز در جامعه ایران منشاء خیر و برکات بوده و آثار آن را در سطوح مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شاهد هستیم
مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان اردبیل گفت: وقف عنصری کارساز و حقیقی در تحقق اقتصاد مقاومتی است چرا که به راحتی میتوان با تکیه بر امر وقف جامعه را از مشکلات اقتصادی به ویژه فقر نجات داد
قیامی با بیان اینکه بیش از هر زمان دیگر امروزه جامعه ما به وقف و آثار پر خیر و برکت آن نیازمند هستند، افزود: اگر به سیره نبی مکرم اسلام (ص) نیز رجوع کنیم به شایستگی شاهد توسعه و تقویت فرهنگ وقف در جامعه خواهیم بود که به معنای واقعی ابعاد مختلفی از این امر را میتوان به شایستگی مشاهده کرد.
وی با بیان اینکه موقوفات باید متناسب با نیاز جامعه انجام شود، بیان کرد: امروز بیشترین نیاز جامعه به تقویت برنامههای اجتماعی، توسعه امر ازدواج، تأمین معاش خانوادهها، کمک به فقرا و تأمین هزینههای بیماران صعبالعلاج است که هر چقدر واقفان خیراندیش در این حوزه ورود پیدا کنند، ما میتوانیم آثار شایسته این کار نیک و ماندگار را به عینه مشاهده کنیم.
راهکارهای ترويج فرهنگ وقف
براي شکوفايي وقف در جامعه بايد فرهنگ وقف را ترويج کرد. براي اين منظور، تنها يک نهاد يا ارگان مسئول نيست بلکه همه دستگاههاي تبليغي و اجرايي کشور موظفاند تا در جهت اعتلاي فرهنگ وقف در جامعه با يکديگر همکاري کرده و زمينههاي شکوفايي آن را فراهم آورند. هر چند عمل به وقف از سوي مردم مهمترين راه گسترش فرهنگ وقف است اما بايد توجه داشت که مردم نيازمند راهنمايي و آموزشهاي ديني عملي در اين زمينه هستند. از اينرو مسئولان کشور به ويژه دستاندرکاران امور مذهبي و فرهنگي ميتوانند با يک برنامهريزي صحيح و سياست اصولي در جهتدهي افکار عمومي به سمت فرهنگ وقف مؤثر باشند.
آثار مثبت وقف در زمينههاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي در جامعه ايجاب ميکند که در گسترش وقف تلاش جدي داشته باشيم. چرا که اگر به اين سنت حسنه عمل شود بسياري از مشکلات فعلي جامعهي ما قابل حل خواهد بود.
گزارش از سیما میرقاسمی
