خودپسندی؛ آفت عقل

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، امام علی(ع) در فراز بیست و چهارم از نامه خود به امام حسن‌مجتبی(ع) فرموده است: «وبدان که خودپسندی ضد صواب و راستی و آفت خردهاست، پس نهایت سخت‌کوشی را داشته باش و گنجور دیگری نباش و چون به راه راست هدایت شدی، پیش پروردگارت خاشع باش».
امام علی(ع) در این فراز، به دو آفت بزرگ عُجب و خودپسندی اشاره می‎کند: یکی انکار حق و ضد صواب و راستی، دیگری مخدوش ساختن عقل است.
عقل، ابزار و نیروی پُرفروغی است که استفاده از آن، سعادت‌آفرین است.در اسلام به بهره بردن از این نعمت بزرگ، بسیار سفارش شده است.تکیه بر عقل و استفاده از این چراغ روشنی‎بخش تا آن حد پُراهمیت است که در شرع هم یکی از منابع استنباط احکام به‌شمار می‎رود.
اساساً همه خوبی‎ها حتی خوبی قرآن و روایات به‌وسیله عقل، کشف می‎شود و در حدیث آمده است: «همانا تمام خوبی‌ها به‌وسیله عقل ادراک می‎شود».
این عقل با این همه ارزش و اهمیت و این چراغ با این گستره نور و روشنایی، گاهی دچار آفت‌هایی می‎شود که آن‌را از فروغ و پرتوافشانی بازمی‎دارد و به‌تدریج خاموش می‎سازد؛ دنیاطلبی، مقام‌پرستی، معصیت و گناه، خُلقِ ناپسند، ظلم و ستم و عواملی دیگر از این قبیل، از آفت‌های عقل هستند.
یکی‌از آفت‌های مهم عقل، که در نامه تربیتی امیرمؤمنان علی(ع) در نهج‌البلاغه به آن اشاره شده، عُجب و خودپسندی است.خودپسندی، حالتی است که انسان به‌سبب آن، خود را بزرگ‌تر از دیگران می‎شمارد و به شکل‌های مختلف خود را نشان می‎دهد: خودپسندی گاهی در برابر خدا و پیامبران است کمااینکه در آیات 47 و 48 سوره مؤمنون آمده است: «فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ ﴿47﴾ فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ؛ پس گفتند آيا به دو بشر كه مثل خود ما هستند و طايفه آنها بندگان ما می‎‏باشند ايمان بياوريم،  در نتيجه آن دو را دروغ‌زن خواندند پس از زمره هلاك‏شدگان گشتند».
همچنین در آیه 21 سوره فرقان آمده است: «وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءنَا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنفُسِهِمْ وَعَتَوْ عُتُوًّا كَبِيرًا؛ و كسانى‌كه به لقاى ما اميد ندارند گفتند چرا فرشتگان بر ما نازل نشدند يا پروردگارمان را نمی‎‏بينيم قطعاً در مورد خود تكبر ورزيدند و سخت‏سركشى كردند».
نوع دیگر تکبر و خودپسندی آن است که انسان در مقابل بندگان خداوند کبر ورزد و آنان را کوچک شمارد و خود را از آنان بالاتر بداند، دوست دارد که همواره از فضل و کمال او سخن بگویند، او انتظار دارد که دیگران بر او سلام کنند و اگر کسی او را نصیحت کند ناراحت می‎شود و اگر او بخواهد دیگران را نصیحت کند با زبان و روش تند، موعظه می‎کند و اگر سخن او را نپذیرند برآشفته می‎شود.
متاسفانه تاریخ نشان می‌دهد که انسان همواره دچار انواع خودپسندی بوده است، خودپسندی‎هایی که چه‌بسا باعث از بین رفتن دین او و یا نابودی خودش گشته است.
امام جعفرصادق(ع) از رسول اکرم(ص) روایت می‌کند که: «بزرگ‌ترین خودپسندی «غمص الحق و سفه الحق» راوی از امام پرسید: منظور این سخن چیست؟امام(ع) در پاسخ فرمود: منظور آن است که از حق چشم‌پوشی کند، آن‌را نشناسد و اهل حق را سرزنش کند پس کسی‌که چنین کاری را انجام دهد با خدای عزوجل در بزرگی او به ستیز برخاسته است».
این حدیث دلالت دارد بر این‌که خودپسندی سبب می‎شود که انسان حق را نادیده بگیرد و سرچشمه همه حقیقت‌ها که خداوند است او را انکار کند و واقع‌بین نباشد.
تلاش در مسیر تکامل
پیشرفت و ترقی انسان از جنبه‌های معنوی و مادی، در گرو تلاش و کوشش اوست.قله‌های موفقیت در انتظار آدمیانی است که با همیت‌هایی کوه‌سان و با پای تلاش، راه می‎پیمایند.
امام علی(ع) همواره تلاش و کوشش در مسیر عبادت و طاعت را توصیه فرموده، اما بعید نیست کلام حضرت مطلق باشد و تلاش‌ مادی به آن معنایی که گفته شد را شامل شود، چون تلاش اقتصادی سالم در توسعه دین و معنویت انسان نقش اساسی دارد.
این جمله امام علی(ع) که فرموده است: «گنجور دیگری مباش»، قرینه خوبی است بر این‌که توصیه امام در رابطه با تلاش اقتصادی است می‎فرماید: در کسب سرمایه و ثروت به‌گونه‌ای عمل نکن که انباردار دیگران شوی.در حقیقت به‌دنبال سفارش به تلاش اقتصادی بلافاصله به یک آفت بزرگ آن اشاره می‎کند و آن این است که: انسان، حرص و طمع مال‌اندوزی دارد و اگر با این صفت ناپسند خود، مبارزه نکند به دام‌های شیطان فرو می‎غلتد.
نکته دقیق در کلام امام علی(ع) این است که بدبختی انسان به جایی می‎رسد که او خزانه‌دار دیگران می‎شود؛ یعنی اموال را پی در پی، جمع می‌کند و در راه خیر مصرف نمی‎نماید و حتی خودش هم استفاده نمی‎کند و فقط به‌عنوان خازن و خزانه‌دار، آن‌ها را برای دیگران، نگه می‎دارد.
ثروتی که از راه صحیح به دست نیاید و در راه خداپسندانه مورد استفاده قرار نگیرد، از نظر امیرمؤمنان، ماده شهوات است.کسانی‎که در مال و منال غوطه‌ورند، ماده شهوت را در اختیار دارند و تاخت و تاز می‌‎کنند.
شهوت، انواع و اقاسامی دارد: یکی‌از اقسام آن، مال‌اندوزی است.طبیعی است که شخص مال‌اندوز، در خدمت دیگران است، زیرا از خودش مایه می‎گذارد، بدون این‌که بهره‌ای بگیرد؛ بلکه همه بهره‌ها و فایده‌ها برای دیگران است.
امام علی(ع) فرموده است: «من پیشوای مؤمنان هستم و مال و ثروت، پیشوای فاجران».اشخاص فاجر و فاسق در تبعیت از مال و منال، به بردگی کشیده می‎شوند و آن‌گونه مال را اطاعت می‎کنند که گویی مال و ثروت، فرمانده و پادشاه آنان است.
داشتن حالت خشوع
امام علی(ع) در نامه خود به امام حسن‌مجتبی(ع) پس از تاکید بر تلاش و استفاده درست از عطایای الهی به یک نکته مهم اشاره می‎کند و آن توجه به خدا و خشوع در برابر صاحب عطا و قدرت است.
انسانی‌که قلبش در اثر توجه به خدا، متاثر شود، آثار این تاثر، در اعضا و جوارح او مشاهده می‎شود.کمااینکه در آیه دوم سوره مؤمنون در این رابطه می‎خوانیم: «مؤمنان کسانی هستند که در نمازشان خاشع هستند» این آیه، خشوع و تاثر جوارح را در اثر توجه به خدا و شکستگی قلب می‎داند.
راغب اصفهانی نوشته است: برخی خشوع و تضرع را مترادف دانسته‌اند، اما واقعیت این‌که خشوع بر آن حالتی که برجوارح، مستولی می‎شود به‌کار می‎رود، درحالی‎که تضرع، بیشتر بر انکسار و شکستگی که در قلب او پیدا می‎شود اطلاق می‎شود.بر همین اساس گفته‌اند: زمانی‎که حالت تضرع بر قلب حاکم شود، اعضا خشوع پیدا می‎کنند.
امام علی(ع) خود، مظهر خشوع کامل است و این خشوع در همه حالت‌ها و رفتارهای ایشان هویدا بود، حتی خوراک و پوشاک آن حضرت، رنگ خشوع داشت، هنگامی‎که از لباس وصله‌دار او سؤال کردند فرمود: «این لباس، دل را خاشع می‎کند و نفس را سرکوب می‌سازد و اهل ایمان، به آن اقتدا می‎کنند.دنیا و آخرت، دو دشمن متفاوت‌اند و دو راه مختلف؛ هرکه دنیا را دوست بدارد، دشمن آخرت است.این دو به منزله مشرق و مغرب‌اند؛ هر کس به یکی نزدیک شود، از دیگری دور می‎شود.این دو، هووی یکدیگرند».
به هر حال، هرگاه انسان به خواسته‌های مادی و معنوی خود و به مقاصد و اهداف خود دست یافت باید در برابر خدای متعال خشوع و خضوع کند، این حالت، سبب قرب الهی و ماندگاری نعمت و استفاده بهتر از فرصت‌ها می‎گردد.