«اصول کافي»؛ از اصيلترين و ارزشمندترين آثار مکتوب شيعيان
گروه معارف: کتاب «اصول کافي» از قديميترين و ارزشمندترين آثار مکتوب براي مسلمانان است و به همين منظور سالروز ولادت شيخ کليني صاحب اثر به عنوان روز اسناد ملي و ميراث مکتوب نامگذاري شده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از همدان، 19ارديبهشت همزمان با روز بزرگداشت شيخ کليني در تقويم ما با عنوان «روز اسناد ملي و ميراث مکتوب» نامگذاري شده است. اين امر به دنبال پيشنهاد مرکز پژوهشي ميراث مکتوب به شوراي فرهنگ عمومي انجام گرفت.
شوراي فرهنگ عمومي با رد سه پيشنهاد (تولد آقابزرگ تهراني، زادروز ابوريحان بيروني و تولد ايرج افشار) براي درج در تقويم رسمي کشور به عنوان روز «اسناد ملي و ميراث مکتوب»، زادروز شيخ کليني را براي اين عنوان مصوب کرد.
اين در حالي است که سه روز پيشنهادي مرکز پژوهشي ميراث مکتوب براي انتخاب يکي و نامگذاري و درج آن در تقويم به اين عنوان يکي زادروز آقابزرگ تهراني کتابشناس و صاحب «الذريعه» (18 فروردين)، ديگري زادروز ابوريحان بيروني رياضيدان و تاريخنگار (14 شهريور) و سومي زادروز ايرج افشار (16 مهر) ايرانشناس و کتابشناس بوده است.
در نهايت شوراي فرهنگ عمومي کشور با رد هر سه اين پيشنهادها، درج زادروز شيخ کليني را به عنوان «روز اسناد ملي و ميراث مکتوب» در تقويم به تصويب رساند.
اصول کافي از قديميترين و ارزشمندترين آثار مکتوب برای مسلمانان
کتاب «اصول کافي» از قديميترين و ارزشمندترين آثار مکتوب براي مسلمانان است و به همين منظور سالروز ولادت شيخ کليني صاحب اثر به عنوان روز اسناد ملي و ميراث مکتوب نامگذاري شده است.
شيخ کليني از علمايي است در قرون اوليه اسلامي پس از غيبت صغری حضور داشتند که اين امر باعث حفظ و نگهداري ميراث اهل بيت(ع) شده است.
اين شيخ بزرگوار از مشهورترين فقهاي شيعه در نيمه اول قرن چهارم قمري است که در زمان امام حسن عسکری(ع) به دنيا آمده است و لقب رازي را به خود اختصاص داده است.
شيخ کليني علوم اسلامي را نزد پدر و دايي خود فرا گرفت و بعد از مدت کوتاهي که با منابع حديثي و رجالي آشنا ميشود براي ادامه تحصيل به شهر ري ميآيد.
در آن زمان بيشتر مردم ري شافعي و حنبلي مذهب بودند و در روستاها اشخاصي هم که شيعه بودند حضور داشتند و از جايگاه نسبتاً خوبي برخوردار بودند، چرا که اکثر اهل تسنن تحت تأثير شيعيان قرار گرفته بودند.
کتابهايي مانند رجال، رسائل ائمه و تعبير رويا از جمله آثار شيخ کليني به شمار ميرود و بسياري از فقها و محدثان معروف شيعه از جمله هارون بن موسي و احمد بن احمدکاتب کوفي از شاگردان معروف شيخ کليني هستند. 40 نفر از فقها و محدثان جزء اساتيد شيخ کليني هستند که يکي از برجستهترين آنها محمد بن حسن صفار است.
کتاب «اصول کافي» به عصر ائمه(ع) نزديک است و اين امر باعث متفاوت بودن آن ميشود و سبب ميشود اين کتاب منبع اصلي رشتههاي ديگري از علوم هم قرار بگيرد، زيرا ميتواند به عنوان يک منبع معتبر مورد استفاده قرار گيرد.
تالیفات شیخ کلینی(ره) را بشناسیم
1-کتاب «رسائل الائمة» - درود بر آنان - که سید - بن طاووس مطالبی از آن را در کتاب «کشف المحجة» آورده است.
2- کتاب «الرد علی القرامطة».
3-کتاب «ما قیل فی الائمة من الشعر»
4- کتاب «الرجال».
5-کتاب «تعبیر الرؤیا».
6- کتاب «الکافی» .علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب «الذریعة »، ج 17، ص 245 به توصیف کتاب «الکافی» پرداخته و چنین گفته است:
این کتاب یکی از مهمترین کتابهای چهارگانه است که مبتنی بر اصول قابل اعتماد است و کتابی همانند آن در نقل و روایت احادیث از پیامبر اکرم و امامان - درود خدا بر آنان - به رشته تحریر در نیامده است.
این کتاب مشتمل برسی و چهار رساله و سیصد و بیست و شش باب است که شیخ کلینی آن را در دوران غیبت صغرای امام زمان - درود بر وی - در طول مدت بیست سال تالیف کرده است.
کتاب مذکور دارای سه بخش است:1-اصول کافی 2- فروع کافی 3- روضه کافی
کلینی از نظر علمای بزرگ اسلام
نجاشی می گوید: او در زمان خود، شیخ و پیشوای شیعه بود در ری، و حدیث را از همه بیشتر ضبط کرده و بیشتر از همه مورد اعتماد است.
ابن طاووس حلی می گوید: توثیق و امانت کلینی مورد اتفاق همگان است.
ابن اثیر صاحب کتاب الکامل فی التاریخ می گوید: او به فرقه امامیه در قرن سوم هجری زندگی تازه ای بخشید و پیشوا و عالم بزرگ و فاضل و مشهور در آن مذهب است.
ابن حجر عسقلانی می گوید: کلینی از رؤسا فضلاء شیعه است در ایام مقتدر عباسی.
ملا محمد تقی مجلسی می گوید: حق این است که در میان علماء شیعه مانند کلینی نیامده است، و هر که در اخبار و ترتیب کتاب او دقت کند درمی یابد که او از جانب خداوند تباک و تعالی مؤید بوده است.
روایت پیامبر(ص)، از شخصیت شیخ کلینی
به مناسبت فرا رسیدن 19 اردیبهشت، روز بزرگداشت «شیخ محمد بن یعقوب کلینی» مؤلف کتاب گرانسنگ «الکافی» گفتوگویی با حجتالاسلام والمسلمین محمد مسعودی، پژوهشگر و استاد علوم حدیث حوزه علمیه قم درباره این محدث بزرگ شیعه انجام دادهایم که مشروح آن در پی میآید.
حجتالاسلام والمسلمین محمد مسعودی، استاد علوم حدیث حوزه علمیه قم در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از همدان اظهار کرد: : «ابن اثیر» از علمای بزرگ اهل سنت به روایتی از پیامبر(ص) مبنی بر «ظهور یک شخصیت ممتاز دینی در هر صد سال» اشاره میکند و میگوید: «محمد بن یعقوب کلینی» رأس بزرگان قرن سوم هجری است.
کلینی از خانواده اهل علم، حدیث و روایت متولد شده است
وی ادامه داد: مرحوم کلینی در کلین ری به دنیا آمده است. کلین از ری حدود 38 کیلومتر به طرف جنوب غربی فاصله دارد و تقریبا اطراف حسن آباد، (در مسیر قم ـ تهران) واقع شده است.
وی اشاره کرد: از تاریخ ولادت کلینی اطلاعی نداریم و دقیقا معلوم نیست در چه سالی به دنیا آمده است. منتها تاریخ وفات ایشان را سال 328 یا 329 هجری قمری گفته اند که در شعبان یکی از این سالها از دنیا رفته است. آنچه از احوالات خانواده مادر و پدرش به دست می آید، این است که خانواده او از خانواده اهل علم و حدیث و روایت بودند.
وی افزود: پدر ایشان یعقوببن اسحاق از روات بوده که الآن هم در کلین مرقد ایشان محل زیارت است. دایی ایشان هم از علمای برجسته بوده که علامه کلینی نام دارد و خود محمد بن یعقوب کلینی و همان کلینی معروف از این دایی خود گاهی اوقات نقل حدیث می کند. در احوالات علامه کلینی که همان دایی کلینی معروف است آمده که پدر ایشان نیز از علما بوده است.
رشد و نمو شیخ کلینی در غیبت صغری بود
این استاد حوزه تأکید کرد: پس آنچه معلوم می شود این است که کلینی از مادری که در خانوادهای اهل علم بودند، به دنیا آمده و پدر ایشان هم از علما بوده است. لذا کلینی در خانوادهای علمی و حدیث شناس به دنیا آمده و بزرگ شده است. آنچه از تاریخ وفات ایشان و همچنین از سال اتمام غیبت صغری که همین سال 329 است به دست می آید، نشان میدهد رشد و نمو کلینی در غیبت صغری بوده است.
حجتالاسلام مسعودی گفت: اگر فرض کنیم که کلینی مثلا حدود 70 سال داشته، تقریبا همان زمان غیبت صغری میشود. زیرا آن سالی که آن توقیع مبارک از طرف امام زمان عجل الله تعالی، به «علیبن محمد سمری» رسید و حضرت به ایشان فرمودند که شما دیگر برای خودت جانشین انتخاب نکن و از دنیا خواهی رفت و غیبت صغری تمام میشود، شعبان سال 329 است. اگر نقل وفات کلینی در سال 329 را قبول کنیم، که اتفاقا کلینی هم در شعبان از دنیا رفته معلوم میشود در اتمام غیبت صغری کلینی هم از دنیا رفته است.
کلینی بیش از پدر خود از داییاش روایت نقل میکند
این پژوهشگر علوم حدیث گفت: دقیقا معلوم نیست سفرهای کلینی برای اخذ حدیث در چه مناطقی بوده است. من خودم آنچه از مجموعه روایات کلینی استنباط می کنم این است که کلینی یک مدت از عمرش را در همین کلین ری و در خود ری بوده و اوایل زندگیاش را در اینجا گذرانده است. لذا از پدر و داییاش استفاده هایی کرده و روایاتی را از آنها اخذ کرده است.
وی اضافه کرد: هر چند که من حتی یک مورد به نظرم نمیرسد و پیدا نکردم که کلینی از پدرش نقل حدیث کند. کلینی از دایی اش در کافی نقل حدیث می کند ولی جایی ندیدم تصریحا از پدرش نقل حدیث کند. به هر حال ظاهرا کلینی در کلین ری مقدمات علوم را آموخته است. از روایات بسیار فراوانی که کلینی از علیبن ابراهیم آورده است، مشخص می شود که کلینی مدتی از عمرش را در قم گذرانده است.
حجتالاسلام والمسلمین مسعودی اشاره کرد: چون ظاهر قضیه این است که علی بن ابراهیم در قم بوده و از پدرش نقل حدیث می کرده است و چون پدرش در شهر قم نقل حدیث می کرده و لذا در ترجمه پدر علی بن ابراهیم که ابراهیم بن هاشم است، می گویند که «اول من نشر حدیث الکوفیین بقم» یعنی اولین کسی بود که روایات روات کوفی را در قم پخش کرد.
کلینی برای اخذ و جمعآوری احادیث سفرهایی انجام داد
وی بیان داشت: علیبن ابراهیم از پدرش فراوان نقل حدیث می کند و ظاهرا در شهر قم این روایات را از پدرش اخذ کرده است. مخصوصا که خود علیبن ابراهیم در قم مدفون است. با توجه به استفاده فراوان کلینی از روایات او به نظر می رسد که کلینی مدتی از عمرش را در قم سپری کرده و از علی بن ابراهیم تحمل روایت و اخذ حدیث کرده است.
این استاد حوزه افزود: البته قمییونی که مشایخ کلینی بودند، فقط علی بن ابراهیم نبوده است. احمد بن ادریس قمی و محمد بن یحیی عطار قمی نیز بوده اند. به نظر می رسد کلینی مقداری از احادیث خودش را از این قمییون که مشایخ او بودند گرفته است. اما اینکه کلینی در چه سالی وارد بغداد شد، باز دقیقا معلوم نیست. گزارشاتی که شده است متعدد است.
چرا کلینی به بغداد رفت؟
مسعودی تأکید کرد: آنچه مسلم است کلینی برای اخذ حدیث از قم حرکت می کند و به بغداد می رود و به هر حال کلینی وارد بغداد شده و سپس در همان جا از دنیا رفته و مدفون شده است. برای حضور او در بغداد دو جهت است. یکی اینکه بغداد یکی از شهرهایی بوده که در آن عصر محل تردد علما و محدثین بوده و حوزه حدیثی بسیار قوی داشته؛ یکی هم اینکه در کنار بغداد، شهر کوفه نیز مدرسه حدیثی بسیار عظیمی داشته است.
چرا برخی از محدثین به «کوفی» معروف شدهاند؟
وی گفت: ما اگر احوال محدثین خودمان را نگاه کنیم، بسیاری از محدثین ما توصیف به کوفی شده اند. این به خاطر عظمت حوزه حدیثی است که در کوفه قرار داشته است. شاید بشود گفت مانند حوزه علمیه قم که در عصر حاضر به این وسعت است، حوزه حدیثی کوفه نیز در آن عصر به همین عظمت بوده است. به هر حال یا عده ای می آمدند و اخذ حدیث می کردند و یا عده ای می آمدند تا نقل روایت کنند. پس کلینی برای اخذ روایات از محدثین مختلف، از ایران عازم بغداد شده است.
کلینی مورد توجه بزرگان اهل سنت و علمای والا مقام است
این پژوهشگر علوم حدیث بیان کرد: کلینی شخصیت بسیار ممتازی بوده که روایات فراوانی را از محدثین والا مقام برای ما اخذ کرده و در کتاب های خودش برای ما نوشته است. همین مقدار در شخصیت کلینی شاید بس باشد که «ابن اثیر» ـ که از علمای بزرگ و بسیار مهم اهل سنت است ـ در کتاب «جامع الاصول» خود وقتی از کلینی یاد میکند، میگوید: کلینی راضی پیشوای مذهب اهل بیت بوده و دانشمند خیلی بزرگ و فاضلی نامدار بوده است.
بر اساس روایت پیامبر(ص)، کلینی بزرگترین شخصیت در قرن خود بوده است
وی ادامه داد: ابن اثیر بعد از اینکه این حرف را نقل می کند، روایتی را از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که حضرت فرمودند در سر هر سده ای یک شخصیت بسیار ممتاز ظهور می کند که در مورد دین خدمات بزرگی را انجام می دهد و شخصیت بسیار والا مقامی می شود.
وی افزود: سپس این فرد شروع به شمردن می کند و می گوید در رأس سده اول محمد بن علی الباقر علیه السلام بوده که منظور امام باقر علیه السلام است. در رأس سده دوم امام رضا علیه السلام را بر می شمرد و در رأس سده سوم محمد بن یعقوب کلینی را نام میبرد و این قدر برایش اهمیت قائل می شود.
وی اشاره کرد: این حرف ابن اثیر که در کتابش گفته نشان می دهد کلینی شخصیتی ممتاز بوده که تا این حد مورد توجه شخصیت های اهل سنت واقع شده است. کلینی انصافا بر عالم تشیع خدمتی کرده که بسیار برجسته است. در نکاتی که از کتاب کافی خدمت شما عرض می کنم، خواهید دید که کلینی چه خدمتی به عالم تشیع کرده است.
«کافی» در بین آثار کلینی به او شهرت و معروفیت بخشید
این استاد علوم حدیث حوزه علمیه گفت: کلینی کتابهای متعددی داشته است که نجاشی در ترجمه کلینی و همچنین شیخ در کتاب فهرست خود در ترجمه کلینی برای کلینی چند کتاب را نسبت می دهند که یک کتاب در مورد تفسیر خواب و تفسیر رویا بوده و یک کتاب رجالی داشته که این خود نکته بسیار مهمی است که در لا به لای سخنانم نکاتی را در این زمینه عرض خواهم کرد.
وی در ادامه گفت: کتاب دیگری نوشته به نام «رد علی القرامطه» که قرامطه از طایفه خوارج بودند که کلینی در رد آنها و عقایدشان کتابی نوشته است و یکی نیز کتاب «ما قیل فی الائمه علیهم السلام» است که در آن اشعاری را که در مورد ائمه علیهم السلام گفته شده را جمع آوری کرده است. ترجمه کتابش، کتاب رسائل بوده که رسائل ائمه علیهم السلام است.
وی تأکید کرد: البته این کتابها به دست ما نرسیده است که البته بنده وقتی غیبت شیخ طوسی را کار میکردم، در آنجا بعضی از روایاتی را که به کلینی نسبت میدهد، احتمال دادم از همین کتاب رسائل او باشد. اما مشهوریت کلینی و معروف شدن او به واسطه کتاب کافی است چراکه کتاب کافی کتاب عجیبی است و آنهایی که با کافی کار کرده اند، دیده اند کافی چه کتاب با عظمتی است.
شیخ کلینی برای نگارش کافی 20 سال عمر خود را صرف کرد
وی اضافه کرد: ما اگر کافی را مطالعه و بررسی کرده و زوایای این کتاب را نگاه کنیم به اهمیت آن و خدمتی که کلینی به عالم تشیع انجام داده، پی می بریم. و عرض کردم زندگی کلینی در عصر غیبت صغرا بوده و اگر ما بخواهیم یک تقسیم بندی کنیم، در ابتدا عصر غیبت صغری و بعد از آن غیبت کبری است که غیبت صغری ما بین عصر ائمه علیهم السلام که در عالم ظاهر بوده اند و عصری که امام علیه السلام از دیدهها غایب شدند، بوده است.
این پژوهشگر علوم حدیث گفت: کلینی در این عصری که درست در غیبت صغری حضور داشته واسطه بین عصر حضور فیزیکی ائمه علیهم السلام در این عالم و آنهایی که از وجود ظاهری امام علیه السلام محروم بوده اند، بوده است. شیخ کلینی کتاب کافی را در مدت 20 سال نوشته است.
وی با بیان اینکه کلینی در مدت 20 سال در عالم جستجو کرده و به جمع آوری روایات پرداخته است، افزود: شما توجه دارید که وقتی نوشتن کتاب 20 سال طول بکشد، معلوم است که صاحب این کتاب چقدر به قول معروف مته به خشخاش گذاشته و با دقت بسیار مطالب را در کتابش جمع آوری کرده است. طبیعتا در کتابی که با عجله نوشته می شود می توان اشکالی وارد کرده و مطالب آن را نقد کرداما کتابی که با حوصله نوشته می شود، باید خیلی وزین و سنگین باشد که به حق هم کافی به همین صورت است.
کلینی روایات اصول را منظم ساخته و تبویب کرد
این استاد حوزه علمیه گفت: آنهایی که عصر ائمه علیهم السلام را بررسی کرده اند می دانند در عصر ائمه علیهم السلام روات ما روایات را از خود ائمه علیهم السلام اخذ می کردند و در کتاب های خودشان می نوشتند البته در علم درایه به کتاب هایی که روات ما در عصر ائمه علیهم السلام نوشته اند، اصل می گویند.
وی بیان کرد: آقایان اهل درایه می گویند ما یک اصل و یک کتاب داریم. اصل به آن کتابی گفته می شود که فقط روایات امام معصوم یا وجود مقدس نبی اسلام علیهم السلام درآن نوشته می شود و صاحب کتاب از خودش چیزی در آن نمی نویسد. اما کتاب آن است که هم روایات در آن وجود داشته باشد و هم نکاتی که خود صاحب کتاب در ذیل روایت می آورد و می نویسد.
«اصول» به چه کتابهایی گفته میشود؟
وی ادامه داد: این نکات در توضیح روایت و یا در توضیح کلمات آن و یا شرح روایت نوشته می شود. لذا در علم درایه به کتاب هایی که در عصر ائمه علیهم السلام نوشته و روات، روایات ائمه علیهم السلام را جمع آوری کرده اند، «اصول» گفته می شود. آنچه معروف است این است که در زمان ائمه معصومین علیهم السلام، ما اصول اربعمأه داشتیم یعنی چهارصد تا اصل داشتیم که متعلق به روات ائمه علیهم السلام بوده اند.
حجت الاسلام والمسلمین مسعودی ابراز کرد: اصحاب از ائمه علیهم السلام نکات فقهی، کلامی، اخلاقی، تاریخی و هر چیزی که مربوط به مسائل زندگی ما باشد را می پرسیدند و وقتی حضرت جواب می داده، آنها مینوشتند. که باید توجهکرد که رواتی که در آن عصر بودند همه روایات خودشان را به صورت یکجا میآوردند؛ مثلا در مجلس واحد یک راوی از امام علیه السلام 10 عدد سوال در موضوعات متعدد می پرسیده و جواب می گرفته و راوی همه این 10 مورد را در کتاب خودش زیر هم می نوشته است.
وی بیان کرد: لذا کتابهای اصول اربعمائه بیشتر به همین صورت بوده و کمتر اتفاق میافتاده که کتاب آنها باب بندی و موضوعات تفکیک شده باشد. نهایت این بوده که مثلا نجاشی در مورد یک راوی می گوید: له کتاب فی الحلال والحرام؛ یعنی کتابی داشته در حلال و حرام که مباحث مربوط به حلال را یک جا آورده و مباحث مربوط به حرام رانیز در یک جا جمع کرده است.
کلینی با تبویت کافی بر مبنای مباحث فقه، خدمت بزرگی به عالم فقاهت کرد
وی گفت: کمتر کتابی باببندی و به اصطلاح تبویب میشد. لذا وقتی کسی میخواست یک مسئله را استنباط کند، باید خیلی جستجو می کرد تا بتواند روایتی را در موضوعی خاص بیابد تا به آن استناد کند و از آنجا حکم را بفهمد و لکن کلینی وقتی اصول اربعمائه را دید، کاری که کرد این بود که کتاب خودش را بر مبنای مباحث فقه تبویب کرد. او با این کار خدمت بزرگی به عالم فقاهت کرد.
قسمتهای مختلف کتاب کافی
این استاد علوم حدیث گفت: کلینی کتاب کافی را به سه قسمت متعدد تقسیم کرد: 1. اصول کافی: کلینی اصول کافی را به باب های متعددی تقسیم کرده و روایات مربوط به هر باب را در همان جا آورده است. این چاپ هایی که ما الان در دست داریم که چاپ های اسلامیه است، دو جلد اول و دوم، اصول کافی است و مباحث آن مربوط به اعتقادات یا مباحث مرتبط با آن مثل دعا و کفر و ایمان و ... است که مربوط به ابواب متعدد اصول عقاید در رابطه با توحید، نبوت و یا امامت است.
وی افزود: اول کتاب عقل و جهل است که ایشان مسائل را بسیار گسترده و با ابواب بسیار ریزی این کتاب را تنظیم کرده است. بعد از آن جلد 3 تا جلد 7، فقه است که این پنج جلد مباحث فقهی را در برمی گیرد. از کتاب طهارت شروع می شود و تا انتهای کتاب دیات همه را شامل می شود. البته چینش آن با چینشی که امروزه در کتاب های فقهی داریم، متفاوت است اما تمام مسائل فقهی که امروزه داریم را کلینی در کافی خود باب بندی کرده است.
وی ادامه داد: سپس جلد هشتم که روضه کافی است و مباحث مختلف و روایات متعدد را جمع کرده است. با این کار کلینی، فقیه به راحتی و بدون زحمت می تواند تا به باب مورد نظر مراجعه کرده و تمام روایات مربوطه را ببیند. کار مهم دیگر کلینی این است که روایات مربوط به یک باب را از اصل های متعدد و هر کجا که بوده در یک جا جمع کرد.
وی تأکید کرد: لازمه تبویب، تقطیع روایات است که کافی این کار را نیز انجام داده است. مثلا او موضوعات متعدد یک روایت را تفکیک کرده و با تقطیع روایت، هر موضوع را در باب مربوط به خودش آورده است.
کلینی در سند روایات، از مشایخ خود شروع می کند
مسعودی گفت: کلینی از حیث سند نیز در کافی کار زیبایی کرده که سبک او با بقیه متفاوت است. کلینی سند روایات را از مشایخ خود شروع می کند و به ترتیب شاگرد از شیخ، ادامه می دهد تا به امام معصوم علیه السلام می رسد. کلینی سلسله سند را بسیار دقیق مراعات می کند.
کافی بهترین منبع جامع حدیثی ما است
وی اشاره کرد: کافی آنقدر کتاب مهم و با ارزشی بوده که بیش از 20 شرح برای آن نوشته اند و بیش از 30 حاشیه برای کافی زده اند. ترجمه های متعددی از این کتاب شده و ناشی از عظمت اثر کلینی است که بزرگان علما و فقها برای آن شرح ها نوشته اند و حاشیه زده اند. کافی بهترین کتاب حدیثی و بهترین جامع حدیثی ماست.
این پژوهشگر علوم حدیث حوزه علمیه قم گفت: من خودم کافی را از روایت اول جلد اول تا روایت آخر جلد هشتم، تک تک روایات را بررسی متنی کردم و نتیجه گرفتم در کافی هرچه مورد معاش و معادمان باشد، کلینی جمع کرده و برای ما به یادگار گذاشته است یعنی همان طور که در مقدمه کتاب خودش آورده که کسی برای کلینی شکایت کرد که وی گفت: زمانه طوری شده که مردم بر جهل خود باقی مانده اند و ما می خواهیم کتابی باشد تا مسائل دینی را از آن یاد بگیریم سپس کلینی هم قول داده تا کتابی بنویسد تا در آن هرچه مربوط به معاش و معاد مردم است، همه را جمع آوری کند. انصافا همین کار را هم در کافی انجام داده است.ولی متاسفانه ما کمتر با روایات انس داریم و بیشتر به دنبال این هستیم که ببینیم آقای مستشرق در موضوع خاصی چه حرفی دارد و یا کسی که در اروپا زندگی می کند چه نظری دارد.
حجتالاسلام مسعودی گفت: خیلی به این چیزها علاقه نشان می دهیم تا اینکه در روایات ببینیم که اهل بیت علیهم السلام در مورد معاش و معاد ما چه فرموده اند. کافی بهترین کتاب روایی و حدیثی است که می توانیم از آن بهره ببریم. این بدان معنا نیست که ما همه روایات کافی را می توانیم بپذیریم.
همه روایات کافی به نظر کلینی، صحیح هستند
این استاد حوزه بیان کرد: به هر حال، کلینی به تشخیص خود همه روایاتی را که برای ما لازم بوده، آورده و به نظرش رسیده همه روایات صحیح است. البته این اجتهاد کلینی است و بسیار جای احترام دارد. ما اگر در کافی بخواهیم مطمئن شویم به ناچار باید اسناد کافی را بررسی کنیم. بله ممکن است کلینی در کافی یک روایت را با سند ضعیف نقل کند، اما خودش می دانسته که از امام معصوم علیه السلام صادر شده است.
وی تأکید کرد: کلینی جوامع اولیه روایی و اصول اولیه روایی را در دست داشته و لذا احتمال دارد که ایشان از اینکه روایت از امام علیه السلام صادر شده است، اطمینان داشته باشد. ولی الآن ما آن قرائنی که کلینی داشته را نداریم و به ناچار اگر بخواهیم در مباحث دقیق فقهی و غیر فقهی، روایتی را به امام علیه السلام نسبت دهیم، باید سند آن را ببینیم.
حجت الاسلام مسعودی در پایان گفتوگوی خود یادآور شد: عقیده ما بر این است که کافی، بهترین کتاب روایی است، لیکن در کنار آن این کارهای رجالی و درایه ای را هم می کنیم تا اینکه اطمینان به صدور روایت از معصوم علیه السلام داشته باشیم. توصیه اکید من برای دوستان به خصوص طلبه ای که در حوزه های علمی شیعه تحصیل می کنند، این است که کافی را فراموش نکنند و بسیار به آن مراجعه کنند. روایات آن را متن شناسی کرده و به قول معروف فقه الحدیث روایات را از نظر دور نداشته و به این امر اهتمام بیشتری داشته باشند.
جایگاه قرآن کریم در اصول کافی
وی در بخش دیگری از سخنان خود به جایگاه قرآن کریم در اصول کافی تأکید کرد و افزود: قرآن معجزه جاودان پیامبر اسلام(ص) است. لذا کامل کننده کتب آسمانی گذشته و تمام کننده بشر است. پیامبر(ص) در حدیث ثقلین فرمود: بعد از من قرآن به همراه عترت و اهل بیتم، دو عامل هدایت مردم تا روز قیامت هستند و از این دو ثقل هرگز از هم جدا نمی شوند. ارشادات و راهنمائیهای اهل بیت(ع) بواسطه سخنانی است که در زمینه های مختلف برای مردم بیان داشته اند و راویان آنها را روایت کرده و نسل به نسل در اختیار مسلمانان قرار دادند.
وی ادامه داد: ولی متأسفانه این عامل هدایت سخنان معصوم(ع) مورد تهاجم دشمنان قرار گرفت و سخنانی جعلی در بین سخنان ائمه(ع) وارد نمودند تا مبانی اسلام را متزلزل نمایند. ائمه(ع) برای اینکه این حرکت عقیم ماند تلاشهای گستره ای را انجام دادند با این وجود هنوز احادیث جعلی در بین سخنان امامان معصوم(ع) وجود دارد.
حجت الاسلام مسعودی تشریح کرد: با توجه به اینکه اولین منبع جامع حدیثی شیعه کتاب کافی شیخ کلینی است که در این اثر سعی شده تا طی چهار بخش بحث و بررسی جایگاه قرآن در روایات کافی مشخص گردد: بخش اول شرح حال کلینی است که شامل دو فصل می شود در فصل اول درباره سال تولد، موطن و نسب کلینی، همینطور چگونگی تحصیلات و سفرهای او، القاب و مشایخ و شاگردان کلینی صحبت شده است به همراه بیان آثار و تألیفات او و معرفی مهمترین اثر وی و وجه تسمیه کتاب کافی و در آخر هم تاریخ وفات کلینی ذکر شده است.
وی اضافه کرد: در فصل دوم شخصیت فرهنگی و علمی کلینی به تصویر کشیده شده و ویژگی علمی عصر کلینی، انگیزه کلینی در نگارش کافی و روش کار او در کافی مورد بررسی قرار گرفته است همینطور مقایسه روش متقدمان و متأخران در شناخت حدیث و نظرات مخالفان مباحث بعدی این فصل است و با گفته هایی در مورد کافی این فصل به اتمام می رسد و بخش دوم با بیان روایاتی دیدگاه ائمه در مورد قرآن با استفاده از روایات کافی طرح گردیده است و در زمینه های مختلف یادگیری قرآن، چگونگی خواندن، ثواب خواندن، عمل به قرآن و محتوای قرآن همچنین نزول قرآن بر یک حرف و امتیاز قرآن بر سایر کتب نظر ایمه ذکر گردیده است.
وی خاطرنشان کرد: سخنان ائمه(ع) در مورد آثار و فضایل قرآن و شأن نزول بعضی آیات نیز مباحث پایانی این بخش را تشکیل می دهد. در بخش سوم طی سه فصل از تفسیر و تأویل قرآن در روایات کافی سخن به میان آمده در فصل اول تحقیق و بررسی پیرامون معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر و تأویل و رابطه بین این دو آمده و در نهایت، معنایی برای هر یک لحاظ شده است. فصل دوم به بیان اشکال تفسیر ائمه(ع) در روایات کافی اختصاص یافته و فصل سوم اشکال تأویل ائمه(ع) در روایات کافی را در بر دارد که این بخش با لیست فهرستهایی از احادیث تفسیری و احادیث تأویلی کافی خاتمه می یابد.
این پژوهشگر علوم قرآن و حدیث گفت: بخش چهارم با هدف بررسی شبهه تحریف قرآن با استفاده از روایات کافی در سه فصل تدوین گردیده است: در فصل اول ضمن توضیح معانی تحریف، درباره ریشه این تفکر سخن گفته شده سپس عقیده علمای شیعه در مورد تحریف ذکر و استدلال شیعه بر تحریف ناپذیری قرآن بیان گردیده است ودر فصل دوم بررسی اشکالات وارد بر کافی در مورد قرآن و پاسخ به این اشکالات که از جانب محققان شیعه طرح گردیده را بر عهده دار است و در فصل سوم نمونه هایی از روایات کافی که ایجاد شبهه تحریف می کنند مورد بررسی سندی قرار گرفته است و با بررسی این روایات فصل به اتمام می رسد.
شوراي فرهنگ عمومي با رد سه پيشنهاد (تولد آقابزرگ تهراني، زادروز ابوريحان بيروني و تولد ايرج افشار) براي درج در تقويم رسمي کشور به عنوان روز «اسناد ملي و ميراث مکتوب»، زادروز شيخ کليني را براي اين عنوان مصوب کرد.
اين در حالي است که سه روز پيشنهادي مرکز پژوهشي ميراث مکتوب براي انتخاب يکي و نامگذاري و درج آن در تقويم به اين عنوان يکي زادروز آقابزرگ تهراني کتابشناس و صاحب «الذريعه» (18 فروردين)، ديگري زادروز ابوريحان بيروني رياضيدان و تاريخنگار (14 شهريور) و سومي زادروز ايرج افشار (16 مهر) ايرانشناس و کتابشناس بوده است.
در نهايت شوراي فرهنگ عمومي کشور با رد هر سه اين پيشنهادها، درج زادروز شيخ کليني را به عنوان «روز اسناد ملي و ميراث مکتوب» در تقويم به تصويب رساند.
اصول کافي از قديميترين و ارزشمندترين آثار مکتوب برای مسلمانان
کتاب «اصول کافي» از قديميترين و ارزشمندترين آثار مکتوب براي مسلمانان است و به همين منظور سالروز ولادت شيخ کليني صاحب اثر به عنوان روز اسناد ملي و ميراث مکتوب نامگذاري شده است.
شيخ کليني از علمايي است در قرون اوليه اسلامي پس از غيبت صغری حضور داشتند که اين امر باعث حفظ و نگهداري ميراث اهل بيت(ع) شده است.
اين شيخ بزرگوار از مشهورترين فقهاي شيعه در نيمه اول قرن چهارم قمري است که در زمان امام حسن عسکری(ع) به دنيا آمده است و لقب رازي را به خود اختصاص داده است.
شيخ کليني علوم اسلامي را نزد پدر و دايي خود فرا گرفت و بعد از مدت کوتاهي که با منابع حديثي و رجالي آشنا ميشود براي ادامه تحصيل به شهر ري ميآيد.
در آن زمان بيشتر مردم ري شافعي و حنبلي مذهب بودند و در روستاها اشخاصي هم که شيعه بودند حضور داشتند و از جايگاه نسبتاً خوبي برخوردار بودند، چرا که اکثر اهل تسنن تحت تأثير شيعيان قرار گرفته بودند.
کتابهايي مانند رجال، رسائل ائمه و تعبير رويا از جمله آثار شيخ کليني به شمار ميرود و بسياري از فقها و محدثان معروف شيعه از جمله هارون بن موسي و احمد بن احمدکاتب کوفي از شاگردان معروف شيخ کليني هستند. 40 نفر از فقها و محدثان جزء اساتيد شيخ کليني هستند که يکي از برجستهترين آنها محمد بن حسن صفار است.
کتاب «اصول کافي» به عصر ائمه(ع) نزديک است و اين امر باعث متفاوت بودن آن ميشود و سبب ميشود اين کتاب منبع اصلي رشتههاي ديگري از علوم هم قرار بگيرد، زيرا ميتواند به عنوان يک منبع معتبر مورد استفاده قرار گيرد.
تالیفات شیخ کلینی(ره) را بشناسیم
1-کتاب «رسائل الائمة» - درود بر آنان - که سید - بن طاووس مطالبی از آن را در کتاب «کشف المحجة» آورده است.
2- کتاب «الرد علی القرامطة».
3-کتاب «ما قیل فی الائمة من الشعر»
4- کتاب «الرجال».
5-کتاب «تعبیر الرؤیا».
6- کتاب «الکافی» .علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب «الذریعة »، ج 17، ص 245 به توصیف کتاب «الکافی» پرداخته و چنین گفته است:
این کتاب یکی از مهمترین کتابهای چهارگانه است که مبتنی بر اصول قابل اعتماد است و کتابی همانند آن در نقل و روایت احادیث از پیامبر اکرم و امامان - درود خدا بر آنان - به رشته تحریر در نیامده است.
این کتاب مشتمل برسی و چهار رساله و سیصد و بیست و شش باب است که شیخ کلینی آن را در دوران غیبت صغرای امام زمان - درود بر وی - در طول مدت بیست سال تالیف کرده است.
کتاب مذکور دارای سه بخش است:1-اصول کافی 2- فروع کافی 3- روضه کافی
کلینی از نظر علمای بزرگ اسلام
نجاشی می گوید: او در زمان خود، شیخ و پیشوای شیعه بود در ری، و حدیث را از همه بیشتر ضبط کرده و بیشتر از همه مورد اعتماد است.
ابن طاووس حلی می گوید: توثیق و امانت کلینی مورد اتفاق همگان است.
ابن اثیر صاحب کتاب الکامل فی التاریخ می گوید: او به فرقه امامیه در قرن سوم هجری زندگی تازه ای بخشید و پیشوا و عالم بزرگ و فاضل و مشهور در آن مذهب است.
ابن حجر عسقلانی می گوید: کلینی از رؤسا فضلاء شیعه است در ایام مقتدر عباسی.
ملا محمد تقی مجلسی می گوید: حق این است که در میان علماء شیعه مانند کلینی نیامده است، و هر که در اخبار و ترتیب کتاب او دقت کند درمی یابد که او از جانب خداوند تباک و تعالی مؤید بوده است.
روایت پیامبر(ص)، از شخصیت شیخ کلینی
به مناسبت فرا رسیدن 19 اردیبهشت، روز بزرگداشت «شیخ محمد بن یعقوب کلینی» مؤلف کتاب گرانسنگ «الکافی» گفتوگویی با حجتالاسلام والمسلمین محمد مسعودی، پژوهشگر و استاد علوم حدیث حوزه علمیه قم درباره این محدث بزرگ شیعه انجام دادهایم که مشروح آن در پی میآید.
حجتالاسلام والمسلمین محمد مسعودی، استاد علوم حدیث حوزه علمیه قم در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از همدان اظهار کرد: : «ابن اثیر» از علمای بزرگ اهل سنت به روایتی از پیامبر(ص) مبنی بر «ظهور یک شخصیت ممتاز دینی در هر صد سال» اشاره میکند و میگوید: «محمد بن یعقوب کلینی» رأس بزرگان قرن سوم هجری است.
کلینی از خانواده اهل علم، حدیث و روایت متولد شده است
وی ادامه داد: مرحوم کلینی در کلین ری به دنیا آمده است. کلین از ری حدود 38 کیلومتر به طرف جنوب غربی فاصله دارد و تقریبا اطراف حسن آباد، (در مسیر قم ـ تهران) واقع شده است.
وی اشاره کرد: از تاریخ ولادت کلینی اطلاعی نداریم و دقیقا معلوم نیست در چه سالی به دنیا آمده است. منتها تاریخ وفات ایشان را سال 328 یا 329 هجری قمری گفته اند که در شعبان یکی از این سالها از دنیا رفته است. آنچه از احوالات خانواده مادر و پدرش به دست می آید، این است که خانواده او از خانواده اهل علم و حدیث و روایت بودند.
وی افزود: پدر ایشان یعقوببن اسحاق از روات بوده که الآن هم در کلین مرقد ایشان محل زیارت است. دایی ایشان هم از علمای برجسته بوده که علامه کلینی نام دارد و خود محمد بن یعقوب کلینی و همان کلینی معروف از این دایی خود گاهی اوقات نقل حدیث می کند. در احوالات علامه کلینی که همان دایی کلینی معروف است آمده که پدر ایشان نیز از علما بوده است.
رشد و نمو شیخ کلینی در غیبت صغری بود
این استاد حوزه تأکید کرد: پس آنچه معلوم می شود این است که کلینی از مادری که در خانوادهای اهل علم بودند، به دنیا آمده و پدر ایشان هم از علما بوده است. لذا کلینی در خانوادهای علمی و حدیث شناس به دنیا آمده و بزرگ شده است. آنچه از تاریخ وفات ایشان و همچنین از سال اتمام غیبت صغری که همین سال 329 است به دست می آید، نشان میدهد رشد و نمو کلینی در غیبت صغری بوده است.
حجتالاسلام مسعودی گفت: اگر فرض کنیم که کلینی مثلا حدود 70 سال داشته، تقریبا همان زمان غیبت صغری میشود. زیرا آن سالی که آن توقیع مبارک از طرف امام زمان عجل الله تعالی، به «علیبن محمد سمری» رسید و حضرت به ایشان فرمودند که شما دیگر برای خودت جانشین انتخاب نکن و از دنیا خواهی رفت و غیبت صغری تمام میشود، شعبان سال 329 است. اگر نقل وفات کلینی در سال 329 را قبول کنیم، که اتفاقا کلینی هم در شعبان از دنیا رفته معلوم میشود در اتمام غیبت صغری کلینی هم از دنیا رفته است.
کلینی بیش از پدر خود از داییاش روایت نقل میکند
این پژوهشگر علوم حدیث گفت: دقیقا معلوم نیست سفرهای کلینی برای اخذ حدیث در چه مناطقی بوده است. من خودم آنچه از مجموعه روایات کلینی استنباط می کنم این است که کلینی یک مدت از عمرش را در همین کلین ری و در خود ری بوده و اوایل زندگیاش را در اینجا گذرانده است. لذا از پدر و داییاش استفاده هایی کرده و روایاتی را از آنها اخذ کرده است.
وی اضافه کرد: هر چند که من حتی یک مورد به نظرم نمیرسد و پیدا نکردم که کلینی از پدرش نقل حدیث کند. کلینی از دایی اش در کافی نقل حدیث می کند ولی جایی ندیدم تصریحا از پدرش نقل حدیث کند. به هر حال ظاهرا کلینی در کلین ری مقدمات علوم را آموخته است. از روایات بسیار فراوانی که کلینی از علیبن ابراهیم آورده است، مشخص می شود که کلینی مدتی از عمرش را در قم گذرانده است.
حجتالاسلام والمسلمین مسعودی اشاره کرد: چون ظاهر قضیه این است که علی بن ابراهیم در قم بوده و از پدرش نقل حدیث می کرده است و چون پدرش در شهر قم نقل حدیث می کرده و لذا در ترجمه پدر علی بن ابراهیم که ابراهیم بن هاشم است، می گویند که «اول من نشر حدیث الکوفیین بقم» یعنی اولین کسی بود که روایات روات کوفی را در قم پخش کرد.
کلینی برای اخذ و جمعآوری احادیث سفرهایی انجام داد
وی بیان داشت: علیبن ابراهیم از پدرش فراوان نقل حدیث می کند و ظاهرا در شهر قم این روایات را از پدرش اخذ کرده است. مخصوصا که خود علیبن ابراهیم در قم مدفون است. با توجه به استفاده فراوان کلینی از روایات او به نظر می رسد که کلینی مدتی از عمرش را در قم سپری کرده و از علی بن ابراهیم تحمل روایت و اخذ حدیث کرده است.
این استاد حوزه افزود: البته قمییونی که مشایخ کلینی بودند، فقط علی بن ابراهیم نبوده است. احمد بن ادریس قمی و محمد بن یحیی عطار قمی نیز بوده اند. به نظر می رسد کلینی مقداری از احادیث خودش را از این قمییون که مشایخ او بودند گرفته است. اما اینکه کلینی در چه سالی وارد بغداد شد، باز دقیقا معلوم نیست. گزارشاتی که شده است متعدد است.
چرا کلینی به بغداد رفت؟
مسعودی تأکید کرد: آنچه مسلم است کلینی برای اخذ حدیث از قم حرکت می کند و به بغداد می رود و به هر حال کلینی وارد بغداد شده و سپس در همان جا از دنیا رفته و مدفون شده است. برای حضور او در بغداد دو جهت است. یکی اینکه بغداد یکی از شهرهایی بوده که در آن عصر محل تردد علما و محدثین بوده و حوزه حدیثی بسیار قوی داشته؛ یکی هم اینکه در کنار بغداد، شهر کوفه نیز مدرسه حدیثی بسیار عظیمی داشته است.
چرا برخی از محدثین به «کوفی» معروف شدهاند؟
وی گفت: ما اگر احوال محدثین خودمان را نگاه کنیم، بسیاری از محدثین ما توصیف به کوفی شده اند. این به خاطر عظمت حوزه حدیثی است که در کوفه قرار داشته است. شاید بشود گفت مانند حوزه علمیه قم که در عصر حاضر به این وسعت است، حوزه حدیثی کوفه نیز در آن عصر به همین عظمت بوده است. به هر حال یا عده ای می آمدند و اخذ حدیث می کردند و یا عده ای می آمدند تا نقل روایت کنند. پس کلینی برای اخذ روایات از محدثین مختلف، از ایران عازم بغداد شده است.
کلینی مورد توجه بزرگان اهل سنت و علمای والا مقام است
این پژوهشگر علوم حدیث بیان کرد: کلینی شخصیت بسیار ممتازی بوده که روایات فراوانی را از محدثین والا مقام برای ما اخذ کرده و در کتاب های خودش برای ما نوشته است. همین مقدار در شخصیت کلینی شاید بس باشد که «ابن اثیر» ـ که از علمای بزرگ و بسیار مهم اهل سنت است ـ در کتاب «جامع الاصول» خود وقتی از کلینی یاد میکند، میگوید: کلینی راضی پیشوای مذهب اهل بیت بوده و دانشمند خیلی بزرگ و فاضلی نامدار بوده است.
بر اساس روایت پیامبر(ص)، کلینی بزرگترین شخصیت در قرن خود بوده است
وی ادامه داد: ابن اثیر بعد از اینکه این حرف را نقل می کند، روایتی را از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که حضرت فرمودند در سر هر سده ای یک شخصیت بسیار ممتاز ظهور می کند که در مورد دین خدمات بزرگی را انجام می دهد و شخصیت بسیار والا مقامی می شود.
وی افزود: سپس این فرد شروع به شمردن می کند و می گوید در رأس سده اول محمد بن علی الباقر علیه السلام بوده که منظور امام باقر علیه السلام است. در رأس سده دوم امام رضا علیه السلام را بر می شمرد و در رأس سده سوم محمد بن یعقوب کلینی را نام میبرد و این قدر برایش اهمیت قائل می شود.
وی اشاره کرد: این حرف ابن اثیر که در کتابش گفته نشان می دهد کلینی شخصیتی ممتاز بوده که تا این حد مورد توجه شخصیت های اهل سنت واقع شده است. کلینی انصافا بر عالم تشیع خدمتی کرده که بسیار برجسته است. در نکاتی که از کتاب کافی خدمت شما عرض می کنم، خواهید دید که کلینی چه خدمتی به عالم تشیع کرده است.
«کافی» در بین آثار کلینی به او شهرت و معروفیت بخشید
این استاد علوم حدیث حوزه علمیه گفت: کلینی کتابهای متعددی داشته است که نجاشی در ترجمه کلینی و همچنین شیخ در کتاب فهرست خود در ترجمه کلینی برای کلینی چند کتاب را نسبت می دهند که یک کتاب در مورد تفسیر خواب و تفسیر رویا بوده و یک کتاب رجالی داشته که این خود نکته بسیار مهمی است که در لا به لای سخنانم نکاتی را در این زمینه عرض خواهم کرد.
وی در ادامه گفت: کتاب دیگری نوشته به نام «رد علی القرامطه» که قرامطه از طایفه خوارج بودند که کلینی در رد آنها و عقایدشان کتابی نوشته است و یکی نیز کتاب «ما قیل فی الائمه علیهم السلام» است که در آن اشعاری را که در مورد ائمه علیهم السلام گفته شده را جمع آوری کرده است. ترجمه کتابش، کتاب رسائل بوده که رسائل ائمه علیهم السلام است.
وی تأکید کرد: البته این کتابها به دست ما نرسیده است که البته بنده وقتی غیبت شیخ طوسی را کار میکردم، در آنجا بعضی از روایاتی را که به کلینی نسبت میدهد، احتمال دادم از همین کتاب رسائل او باشد. اما مشهوریت کلینی و معروف شدن او به واسطه کتاب کافی است چراکه کتاب کافی کتاب عجیبی است و آنهایی که با کافی کار کرده اند، دیده اند کافی چه کتاب با عظمتی است.
شیخ کلینی برای نگارش کافی 20 سال عمر خود را صرف کرد
وی اضافه کرد: ما اگر کافی را مطالعه و بررسی کرده و زوایای این کتاب را نگاه کنیم به اهمیت آن و خدمتی که کلینی به عالم تشیع انجام داده، پی می بریم. و عرض کردم زندگی کلینی در عصر غیبت صغرا بوده و اگر ما بخواهیم یک تقسیم بندی کنیم، در ابتدا عصر غیبت صغری و بعد از آن غیبت کبری است که غیبت صغری ما بین عصر ائمه علیهم السلام که در عالم ظاهر بوده اند و عصری که امام علیه السلام از دیدهها غایب شدند، بوده است.
این پژوهشگر علوم حدیث گفت: کلینی در این عصری که درست در غیبت صغری حضور داشته واسطه بین عصر حضور فیزیکی ائمه علیهم السلام در این عالم و آنهایی که از وجود ظاهری امام علیه السلام محروم بوده اند، بوده است. شیخ کلینی کتاب کافی را در مدت 20 سال نوشته است.
وی با بیان اینکه کلینی در مدت 20 سال در عالم جستجو کرده و به جمع آوری روایات پرداخته است، افزود: شما توجه دارید که وقتی نوشتن کتاب 20 سال طول بکشد، معلوم است که صاحب این کتاب چقدر به قول معروف مته به خشخاش گذاشته و با دقت بسیار مطالب را در کتابش جمع آوری کرده است. طبیعتا در کتابی که با عجله نوشته می شود می توان اشکالی وارد کرده و مطالب آن را نقد کرداما کتابی که با حوصله نوشته می شود، باید خیلی وزین و سنگین باشد که به حق هم کافی به همین صورت است.
کلینی روایات اصول را منظم ساخته و تبویب کرد
این استاد حوزه علمیه گفت: آنهایی که عصر ائمه علیهم السلام را بررسی کرده اند می دانند در عصر ائمه علیهم السلام روات ما روایات را از خود ائمه علیهم السلام اخذ می کردند و در کتاب های خودشان می نوشتند البته در علم درایه به کتاب هایی که روات ما در عصر ائمه علیهم السلام نوشته اند، اصل می گویند.
وی بیان کرد: آقایان اهل درایه می گویند ما یک اصل و یک کتاب داریم. اصل به آن کتابی گفته می شود که فقط روایات امام معصوم یا وجود مقدس نبی اسلام علیهم السلام درآن نوشته می شود و صاحب کتاب از خودش چیزی در آن نمی نویسد. اما کتاب آن است که هم روایات در آن وجود داشته باشد و هم نکاتی که خود صاحب کتاب در ذیل روایت می آورد و می نویسد.
«اصول» به چه کتابهایی گفته میشود؟
وی ادامه داد: این نکات در توضیح روایت و یا در توضیح کلمات آن و یا شرح روایت نوشته می شود. لذا در علم درایه به کتاب هایی که در عصر ائمه علیهم السلام نوشته و روات، روایات ائمه علیهم السلام را جمع آوری کرده اند، «اصول» گفته می شود. آنچه معروف است این است که در زمان ائمه معصومین علیهم السلام، ما اصول اربعمأه داشتیم یعنی چهارصد تا اصل داشتیم که متعلق به روات ائمه علیهم السلام بوده اند.
حجت الاسلام والمسلمین مسعودی ابراز کرد: اصحاب از ائمه علیهم السلام نکات فقهی، کلامی، اخلاقی، تاریخی و هر چیزی که مربوط به مسائل زندگی ما باشد را می پرسیدند و وقتی حضرت جواب می داده، آنها مینوشتند. که باید توجهکرد که رواتی که در آن عصر بودند همه روایات خودشان را به صورت یکجا میآوردند؛ مثلا در مجلس واحد یک راوی از امام علیه السلام 10 عدد سوال در موضوعات متعدد می پرسیده و جواب می گرفته و راوی همه این 10 مورد را در کتاب خودش زیر هم می نوشته است.
وی بیان کرد: لذا کتابهای اصول اربعمائه بیشتر به همین صورت بوده و کمتر اتفاق میافتاده که کتاب آنها باب بندی و موضوعات تفکیک شده باشد. نهایت این بوده که مثلا نجاشی در مورد یک راوی می گوید: له کتاب فی الحلال والحرام؛ یعنی کتابی داشته در حلال و حرام که مباحث مربوط به حلال را یک جا آورده و مباحث مربوط به حرام رانیز در یک جا جمع کرده است.
کلینی با تبویت کافی بر مبنای مباحث فقه، خدمت بزرگی به عالم فقاهت کرد
وی گفت: کمتر کتابی باببندی و به اصطلاح تبویب میشد. لذا وقتی کسی میخواست یک مسئله را استنباط کند، باید خیلی جستجو می کرد تا بتواند روایتی را در موضوعی خاص بیابد تا به آن استناد کند و از آنجا حکم را بفهمد و لکن کلینی وقتی اصول اربعمائه را دید، کاری که کرد این بود که کتاب خودش را بر مبنای مباحث فقه تبویب کرد. او با این کار خدمت بزرگی به عالم فقاهت کرد.
قسمتهای مختلف کتاب کافی
این استاد علوم حدیث گفت: کلینی کتاب کافی را به سه قسمت متعدد تقسیم کرد: 1. اصول کافی: کلینی اصول کافی را به باب های متعددی تقسیم کرده و روایات مربوط به هر باب را در همان جا آورده است. این چاپ هایی که ما الان در دست داریم که چاپ های اسلامیه است، دو جلد اول و دوم، اصول کافی است و مباحث آن مربوط به اعتقادات یا مباحث مرتبط با آن مثل دعا و کفر و ایمان و ... است که مربوط به ابواب متعدد اصول عقاید در رابطه با توحید، نبوت و یا امامت است.
وی افزود: اول کتاب عقل و جهل است که ایشان مسائل را بسیار گسترده و با ابواب بسیار ریزی این کتاب را تنظیم کرده است. بعد از آن جلد 3 تا جلد 7، فقه است که این پنج جلد مباحث فقهی را در برمی گیرد. از کتاب طهارت شروع می شود و تا انتهای کتاب دیات همه را شامل می شود. البته چینش آن با چینشی که امروزه در کتاب های فقهی داریم، متفاوت است اما تمام مسائل فقهی که امروزه داریم را کلینی در کافی خود باب بندی کرده است.
وی ادامه داد: سپس جلد هشتم که روضه کافی است و مباحث مختلف و روایات متعدد را جمع کرده است. با این کار کلینی، فقیه به راحتی و بدون زحمت می تواند تا به باب مورد نظر مراجعه کرده و تمام روایات مربوطه را ببیند. کار مهم دیگر کلینی این است که روایات مربوط به یک باب را از اصل های متعدد و هر کجا که بوده در یک جا جمع کرد.
وی تأکید کرد: لازمه تبویب، تقطیع روایات است که کافی این کار را نیز انجام داده است. مثلا او موضوعات متعدد یک روایت را تفکیک کرده و با تقطیع روایت، هر موضوع را در باب مربوط به خودش آورده است.
کلینی در سند روایات، از مشایخ خود شروع می کند
مسعودی گفت: کلینی از حیث سند نیز در کافی کار زیبایی کرده که سبک او با بقیه متفاوت است. کلینی سند روایات را از مشایخ خود شروع می کند و به ترتیب شاگرد از شیخ، ادامه می دهد تا به امام معصوم علیه السلام می رسد. کلینی سلسله سند را بسیار دقیق مراعات می کند.
کافی بهترین منبع جامع حدیثی ما است
وی اشاره کرد: کافی آنقدر کتاب مهم و با ارزشی بوده که بیش از 20 شرح برای آن نوشته اند و بیش از 30 حاشیه برای کافی زده اند. ترجمه های متعددی از این کتاب شده و ناشی از عظمت اثر کلینی است که بزرگان علما و فقها برای آن شرح ها نوشته اند و حاشیه زده اند. کافی بهترین کتاب حدیثی و بهترین جامع حدیثی ماست.
این پژوهشگر علوم حدیث حوزه علمیه قم گفت: من خودم کافی را از روایت اول جلد اول تا روایت آخر جلد هشتم، تک تک روایات را بررسی متنی کردم و نتیجه گرفتم در کافی هرچه مورد معاش و معادمان باشد، کلینی جمع کرده و برای ما به یادگار گذاشته است یعنی همان طور که در مقدمه کتاب خودش آورده که کسی برای کلینی شکایت کرد که وی گفت: زمانه طوری شده که مردم بر جهل خود باقی مانده اند و ما می خواهیم کتابی باشد تا مسائل دینی را از آن یاد بگیریم سپس کلینی هم قول داده تا کتابی بنویسد تا در آن هرچه مربوط به معاش و معاد مردم است، همه را جمع آوری کند. انصافا همین کار را هم در کافی انجام داده است.ولی متاسفانه ما کمتر با روایات انس داریم و بیشتر به دنبال این هستیم که ببینیم آقای مستشرق در موضوع خاصی چه حرفی دارد و یا کسی که در اروپا زندگی می کند چه نظری دارد.
حجتالاسلام مسعودی گفت: خیلی به این چیزها علاقه نشان می دهیم تا اینکه در روایات ببینیم که اهل بیت علیهم السلام در مورد معاش و معاد ما چه فرموده اند. کافی بهترین کتاب روایی و حدیثی است که می توانیم از آن بهره ببریم. این بدان معنا نیست که ما همه روایات کافی را می توانیم بپذیریم.
همه روایات کافی به نظر کلینی، صحیح هستند
این استاد حوزه بیان کرد: به هر حال، کلینی به تشخیص خود همه روایاتی را که برای ما لازم بوده، آورده و به نظرش رسیده همه روایات صحیح است. البته این اجتهاد کلینی است و بسیار جای احترام دارد. ما اگر در کافی بخواهیم مطمئن شویم به ناچار باید اسناد کافی را بررسی کنیم. بله ممکن است کلینی در کافی یک روایت را با سند ضعیف نقل کند، اما خودش می دانسته که از امام معصوم علیه السلام صادر شده است.
وی تأکید کرد: کلینی جوامع اولیه روایی و اصول اولیه روایی را در دست داشته و لذا احتمال دارد که ایشان از اینکه روایت از امام علیه السلام صادر شده است، اطمینان داشته باشد. ولی الآن ما آن قرائنی که کلینی داشته را نداریم و به ناچار اگر بخواهیم در مباحث دقیق فقهی و غیر فقهی، روایتی را به امام علیه السلام نسبت دهیم، باید سند آن را ببینیم.
حجت الاسلام مسعودی در پایان گفتوگوی خود یادآور شد: عقیده ما بر این است که کافی، بهترین کتاب روایی است، لیکن در کنار آن این کارهای رجالی و درایه ای را هم می کنیم تا اینکه اطمینان به صدور روایت از معصوم علیه السلام داشته باشیم. توصیه اکید من برای دوستان به خصوص طلبه ای که در حوزه های علمی شیعه تحصیل می کنند، این است که کافی را فراموش نکنند و بسیار به آن مراجعه کنند. روایات آن را متن شناسی کرده و به قول معروف فقه الحدیث روایات را از نظر دور نداشته و به این امر اهتمام بیشتری داشته باشند.
جایگاه قرآن کریم در اصول کافی
وی در بخش دیگری از سخنان خود به جایگاه قرآن کریم در اصول کافی تأکید کرد و افزود: قرآن معجزه جاودان پیامبر اسلام(ص) است. لذا کامل کننده کتب آسمانی گذشته و تمام کننده بشر است. پیامبر(ص) در حدیث ثقلین فرمود: بعد از من قرآن به همراه عترت و اهل بیتم، دو عامل هدایت مردم تا روز قیامت هستند و از این دو ثقل هرگز از هم جدا نمی شوند. ارشادات و راهنمائیهای اهل بیت(ع) بواسطه سخنانی است که در زمینه های مختلف برای مردم بیان داشته اند و راویان آنها را روایت کرده و نسل به نسل در اختیار مسلمانان قرار دادند.
وی ادامه داد: ولی متأسفانه این عامل هدایت سخنان معصوم(ع) مورد تهاجم دشمنان قرار گرفت و سخنانی جعلی در بین سخنان ائمه(ع) وارد نمودند تا مبانی اسلام را متزلزل نمایند. ائمه(ع) برای اینکه این حرکت عقیم ماند تلاشهای گستره ای را انجام دادند با این وجود هنوز احادیث جعلی در بین سخنان امامان معصوم(ع) وجود دارد.
حجت الاسلام مسعودی تشریح کرد: با توجه به اینکه اولین منبع جامع حدیثی شیعه کتاب کافی شیخ کلینی است که در این اثر سعی شده تا طی چهار بخش بحث و بررسی جایگاه قرآن در روایات کافی مشخص گردد: بخش اول شرح حال کلینی است که شامل دو فصل می شود در فصل اول درباره سال تولد، موطن و نسب کلینی، همینطور چگونگی تحصیلات و سفرهای او، القاب و مشایخ و شاگردان کلینی صحبت شده است به همراه بیان آثار و تألیفات او و معرفی مهمترین اثر وی و وجه تسمیه کتاب کافی و در آخر هم تاریخ وفات کلینی ذکر شده است.
وی اضافه کرد: در فصل دوم شخصیت فرهنگی و علمی کلینی به تصویر کشیده شده و ویژگی علمی عصر کلینی، انگیزه کلینی در نگارش کافی و روش کار او در کافی مورد بررسی قرار گرفته است همینطور مقایسه روش متقدمان و متأخران در شناخت حدیث و نظرات مخالفان مباحث بعدی این فصل است و با گفته هایی در مورد کافی این فصل به اتمام می رسد و بخش دوم با بیان روایاتی دیدگاه ائمه در مورد قرآن با استفاده از روایات کافی طرح گردیده است و در زمینه های مختلف یادگیری قرآن، چگونگی خواندن، ثواب خواندن، عمل به قرآن و محتوای قرآن همچنین نزول قرآن بر یک حرف و امتیاز قرآن بر سایر کتب نظر ایمه ذکر گردیده است.
وی خاطرنشان کرد: سخنان ائمه(ع) در مورد آثار و فضایل قرآن و شأن نزول بعضی آیات نیز مباحث پایانی این بخش را تشکیل می دهد. در بخش سوم طی سه فصل از تفسیر و تأویل قرآن در روایات کافی سخن به میان آمده در فصل اول تحقیق و بررسی پیرامون معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر و تأویل و رابطه بین این دو آمده و در نهایت، معنایی برای هر یک لحاظ شده است. فصل دوم به بیان اشکال تفسیر ائمه(ع) در روایات کافی اختصاص یافته و فصل سوم اشکال تأویل ائمه(ع) در روایات کافی را در بر دارد که این بخش با لیست فهرستهایی از احادیث تفسیری و احادیث تأویلی کافی خاتمه می یابد.
این پژوهشگر علوم قرآن و حدیث گفت: بخش چهارم با هدف بررسی شبهه تحریف قرآن با استفاده از روایات کافی در سه فصل تدوین گردیده است: در فصل اول ضمن توضیح معانی تحریف، درباره ریشه این تفکر سخن گفته شده سپس عقیده علمای شیعه در مورد تحریف ذکر و استدلال شیعه بر تحریف ناپذیری قرآن بیان گردیده است ودر فصل دوم بررسی اشکالات وارد بر کافی در مورد قرآن و پاسخ به این اشکالات که از جانب محققان شیعه طرح گردیده را بر عهده دار است و در فصل سوم نمونه هایی از روایات کافی که ایجاد شبهه تحریف می کنند مورد بررسی سندی قرار گرفته است و با بررسی این روایات فصل به اتمام می رسد.
