کدام صحیح است؛ ادبیات جنگ یا دفاع مقدس

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا)، احمد شاکری، نویسنده و منتقد حوزه ادبیات دفاع مقدس ظهر امروز در میزگرد تخصصی موانع و راهکارهای ارتقای جایگاه ادبیات داستانی جنگ و دفاع مقدس در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت: مسئله‌شناسی و مسئله‌پژوهی، خود کلان عنوانی است که نسبت به هر مسئله دیگری خصوصیت پیشینی داشته و مبانی و مبادی بحث در حوزه ادبیات داستانی دفاع مقدس را تعیین می‌کند، اما کمترین توجه درباره آن شده است.

وی افزود: تا هندسه کلان ادبیات داستانی جنگ و دایره مسائل کلی آن و نسبت مسائل آن از جهت تقدم و تأخر، اصول و فروع، مبادی و مبانی روشن نشود، هرگونه پژوهشی در این حوزه در معرض دوباره‌کاری، مصادره مبانی فکری، عدم تناسب نتایج با مبادی، روش‌شناسی نادرست و عدم پیشرفت علمی خواهد بود.

وی در ادامه درباره عنوان این نشست گفت: عنوان جلسه کلی است؛ عناوین که خود مشتمل بر ده‌ها و صدها فرض و اصل موضوع است، بدون تفکیک دقیق ریز مسائل قابل پاسخ‌گویی نیستند و زمان و زمینه لازم برای پاسخ‌گویی به این پرسش در یک نشست وجود ندارد، از سوی دیگر تعبیر جایگاه مبهم و قابل تأویل است، ضمن اینکه اصل موضوع مسئله مطروحه در این جلسه ناظر بر سه مقوله است؛ جایگاه گذشته ادبیات داستانی دفاع مقدس، جایگاه فعلی و جایگاه برین این حوزه.

شاکری در ادامه استفاده توأمان جنگ و دفاع مقدس را مورد نقد قرار داد و بیان کرد: استعمال این دو واژه نیاز به اخذ معنا داشت و کاربرد مشهور این دو واژه دو ساحت نظری و فکری متفاوت را تداعی می‌کند، در حالی که غایت اصلی همان ادبیات داستانی دفاع مقدس است که کاملاً متفاوت با ادبیات داستانی جنگ است، چه از نظر مبنا، چه از نظر موضوع، شخصیت، تکنیک، مضمون و حتی نویسندگان، نسبت دفاع مقدس و جنگ چه عام و خاص مطلق باشد و چه تباین، ارتقای هر دو بی‌معنی است.

این نویسنده تصریح کرد: پاسخ‌گویی به این پرسش نیازمند به اخذ مبنا درباره ادبیات داستانی، «بما هو هو» است تا نظریه درخوری درباره ماهیت ادبیات داستانی انقلاب اسلامی به عنوان مقسم اقسامی از قبیل ادبیات داستانی دفاع مقدس وجود نداشته باشد، اساساً توصیف موانع سیر به سمت صورت کمالی این ادبیات با راهکارهای نیل به آن غیرممکن یا حداقل غیر دقیق است.

وی در ادامه ارکان جریان ادبیات داستانی دفاع مقدس را مورد اشاره قرار داد و گفت: نقد، پژوهش، تولید، نشر، آموزش، حمایت، تبلیغ، مدیریت و مستندسازی از ارکان جریان ادبیات دفاع مقدس است که هر کدام موانع و راهکارهایی دارد که در جای خود بحث خواهد شد.

در ادامه این نشست علی‌اصغر شیرزادی، نویسنده حوزه ادبیات دفاع مقدس گفت: هرگونه حرکت و تلاشی در زمینه یاری رساندن به ادبیات دفاع مقدس، مغتنم است؛ چرا که بسیاری از کشورها مانند دانمارک که در مقطع کوتاهی فقط اشغال شده است، هنوز هم که هنوز است فیلم و سریال تولید و داستان و رمان منتشر می‌کند؛ از این‌رو جنگ ما که طولانی‌ترین جنگ بوده و چرا نتوانسته‌ایم در زمینه رمان و داستان اثری بالاتر از متوسط تولید کنیم.

وی افزود: یکی از موانع در این زمینه سفارشی‌نویسی است، به گونه‌ای که به صورت بخشنامه‌ای و متأثر از دخالت توأم با حسن نیت در آن وجود دارد و در این راستا افرادی که تشخص دارند و بدون حاشیه با قدرت و صمیمت می‌خواهند در این زمینه کار کنند، این عرصه بر آنها محدود می‌شود.

قاسمعلی فراست، دیگر نویسنده حاضر در این نشست نیز گفت: من ادبیات را کلی می‌بینم و اینکه داستان را دینی، تاریخی و ... تقسیم‌بندی کنیم، مخالف نیستم، اما اینکه داستان به عنوان یک جریان، ساری و جاری باشد، جایگاه خود را پیدا خواهد کرد و همچنین اینکه بخشنامه شود که عنوان ادبیات دفاع مقدس گفته شود، جواب نخواهد داد و این باید از سوی مخاطب عنوان شود، نه اینکه به وی القا شود.

مجید قیصری، نویسنده دیگر نیز گفت: ژانر جنگ زیرمجموعه‌هایی می‌تواند داشته باشد که دفاع از جمله آنهاست و از همین‌رو نمی‌توان دفاع مقدس را ژانر به شمار آورد، بلکه زیرمجموعه ژانر جنگ است.

شاکری در نقد سخنانی که از سوی نویسندگان شد، گفت: سفارشی‌نویسی چندان مانع جدی نیست؛‌ چرا که سفارشی‌نویسی اشکالی ندارد و نمی‌توان گفت چون از سوی دولت سفارش شده، پس یک اثر سفارشی است. از سوی دیگر اشتباه است که عنوان می‌شود مردم باید خود، دفاع مقدس بگویند. در هیچ محفل علمی، اصطلاحات از مردم گرفته نمی‌شود؛ چرا که مردم صاحب صلاحیت نیستند. از سوی دیگر چون ادبیات جنگ از نظر جهان‌بینی متفاوت است؛ از این‌رو باید فرقی میان جنگ ما و سایر جنگ‌ها وجود داشته باشد، نه هر دفاعی مقدس است و نه هر تهاجمی نامقدس و این مغالطه است.

فراست در بخش دیگری از این نشست گفت: در رابطه با ارتقای جایگاه ادبیات داستانی جنگ و دفاع مقدس ظرفیت‌های بسیاری وجود دارد که اگر کسی به آنها فکر کند، وقتی برای این دعواها نخواهد داشت و اکنون نیز بسیار دیر شده و رزمنده‌ای که در آن زمان گرم کارزار بود، ذهنش آماده‌تر بود اما اکنون این شرایط فراهم نیست. از این‌رو اولین کار برای این امر قرار گرفتن در فضا است که می‌تواند به قرار گرفتن در اماکن مورد نظر، ویرانه‌های مهران، هویزه و ... تعبیر شود. 

شاکری در ادامه گفت: یکی از موانع در حوزه ادبیات دفاع مقدس سیاه‌نمایی است که جنبه قدسی ادبیات دفاع مقدس را نادیده می‌گیرد، همچنین نبود برنامه‌ریزی کلی و افق بلند در این حوزه، مانعی جدی است، از سوی دیگر جناج‌بندی‌های محفلی است که به این موضوع آسیب می‌زند، در حالی که این محافل می‌تواند بسیار مفید باشد.