صبر و شکیبایی در دین اسلام

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از کردستان، انسان موجودی است که خدای سبحان او را برای هدفی آفریده است که باید پس از شناخت هدف با تلاش و کوشش در جهت رسیدن به آن هدف حرکت کند و هدف واقعی و حقیقی از خلقت انسان رسیدن به قرب الهی بوده و کمال واقعی همان تقرّب به خدا است و پیروزی واقعی انسان زمانی است که به آن هدف والا دست یابد. اما ماهیت زندگی دنیا که خود میدانی برای تلاش و کوشش در جهت نیل به هدف است به گونه‌ای است که همواره با مشکلات و موانعی همراه است که آن مشکلات مانع رسیدن به آن هدف است و در صورتی می‌تواند به آن هدف نائل شود و به پیروزی برسد که در برابر مشکلات مقاومت به خرج داده و شکیبا باشد از این رو گفته اند:

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند

بـر اثـر صبر نوبت ظفر آید

یعنی صبر و پایداری و مقاومت زمینه ساز موفقیت و کامیابی است، دانش آموزی که می خواهد در مقام تحصیل علم و دانش به پیروزی برسد باید در برابر مشکلات و آفات تحصیل مقاومت و پایداری کند. تاجری که می خواهد در کار خود به موفقیت دست یابد و به سود مادّی برسد باید در برابر مشکلات تجارت و بازرگانی از مقاومت برخوردار باشد و اگر انسانی بخواهد در معنویت به کامیابی برسد باید اهل مقاومت و صبر باشد. بنابراین صبر و شکیبایی از عوامل مهم موفقیت و کامیابی و پیروزی در زندگی است، خواه در زندگی مادی و خواه در زندگی معنوی. در قرآن کریم در آیات فراوانی انبیاء و پیامبران الهی و اولیاء خدا و مؤمنان به صبر و پایداری و استقامت فراخوانده شده اند.

خدای سبحان خطاب به پیامبر اسلام فرمود: «فاصبر کما صبر اولواالعزم من الرسل؛ ای پیامبر صبر کن آن گونه که پیامبران اولواالعزم صبر کردند و خطاب به اهل ایمان فرمود: «یا ایّها الذین آمنوا استعینوا بالصبر و الصلوة انّ اللّه مع الصابرین؛ ای افرادی که ایمان آورده اید از صبر و استقامت و نماز کمک بگیرید، زیرا خدای سبحان با صابران است».

و در سوره آل عمران نیز فرمود: « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏ ايد صبر كنيد و ايستادگى ورزيد و مرزها را نگهبانى كنيد و از خدا پروا نماييد اميد است كه رستگار شويد» در این آیه کلید رستگاری و سرچشمه سعادت را صبر و استقامت و ایستادگی در برابر حوادث و مشکلات و مصائب و موانع می‌داند.

در روایات اسلامی نیز از مهم‌ترین ارکان ایمان شمرده شده است.

امام صادق(ع) فرمود: «الصبر رأس الایمان؛ صبر و مقاومت سر ایمان است.» و در سخن دیگری فرمود: «الصبر من الایمان بمنزلة الرأس من الجسد فاذا ذهب الرأس ذهب الجسد، کذلک اذا ذهب الصبر ذهب الایمان؛ موقعیت صبر در برابر ایمان همانند موقعیت سر در برابر بدن است چنان چه اگر سر از بین برود بدن از بین می رود با رفتن صبر، ایمان نیز از بین خواهد رفت.»

با توجه به اهمیت صبر و استقامت در زندگی انسان و تأکید آموزه‌های دینی بر آن و نقش آن در موفقیت و پیروزی، لازم است بدانیم که معنای واقعی صبر چه می باشد؟ و در چه مواقعی باید صبر کرد؟ مراتب صبر چیست؟ و صبر چه آثاری در زندگی آدمیان دارد و چگونه می توان به صبر دست یافت؟.

معنا و حقیقت صبر

صبر در لغت به معنای حبس و در تنگنا و محدودیت قرار دادن است. و برخی آن را بازداشتن نفس از اظهار بی قراری و بی تابی دانسته اند. و در اصطلاح علمای اخلاق به معنای وادار نمودن نفس به انجام آن چه که عقل و شرع اقتضا می کنند و بازداشتن از آن چه عقل و شرع نهی می کنند. برخی آن را بازداشتن نفس از شکایت بردن به غیر خدا و خویشتن داری از جزع و بی تابی که در باطن انسان مخفی است. با توجه به تعاریف مذکور، صبر یک حقیقت نفسانی است که آدمی را از عوامل بازدارنده به سوی کمال باز می‌دارد صبر به این معنا دارای دو جهت است از یک سو گرایش‌ها و تمایلات غریزی و نفسانی انسان را حبس و آن را در قلمرو شرع و عقل محدود می‌کند و از سوی دیگر نفس را از مسئولیت گریزی در برابر عقل و شرع باز می‌دارد و او را وادار ‌ند که زحمت و دشواری پایبندی به وظایف الهی را بر خود هموار سازد.

بر این اساس صبر در فرهنگ معارف دینی به معنای سکوت نیست بلکه به معنای مقاومت و ایستادگی در برابر سختی‌ها و ناملایمات زندگی است که همواره به عنوان آزمون الهی انسان را همراهی می‌کند مانند رنج و مشقت در تحصیل علم، در انجام دادن فرایض و نوافل، در پرهیز از معصیت و در تلخی مصیبت. و صابر کسی است که در همه این صحنه ها پایداری کند و در هیچ عرصه ای جزع نکند، در صحنه عمل به وظیفه حضور داشته باشد بلکه سمت خود را که خداوند برای او معین فرموده است حفظ و کار خویش را به نحو احسن به انجام برساند.

انواع صبر

در روایات اسلامی سه قسم صبر ذکر شده است:

1- صبر بر اطاعت

2- صبر بر معصیت

3- صبر بر مصیبت.

منظور از صبر بر اطاعت ایستادگی در برابر مشکلات فرمان خداست یعنی بر اطاعت فرمان الهی در نماز و روزه و حج و جهاد و ادای واجبات مالی مثل خمس و زکات صابر و شکیبا باشید.

یادداشت: حجت الاسلام علی رستمی