چگونگی نسبت‌سنجی دانش آینده‌پژوهی و قرآن کریم

وی افزود: چهار سطح کلی دیدگاه‌شناسی قرآن کریم، مرجعیت قرآن کریم برای دانش آینده‌پژوهی، ترکیب دیدگاه‌شناسی قرآن کریم با دانش آینده‌پژوهی قرآنی و نیز مطالعات تطبیقی یا انتقادی چهار سطحی است که در این زمینه قابل جمعبندی و بررسی نهایی است.

وی با اشاره به دیدگاه‌شناسی قرآن کریم به طرح سؤالاتی از جمله آینده از نگاه قرآن کریم چیست و چگونه است و یا قانونمندی‌های آینده و تحولات آن چیست و چگونه است تصریح کرد: این مقولات و سؤالاتی از این دست را می توان در ضمن تفسیر موضوعی قرآن کریم توضیح دهیم. 

وی با بیان اینکه تفسیر موضوعی می‌تواند به شکل‌های مختلفی انجام گیرد تصریح کرد: بر اساس آن می‌توان دیدگاه‌های قرآن را مبتنی بر متن استخراج کرده و به این ترتیب بحث‌های نظری انجام داد و ایده‌های قرآنی را تحلیل کرد.

بهروزی لک با اشاره به مرجعیت قرآن کریم برای دانش آینده‌پژوهی عنوان کرد: دومین بعدی که از طریق آن می‌توان آینده‌پژوهی را با قرآن کریم نسبت‌سنجی کنیم مرجعیت قرآن کریم برای دانش آینده‌پژوهی یعنی قرآنی‌سازی دانش آینده‌پژوهی است؛ در این سطح به این سوال پاسخ داده می‌شود که آگاهی‌های سازمان‌یافته در خصوص مطالعه آینده که از آن به آینده‌پژوهی به عنوان یک رشته علمی تاویل می‌شود چگونه می‌تواند متخذ، منبعث و سازگار با مبانی قرآنی باشد. 

این محقق با بیان اینکه این موضوع  در دو لایه شکل می‌گیرد به طرح این سؤال پرداخت که مبانی اعم (عام) قرآنی چیست؟ و افزود: برای مثال در مبانی معرفت‌شناختی به این سوال پرداخته می‌شود که آیا شناخت بشر برای قانون‌مندی‌های آینده لازم است و اگر ثابت شد که لازم است آیا کافی هست یا خیر؟ حد، اعتبار و شرایط آن چیست؟.

وی عنوان کرد: استخراج گزاره‌های آینده‌نگر از متن قرآن کریم برای استفاده از آن برای نظم بخشیدن به آگاهی‌های ما درباره آینده یا به عبارت دیگر بررسی تاثیر گزاره‌های قرآنی معطوف به آینده، در دانش آینده‌پژوهی اولین سطح را تشکیل می دهد.

وی افزود: ترکیب دیدگاه‌شناسی قرآن کریم با دانش آینده‌پژوهی قرآنی نیز دومین لایه بحث را تشکیل می‌دهد.

بهروزی لک در پاسخ به این سؤال که آیا منظور شما این است که در این سطح به سازماندهی دانشی گزاره‌های استخراج شده از سطح دوم، مبتنی بر مبانی عام استخراج شده در سطح اول پرداخته می‌شود؟ تصریح کرد: در سطح اول تفسیر موضوعی انجام می‌شود و در سطح دوم به دنبال دانش آینده‌پژوهی قرآنی هستیم، ولی در این سطح قصد داریم تا این دو را با یکدیگر ترکیب کنیم. 

وی تاکید کرد: در این سطح الگویی از آینده‌پژوهی قرآنی که در سطح دوم شکل گرفته است را به عینه تولید می‌کنیم و حاصل این تلفیق، تولید یک دانش کاربردی است. به عبارت دیگر در سطح اول دیدگاه‌شناسی انجام گرفته است و در سطح دوم دانش آینده‌پژوهی ایجاد می‌شود و در سطح سوم به کمک تلفیق لایه اول و دوم به تحلیل موضوعات آینده پرداخته می‌شود که همان آینده‌نگاری متعارف است. 

این استاد و محقق حوزه علمیه با اشاره به مطالعات تطبیقی یا انتقادی در بحث تفسیر مدیریتی پیشرفت شناخت عنوان کرد: در این سطح برای مثال مطابق با بحث‌های آینده‌پژوهی قرآنی بحث‌های یک اندیشمند آینده‌پژوه را در معرض نقد و بررسی قرار داده و یا مکتب آینده‌پژوهی و آینده‌اندیشی قرآنی را با مکتب آینده‌اندیشی نظام امریکایی، اروپایی یا ژاپنی محک می‌زنیم. 

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: مطالعات تطبیقی در حوزه مطالعات انتقادی نیز هستند را در اینجا شما شباهت‌ها و تمایزها را شناسایی می‌کنید و بر این مبنا به نقد مباحث می‌پردازید.

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) همچنین در پاسخ به سؤال حجت‎الاسلام و المسلمین احمد آکوچکیان، دبیر علمی کنفرانس قرآن‌‌پژوهی پیشرفت و روش‌شناسی تفسیری مبنی بر اینکه با توجه به اینکه بحث آینده‌پژوهی و آینده‌نگاری فصلی از مباحث اندیشه پیشرفت است، عملا با دو فرا اندیشه پیشرفت و فرا دانش آینده‌پژوهی و آینده‌نگاری روبرو هستیم. در راستای فهرست عمومی مباحث مطروحه که در مدخل داشتید برخی از مولفه‌های خودویژه معرفت‌شناخت این ایده را با فهرست بیشتری تبیین کنید عنوان کرد: این سوال نمی‌تواند در هر چهار سطح قرار گیرد؛ زیرا سطح اول مربوط به یک مورد خاص است. 

وی همچنین در پاسخ به سؤالی مبنی بر اینکه آیا در کنار مبانی عام، مبانی خاص خودویژه معرفت‌شناختی که بتواند شاخص حوزه آینده‌پژوهی باشد وجود دارد؟ زیرا به نظر می‌رسد به مدد ایده آینده‌پژوهی ما ناگزیر از بازخوانی در نظام کلان مدیریت ملی نیز هستیم آن بازخوانی معرفت‌شناخت که اقتضاء بینش سیستمی به معارف و دانش‌های بین‌رشته‌ای را دارد که ما را دعوت به این مهم می‌کند که بازخوانی ایده ولایت فقیه، نظریه و نظام ولایت فقیه، نظام ولایت فقه در دین و فقیه در دین است. یعنی آن نظام جامع معرفتی، ولایتمند تغییر است. بدین ترتیب، یک بحث کاربردی بازخوانی هم به لحاظ رویکرد آینده‌پژوهی و هم آینده‌نگاری نظریه ولایت فقیه در نظام جمهوری اسلامی است که به کارکرد مبانی معرفت‌شناختی نیز در جای خویش اشاره دارد؟ افزود: این سوال ناظر به هر چهار سطح مطرح شده است. در این سطح برای مثال به این سوال پاسخ داده می‌شود که آیا اصلا در قرآن بحث ولایت فقیه مطرح می‌شود یا خیر، حتی اگر بحث ولایت فقیه در قرآن مطرح شده باشد، آیا از آینده آن در قرآن بحثی به میان آمده است یا خیر. 

بهروزی لک اظهار کرد: در لایه اول به تفسیر موضوعی پرداخته می‌شود و در تفسیر موضوعی نیز بایستی دیدگاه‌های موجود در قرآن کریم استخراج شود. برداشت بنده این است که در سطح اول این دغدغه اصلا وجود ندارد و قوانینی که در این سطح استخراج می‌شوند قوانین عام هستند، در سطح دوم نیز به تولید دانش محض پرداخته می شود و خصلت دانش نیز تولید گزاره‌های کلی است و فهم بنده آن است که سوال شما را بایستی در همان سطح آینده‌نگاری قرآنی کاربردی تصور کرد. 

بهروزی لک ادامه داد: پاسخگویی به سوالات حاجتمند تعیین جغرافیای خاص خویش است و تا حوزه کار با قرآن دقیقاً مشخص نشود نمی‌توان به هیچ سوالی پاسخ داد و هندسه نظام مسائل قرآنی را ترسیم کرد. به عبارت دیگر لازم است تا جغرافیای بحث مشخص گردد تا در این جغرافیا بتوان به گفت و گو نشست. 

همچنین در این نشست علمی، احمد آکوچکیان، رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک توسعه(رشد) به طرح سؤالاتی در این مورد پرداخت و بیان کرد: برخی سؤالات در این موضوع وجود دارند از جمله اینکه آیا در کنار آن مبانی عام، مبانی خاص خودویژه معرفت‌شناختی که بتواند شاخص حوزه آینده‌پژوهی باشد وجود دارد؟ برای مثال ذات فرااندیشه و فرادانش پیشرفت و آینده‌پژوهی اقتضاء رویکردهای بین‌رشته‌ای را دارد و طبیعتاً باید به منظومه دانش‌های تحول و دانش دینی توجه کنند، برای نمونه اگر فقه در احکام بخشی از آن مجموعه معارف جامع است، نظام مدیریت تحول نمی‌تواند مبتنی بر یک بخش از آن نظام جامع معرفتی شکل گیرد، به این ترتیب از این چشم‌انداز فقه در احکام، ولایتمند تغییر نیست بلکه فقه در دین یعنی آن فهم جامع ولایتمند تغییر است. وی تاکید کرد: به نظر می‌رسد به مدد ایده آینده‌پژوهی ما ناگزیر از بازخوانی در نظام کلان مدیریت ملی نیز هستیم آن بازخوانی معرفت‌شناخت که اقتضاء بینش سیستمی به معارف و دانش‌های بین‌رشته‌ای را دارد ما را دعوت به این مهم می‌کند که بازخوانی ایده ولایت فقیه، نظریه و نظام ولایت فقیه، نظام ولایت فقه در دین و فقیه در دین است. یعنی آن نظام جامع معرفتی، ولایتمند تغییر است. 

این استاد و محقق حوزه و دانشگاه بیان کرد: بدین ترتیب، یک بحث کاربردی بازخوانی هم به لحاظ رویکرد آینده‌پژوهی و هم آینده‌نگاری نظریه ولایت فقیه در نظام جمهوری اسلامی است که به کارکرد مبانی معرفت‌شناختی نیز در جای خویش اشاره دارد.

وی با اشاره به طرح مطالب در چهار سطح توسط عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) اظهار کرد: براین اساس علی‌القاعده چهار دسته متد هم خواهیم داشت؟ و متدها هر کدام به تناسب بحث شکل می‌گیرند. مثلاً اگر بخواهیم در حوزه دیدگاه‌شناسی قرآن کریم مطالعه‌ای صورت گیرد روش‌شناسی مد نظر، روش‌شناسی تفسیری خواهد بود.

یادآور می شود این نشست اولین نشست از سلسله نشست‌های جمع بندی پسا کنفرانس «الگوی قرآن شناخت پیشرفت و روش شناسی تفسیری» بود که با عنوان «مدخلی به ایده آینده‌نگاری قرآن‌شناخت پیشرفت» برگزار شد.

این سلسله نشست‌ها، بعد از برگزاری اولین همایش ملی قرآن‌پژوهی پیشرفت و روش شناسی تفسیری است که از دو سال قبل در مرکز تحقیقات استراتژیک توسعه(رشد) آغاز شد و بعد از برگزاری ده‌ها نشست علمی با حضور چندین تن از صاحبان آثار و سبک‌های تفسیری از جمله سبک‌های تنزیلی، تاریخی و ... مراسم اختتامیه آن در  سال جاری برگزار شد.

مراسم اختتامیه این همایش، اردیبهشت ماه سال جاری با حضور صاحبنظران شرکت کننده در نشست‌های همایش و برخی ناقدان برگزار شد و بعد از برپایی آئین اختتامیه و قبل از چاپ نهایی مجموعه آثار این همایش، سلسله‌ نشست‌های جمع‌بندی و نقد و نظر نهایی نیز مجددا با حضور این صاحبنظران آغاز شده است.