سوءظن به خدا؛ ریشه بُخل، ترس و حرص

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، امام علی(ع) در نامه 53 خود در نهج‌البلاغه در رابطه با مشاوران و وزیران فرموده است: «هرگز بخیل را در مشورت خود راه نده که تو را از احسان و نیکی کردن منصرف می‎سازد و از فقر می‌‎ترساند و ترسو را که روحیه تو را در انجام امور تضعیف می‎کند و حریص را که حرص شدید همراه ستمگری را برای تو زینت می‎دهد؛ زیرا بُخل و ترس و حرص، غریزه‌ها و سرشت‌های گوناگونی هستند که سوءظن به خدا آنها را یک‌جا جمع می‎کند.
بدترین وزیران تو کسی است که پیش از تو وزیر  بدکاران بوده و کسی است که در گناهانِ آنها شرکت کرده پس چنین کسی هرگز برای تو محرم اسرار نشود؛ زیرا این‌ها یاران گناهکاران و برادران ظالمان هستند و تو به جای این‌ها، جایگزین بهتری می‎یابی؛ از کسانی‌که همان افکار و رای‎ها و نفوذ فرمان را دارد و بار سنگین اعمال خلاف و گناهان و معاصی آنها بر دوش او نیست؛ از کسانی‌که هیچ ظالمی را در ظلمش و هیچ گناهکاری را در گناهش یاری نکرده.هزینه ایشان برای تو سبک‌تر و یاری آنان با تو بهتر و محبت‌شان به تو بیشتر است و با غیر تو الفت کمتری دارند؛ پس، آنان را در مجالس خاص و عام خود از برگزیده‌ها قرار بده.
بنابراین برگزیده‌ترین آنها نزد تو کسی باشد که سخن تلخ حق را بیشتر به تو بگوید و در کارهایی از تو که خدا برای اولیای خود نخواسته کمتر یاری کند؛(همان) کارهایی که از هوای تو سر بزند و به اهل تقوا و صداقت بپیوند، سپس آنها را وادار کن تا تو را زیاد ستایش نکنند و برای کار بیهوده‌ای که انجام نداده‌ای، تو را شاد نسازند؛ چون ستایش بسیار، کِبر و خودبزرگ‌بینی ایجاد می‎کند و انسان را به سرکشی نزدیک می‎کند».
مشاوران ناشایست
امام علی(ع) در نامه خود به مالک اشتر، معیارهایی را که باید در انتخاب مشاوران مورد توجه قرار گیرد بیان می‎کند، مسئله انتخاب مشاور در زمینه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی، امر مسلمی است که هر حاکم و زمامداری برای پیشبرد اهداف حکومت اسلامی و تشخیص مصالح مردم و پرهیز از استبداد و خودداری از تکیه بر افکار فردی به آن نیازمند است.
امام علی(ع) حاکم اسلامی را از مشورت با سه گروه شامل افراد بخیل، افراد ترسو و افراد حریص به شدت برحذر می‎دارد و آثار سوء مشاوره با آنها را بیان می‎کند.
باید توجه داشت که بخیل از فقر گریزان است و این صفت، او را به عیب‎ها و زشتی‎های بسیاری گرفتار می‎کند، مشورت حاکم اسلامی با چنین شخصی، او را از پرداختن به امور رفاهی توده مردم بازمی‎دارد و موجب می‎شود از احسان و نیکی به آنان بپرهیزد کمااینکه امام علی(ع) در این رابطه می‎فرماید: «هرگز بخیل را در مشورت خود راه نده که تو را از احسان و نیکی کردن منصرف می‎سازد و از فقر می‎ترساند».
همچنین ترسو بودن و شجاعت نداشتن، انسان را از اتخاذ تصمیمات مناسب و انجام کارها و رسیدگی به امور مردم و حکومت(ازجمله مقابله با دشمنان) تضعیف می‎کند کمااینکه امام علی(ع) در این رابطه می‎فرماید: «و ترسو را در مشورت خود راه نده؛ چرا)که روحیه تو را در انجام امور تضعیف می‌کند».
همچنین، حرص و زیاده‌خواهی با قناعت، سازگار نیست.شخص حریص به‌دنبال خواسته‌های بی‌حد خود است و مشورت حاکم با چنین شخصی، این روحیه را در وی به وجود می‎آورد و پایه‌های قناعت را در حکومت اسلامی متزلزل می‎سازد و موجب ظلم و ستم به توده مردم می‎شود پس امام علی(ع) می‎فرماید: «حریص را در مشورت خود راه نده؛ چراکه حرصِ شدید همراه ستمگری را برای تو زینت می‎دهد».
امیرمؤمنان علی(ع) به ریشه‌یابی عمیق بُخل و ترس و حرص و علت اساسی لزوم پرهیز از مشورت با این سه گروه می‎پردازد و می‎فرماید: «بُخل و ترس و حرص، غریزه‌ها و سرشت‌های گوناگونی هستند که سوءظن به خدا آنها را یک‌جا جمع می‌کند».
انسان بخیل، به فضل و مواهب الهی و رزاقیت پروردگار سوءظن دارد و چنین می‎پندارد که بخشش کردن؛ او را دچار فقر و درماندگی خواهد کرد.انسان ترسو به وعده‌های الهی درمورد نصرت یاوران و پیروان حق بدگمان است و گمان می‎کند در حمایت از حق، پشتیبان و یاوری ندارد و ممکن است در انجام برخی امور، تنها مانده، نابود شود کمااینکه انسان حریص نیز به قدرت خدا سوءظن دارد و بر خدا توکل نمی‎کند.بنابراین سخاوت، شجاعت و قناعت ازجمله معیارهای مهم در انتخاب مشاوران صالح برای حاکم اسلامی است.
معیارهای انتخاب وزیران شایسته
در این نامه، امام علی(ع) پس از مسئله مشاوران، موضوع مهمی که آن‌را به مالک‌اشتر متذکر می‎شود، انتخاب وزیران و همکاران در حکومت است. امیرمؤمنان علی(ع) ابتدا به بیان صفات افرادی می‎پردازد که شایستگی وزارت و همکاری در حکومت اسلامی را ندارند و ویژگی بارز این افراد، همکاری آنها با زمامداران شرور است لذا فرموده است: «بدترین وزیران تو کسی است که پیش از تو وزیرِ بدکاران بوده و کسی است که در گناهان آنها شرکت کرده است؛ پس چنین کسی هرگز برای تو محرم اسرار نشود».
بررسی سوابق اشخاص و اطلاع از فعالیت آنان در گذشته و نوع مشارکت‌شان در اعمال دیگران، یکی‌‎از معیارهای شناخت افراد واجد صلاحیت برای کارهای مهم است.همکاری افراد با ظالمان و ستم‌پیشگان، از یک طرف، نشان‌دهنده روحیات و تمایلات آنها و از سوی دیگر، شکل‌دهنده صفات و خصوصیات آنان است؛ چراکه در نتیجه همکاری با ظالمان، ویژگی‌های ناپسند آنها به عادت تبدیل می‌شود.
امام علی(ع) در بیان ویژگی‎های وزیران شایسته به مواردی ازجمله دارا بودن حُسن اندیشه و نفوذ اجتماعی، نداشتن سوءسابقه، کم‌هزینه بودن، یاری رساندن، محبت داشتن، دور بودن از بیگانگان، صراحت داشتن در بیان حق، همکاری نکردن در کارهای ناپسند و اهل تقوا و صادق بودن اشاره می‎کند.
امام علی(ع) در این بخش از نامه خود در دستور پایانی خویش مالک اشتر را به ریشه‌کن کردن زمینه‌های چاپلوسی اطرافیان و خودداری از گرفتار شدن در دام خودپسندی و غرور هشدار می‎دهد و می‎فرماید: «سپس آنها را وادار کن تا تو را زیاد ستایش نکنند و برای کار بیهوده‌ای که انجام نداده‌ای، تو را شاد نسازند؛ چون ستایش بسیار، کِبر و خودبرزگ‌بینی ایجاد می‎کند و انسان را به سرکشی نزدیک می‎سازد.