واکنش جامعه به کجسلیقگی در برنامه معارفی/ غفلت از کرامت انسانی
گروه جامعه: تجربه چهاردهه فعالیت رسانهای مستمر در حوزه معارفی پس از انقلاب اسلامی، اثبات کرده است که هر جا از قرآن کریم فاصله گرفته و به بیان سلیقه شخصی پرداختهایم، با واکنش منفی جامعه و بیاثر شدن بسیاری از حرفهای درست دیگر مواجه شدهایم و به عکس هر جا در خط قرآن کریم، که تمام آموزههایش در خط فطرت، عقلانیت و عفت است حرکت کردیم، جامعه واکنش مثبت نشان داده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)، یک کارشناس معارفی در برنامه خانواده صدا و سیمای یزد، توصیههایی را به زنان مطرح کرد که خیلی زود، «عبور از مرزهای عرفی جامعه» و «توهین به زنان» تلقی شد؛ صحبتهایی که به سرعت در شبکههای اجتماعی بازتابی گسترده یافت و واکنش منفی افراد بسیاری از جامعه را برانگیخت.
البته در این نوشتار دیگر برای جلوگیری از دامن زدن به اشاعه دوباره آن، به جزییات صحبتهای مذکور اشارهای نمیشود، چه اینکه گفتهاند: «الباطلُ یموتُ بِتَرکِ ذِکرِه»: سخن باطل، با ذکر نکردنش از یادها میرود؛ اما به دلیل تاکید بر جلوگیری از تکرار چندباره چنین سخنانی آن هم از رسانه ملی، نکاتی را متذکر میشود.
آنچه مسلّم به نظر میرسد این است که خانم کارشناس در برنامه «معارفی» مورد نظر، راههای «تقویت ارتباط عاطفی زن و شوهر» و از «بین بردن تنش میان زوجین» را دنبال میکرد اما در انسجام اندیشه خود و نحوه بیان این مسائل، کج سلیقگی و بیدقتی به خرج داده است. چنین کج سلیقگی، اگر از یک تریبون شخصی و یا حداقل غیرمذهبی بیان میشد، به این حساسیت برانگیز نمیشد اما وقتی چنین مسائلی از یک برنامه «معارفی» بیان میشود و این گونه هم به مخاطب القا میشود که این مسائل به آموزههای دینی و اسلام مرتبط است، باید دقت بیشتری به خرج داد.
پس از واکنش منفی شبکههای اجتماعی به صحبتهای کارشناس یزدی، مدیر صدا و سیمای یزد در صفحه اینستاگرام خود، عذرخواهی کرد و صدا و سیمای مرکز استان در اطلاعیهای نوشت: «بر اساس تماسهای مکرر و ارتباط با صدا وسیمای مرکز یزد، عدهای از مردم شریف و بزرگوار درباره بخش تقطیع شده از کارشناسی یک برنامه تلویزیونی که در فضای مجازی منتشر شده اظهار گلایه و ناراحتی کردهاند لذا به این وسیله از حضور ارجمندتان پوزش طلبیده و تلاش میشود با برنامهریزی و دقت بیشتر در ارائه محتوا، این مساله جبران و با نظارت بیشتر و موثرتر برنامههای سازنده و مؤثر تولید و پخش شود.»
گرچه این عذرخواهی در نوع خود جای تقدیر دارد اما به هر حال، تا کی قرار است از جیب اسلام و به نام اسلام، چک سفید امضا به کارشناسان پرتعداد برنامههای معارفی بدهیم؟ و تا کی باید در بیان مسائل منتسب به دین، از «قرآن کریم» و «سنت قطعی» فاصله بگیریم و به بیان سلیقه شخصی خود بپردازیم؟
قرآن، مبنای برنامههای معارفی ما باشد
تجربه چهار دهه تبلیغات مذهبی و فعالیت رسانهای در حوزه معارفی پس از انقلاب اسلامی، اثبات کرده است که هر جا از قرآن کریم فاصله گرفته و به بیان سلیقه شخصی یا استنباطهای نه چندان معتبر از سنت غیرقطعی پرداختهایم، با واکنش منفی جامعه و بی اثر شدن بسیاری از حرفهای درست دیگر مواجه شدهایم و به عکس هرجا در خط قرآن کریم، که تمام آموزههایش در خط فطرت، عقلانیت و عفت است حرکت کردیم، جامعه واکنش مثبت نشان داده است؛ این خود از معجزات قرآن کریم است که وجدان انسانها را مادامی که خود عناد نورزند و با اصرار راه دیگری را انتخاب نکنند، به خود جذب میکند و تعالیم الهیاش را بر عمق جانها اثر میدهد.
قرآن کریم، در آیات متعدد به بحث ازدواج میپردازد و علاوه بر وجوه غریزه جنسی و تولید نسل، یکی از اهداف مهم ازدواج را برقراری «مودت» و «رحمت» میان زن و شوهر بیان میکند: «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ»(روم، 21): از نشانههای خدا این است که برای شما، همسرانی از جنس خودتان آفریده است تا با آنها به مودت و رحمت دست یابید، همانا که در این آیت، عبرتهایی است برای کسانی که میاندیشند.
فخر رازی در تفسیر خود درباره این آیه مینویسد: خداوند متعال ميفرمايد: «لِتَسكنوا اِليها» يا «لِيسكُنَ اِليها» و نمیفرمايد: «عندها»؛ زيرا «سَكَنَ عنده» سكون جسمی را میرساند، به جهت اين كه كلمه «عند» ظرف مكان است و برای اجسام آورده ميشود؛ اما «سَكَنَ اليه» شامل سكون جسمی و روحی میشود. (ج25، ص110)
همان گونه که قابل ملاحظه است، تنها یک آیه از آیات متعدد قرآن کریم درباره «ازدواج» چنین نکات پرتعداد، لطیف و عبرتآموزی دارد؛ ضمن این که بحث درباره مفهوم همه جانبه «مودت» و «رحمت» در کتب تفسیری بسیار وسیع و جذاب است؛ حال فرض کنیم اگر قرار بگذاریم و در هر برنامه معارفی، بر اساس یک کتاب تفسیری جلو برویم و یک نکته از این دریای باعظمت را بیان کنیم، واکنش مخاطبان و عموم جامعه چه میزان متفاوت خواهد بود.
جامعه، تشنه کرامت انسانی است
شاید این نکته مطرح شود که طرح مباحث صرفاً تفسیری در برنامههای خانواده که عموماً مخاطبان متخصص هم ندارد، کارایی نخواهد داشت، باید توجه داشت که منظور از محوریت قرار دادن قرآن در برنامههای معارفی، ورود صد در صد تخصصی به مسایل تفسیری نیست بلکه منظور، محوریت قرار دادن آیات قرآن کریم در طرح موضوعات است که آموزههای آنها بر اساس فطرت، عقلانیت و کرامت انسانی است.
جامعه ما بیش از هرچیز تشنه پاسداشت کرامت انسانی است، در شرایط نامطلوب اقتصادی که هر چه افراد، کم بضاعتتر و کم توانتر باشند، زودتر در روند حیات طبیعی جامعه، محذوف و مطرود میشوند و در شرایطی که بعضی، بی آن که هیچ شایستگی خاصی بر دیگران داشته باشند تنها و تنها به پشتوانه «میز» خود، به هم نوعان خود زور میگویند، «کرامت انسانی» اتفاقاً بیش از پیش موضوعیت مییابد.
کارگر یا کارمندی که متاسفانه به علت شرایط نامطلوب اقتصادی با بیشترین تنشها و گاهی متاسفانه با توهین یا تحقیر کارفرمای خود مواجه میشود و زنی که در محل کار خود، تبعیضها و توهینهای جنسیتی را تحمل میکند، دیگر توان این را ندارد و اصلاً نباید در درون خانواده خود نیز احساس «کوچک شمردن» و «کوچک شدن» داشته باشد.
اگر جامعه نتوانسته است احترام به کرامت انسانی را در میان یکایک افراد خود نهادینه کند و به تعادل برسد، حداقل میتوان در خانواده جور دیگری رفتار کرد، نه اینکه آن را دوباره بازتولید کنیم؛ هم زن و هم مرد، پیش از آن که همسر و مَحرَمِ یکدیگر باشند، انسان هستند و تمام آثار کرامت انسانی که قرآن کریم برای انسانها قائل است، به آنها مترتب میشود.
آیت الله محقق داماد در ذیل تفسیر آیه 70 سوره اسراء، مباحث کرامت انسانی را فراتر از یک موضوع اخلاقی دانسته و معتقد است: اصل کرامت بشری را نباید تنها به عنوان یک اصل فلسفی و انسانشناسانه منزوی ساخت و رابطهاش را با روابط بین انسانها قطع کرد، مجتهدان و متولیان شریعت از این اصل به نحو کاربردی باید بهره بگیرند و فتاوائی صادر کنند که کرامت بشری، این عطیه بزرگ الهی، زیر پا قرار نگیرد.(روزنامه اطلاعات، 27 دی 96)
مودت و رحمتی که قرآن کریم برای ازدواج قائل است، بنا بر خود «قرآن کریم» و احادیث «سنت قطعی»، امری دو طرفه و بر مبنای کرامت انسانی است، حتی در حوزه کامیابی زناشویی نیز که به نظر میرسد هیچ محدودیتی برای زن و شوهر نباشد، تعالیم دینی مانع از انجام هر کاری را صحیح نمیداند؛ آیتالله مکارم شیرازی در پاسخ به یکی استفتائات زناشویی مینویسد: «... شایسته است (زن و شوهر) از کارهایى که با کرامت انسانى سازگار نیست پرهیز کنند».
تشخیص همین مساله هم که چه رفتاری میان زن و شوهر مبتنی بر کرامت انسانی هست یا نیست؟ مولفههای بسیاری دارد و تشخیص آن تماماً به زن و شوهر بستگی دارد؛ مشخصاً آموزههای دین در این موضوع، تنها «داوری» میکند و راه را نشان میدهد اما کیفیت آن، به حریم شخصی زن و شوهر، انتظارات متقابل و سطح مودت و رحمت آنها مربوط است.
مجتبی اصغری
لطفا از نظرات تفسیری آیت الله محقق داماد بیشتر کار کنید