امام رضا(ع)؛ هم‌سنگ قرآن/ این امام قرآن ناطق است

به گزارش ایکنا از لرستان، امام رضا(ع) هشتمین امام شیعیان است که به‌عنوان امام رئوف ملقب و از مقام علمی والایی برخوردار بوده است تا آنجایی که ایشان را عالم آل‌محمد لقب داده‌اند.
امام رضا(ع) در روز یازدهم ذی‌القعده سال 148 هجری قمری در مدینه به دنیا آمد، مادرش نجمه و پدرش موسی بن جعفر(ع) می‌باشد. نامش علی و القابش، رضا، صابر، رضی، و وفی بوده و کنیه‌اش «ابوالحسن» چهارم می‌باشد. در سن سی و چهار سالگی به امامت رسید و بعد از بیست و یک سال امامت، در سن پنجاه و پنج سالگی در آخر ماه صفر سال 203 هجری به دست مأمون به شهادت رسید.
این امام همام در طول دوران امامت خود سختی‌ها و رنج‌های فراوانی را متحمل شد، ایشان در طول دوران امامت خود با توجه به مشکلات و مسائلی که وجود داشت اقدام به هجرت از مدینه به خراسان کردند
دوران امام رضا(ع) زمان ویژه‌ای است، عصر امام رضا(ع) عصر مناظرات و مباحث علمی است لذا مناظراتی که امام رضا(ع) با سران ادیان و مذاهب انجام دادند خیلی ویژه و گوناگون است.
ورود امام رضا(ع) به مناظرات و مباحث علمی نشان‌گر این است که امام رضا(ع) علم و استدلال داشتند که می‌توانستند در آن مناظرات ایفای نقش کنند به‌طوری‌که خود مخالفان و کسانی‌که رقیبان امام رضا(ع) بودند به برتری علمی ایشان اذعان داشتند.
امام رضا(ع) در تبیین اسلام ناب که همان اسلام اهل‌بیت(ع) است و زدودن شبهات در خصوص دین و مذهب تشیع سهم بسزایی داشتند، آگاهی امام رضا(ع) از ادیان و مکاتب و کتب آن‌ها بسیار ویژه بود، امام رضا(ع) با اهل تورات بر مبنای تورات با رهروان انجیل بر مبنای انجیل، با حاملان زبور بر مبنای زبور و با بزرگان زرتشت با کتاب آنها صحبت می‌کرد، امام به همه زبان‌ها و کتب آسمانی اشراف داشتند.
ویژگی بارز امام رضا(ع) این بود که هر سؤالی را با توجه به منابع آن و مذهب جواب می‌دادند، بنای امام رضا(ع) بر مباحث علمی، استدلال و مبانی متفق علمی بود، از مباحث عقلی و فلسفی هم بهره می‌گرفتند. امام با توجه به منابع خود آنها جواب آنها را می‌داد، به‌طوری‌که قدرت ایستادگی و مقابله با امام را نداشتند.

نگاهی به مناظرات علمی امام رضا(ع)

در مناظره قرآنی عمیق و پُرمحتوای امام رضا(ع) با علما و دانشمندان اهل سنت نکات قرآنی و تفسیری فراوانی وجود دارد.امام رضا(ع) در این مناظره آیه ۳۲ سوره فاطر با این مضمون «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَمِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ » را ناظر به اهل‌بیت(ع) می‌داند، در این آیه خداوند راجع‌به بندگانی صحبت می‌کند که خدا آن‌ها را برگزیده است و به بیان امام رضا(ع) برگزیدگان از سوی خدا در این آیه اهل‌بیت هستند.
قرآن از جانب خدا تعیین شده است و امامت امام رضا(ع) هم از جانب قرآن تعیین شده است لذا کلام امام رضا(ع) کلام قرآن است.
امام رضا(ع) در مناظره با علمای اهل سنت به بیان آیه تطهیر می‌پردازد، آیه تطهیر با این مضمون «إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» در خصوص اهل‌بیت عصمت و طهارت است که خداوند اراده کرده است که اهل‌بیت را از هرگونه پلیدی پاک نگه دارد.
در ادامه مناظره امام رضا(ع) با علمای اهل سنت ایشان به بیان آیه مباهله می‌پردازند، این در حالی‌است که در حادثه مباهله کسانی‌که به همراه پیامبر بودند، اهل بیت ایشان بودند.
آیه مودت در سوره شورا با این مضمون «ذَلِكَ الَّذِی یبَشِّرُ اللهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَمَن یقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا إِنَّ اللهَ غَفُورٌ شَکُورٌ» بیان‌کننده مودت و دوستی با اهل‌بیت عصمت و طهارت است که در این آیه با عنوان ذی‌القربی آمده است.
امام رضا(ع) برای مبارزات سیاسی شاگردانش را سطح‌بندی کرده است و هرگونه همکاری با دولت غاصب آن زمان را تحریم می‌کرد.
خون پاک امام رضا(ع) و شهادت مظلومانه امام رضا(ع) دادخواهی و مبارزه با ظلم را فریاد می‌زند.
اهل بیت همواره بر علیه ظالمان مبارزه می‌کردند.
حقوق بشر و تکریم انسان در سیره امام رضا(ع) به‌خوبی قابل لمس است به‌طوری‌که هیچ‌کس امام رضا(ع) را در حالتی ندید که به اندازه‌ یک کلمه در حق انسانی جفا کند و این نشان‌دهنده توجه ایشان به حق‌الناس است.
امام رضا(ع) در هیچ جلسه‌ای پای خود را دراز نمی‌کرد و این نشانه نهایت ادب است کمااینکه نسل امروزی باید به ادب‌های اجتماعی اهمیت بدهند.
امام رضا(ع) هیچ‌گاه با کسانی‌که همکار بودند با تندی صحبت نمی‌کرد و همواره با ادب با آن‌ها برخورد می‌نمود.
خندیدن امام رضا(ع) تبسم بود و هیچ‌گاه قهقهه نمی‌کرد و هرگاه سفره را می‌انداخت می‌گفت، همه بیایید.

نگاهی به سیره عملی امام رضا(ع)

از مهم‌ترین سیره عملی امام رضا(ع) می‌توان به عبادت، محبت و مهربانی نسبت به خانواده و مردم و زیردستان اشاره کرد.امام رضا(ع) القاب فراوانی ازجمله رضا، رئوف، ثامن‌الائمه و معین‌الضعفا دارد که معروف‌ترین آن‌ها «رضا» است و رضا به‌معنی کسی است که خدا از او راضی است و او هم از خدا راضی است.
برخی معتقدند این لقب رضا بعد از انتخاب امام رضا(ع) به ولایتعهدی توسط مامون عباسی به وی داده شد و از شیخ صدوق نیز نقل است که این لقب رضا را خدا به امام رضا داده است و این بدین معناست که خدا از امام رضا راضی بوده و امام رضا(ع) نیز از خدا راضی بوده است و در حدیثی است که این لقب توسط امام موسی کاظم به امام رضا(ع) داده شده است.
هر کدام از امامان معصوم(ع) در دوران حیات خود یک برجستگی پیدا کرده‌اند و آن برجستگی سبب شهرت آن‌ها شده است و در امام رضا(ع) نیز مقام رضای وی برجسته بوده و دوست و دشمن از وی راضی بوده‌اند و به امامت امام رضا(ع) خشنود بوده‌اند.
مقام رضا یک مقام و جایگاه والا و رفیع است، این مقام رضا در سایه خشیت و عبادت حاصل شده است و امام رضا(ع) از کسانی است که خشیت پروردگار داشته است.
امام رضا(ع) حضور قلب در نماز را خشیت الهی می‌داند کمااینکه راه رسیدن به مقام رضا در عبادت و خشیت است.
امام رضا(ع) همچون پدر و اجداد پاکش، همواره قبل از هر چیز و بعد از هر چیز، بنده خالص خدا بود و همه چیز را در خط بندگی خدا دنبال می‌کرد و در پرتو همین بندگی، به ارزش‌های والای انسانی و مقام‌های بلند معنوی دست یافت .زهد و عبادت او، راز و نیاز و مناجات و سجده‌های طولانی او نشان می‌داد که دلداده خداست و رابطه تنگاتنگ عاشقانه با ذات پاک خدا دارد.

سجده‌های طولانی

یکی‌از همراهان حضرت رضا(ع) در سفر خراسان می‌گوید: به روستایی رسیدیم آن حضرت به نماز ایستاد، به سجده رفت آن‌را طول داد، شنیدم با کمال تواضع در سجده می‌گفت: «خدایا! اگر تو را اطاعت کنم حمد و سپاس مخصوص تو است و اگر نافرمانی کنم حجت و عذری برایم نخواهد بود من و دیگران در احسان تو شرکتی نداریم، اگر به خطا رفتم معذور نیستم، اگر نیکی به من رسد از جانب تو است، ای خدای بزرگوار، مردان و زنان با ایمان را در مشرق و مغرب در هر کجا که هستند بیامرز».
رجاءبن ضحاک می‌گوید: امام رضا(ع) شب‌ها تلاوت قران می‌کرد، هنگامی که به آیه ای می رسید که در آن سخن از بهشت و دوزخ به میان آمده بود، گریه می‌کرد و از درگاه خدا تقاضای بهشت می‌نمود و می‌گفت: پناه می‌برم به خدا از آتش دوزخ.
آن حضرت هر سه روز یک بار تمانم قرآن را تلاوت می‌کرد و می‌فرمود: «اگر خواسته باشم که در کمتر از سه روز، قرآن را ختم کنم می‌توانم، ولی هرگز هیچ آیه‌ای را نخواندم مگر این‌که در معنی آن اندیشدم و درباره این‌که آن آیه در چه موضوع و در چه وقت نازل شده فکر کردم، از این‌رو هر سه روز، همه قرآن را تلاوت می‎کنم».
در رابطه با جود و کرم امام رضا(ع) و توجه او به مستضعفان سخنان فراوانی گفته شده است، این امام همام آشکار و نهان کمک‌های مالی سرشاری به نیازمندان و مستمندان می‌نمود و برای رفع مشکلات آن‌ها کوشش پیگیر و مداوم داشت بارگاه مقدسش نیز از دیر زمان تاکنون همواره مرکز شفا و درمان و عنایات خاصه آن حضرت شده و همواره فیض او به بینوایان می‌رسد و زائران مخلص را بهره‌مند می‌سازد.
شخصی به امام رضا(ع) عرض کرد: به اندازه جوانمردی خودت به من عطا کن امام فرمود: چنین توانایی ندارم او گفت: به اندازه جوانمردی خودت به من عطا کن امام فرمود: چنین توانایی ندارم، او گفت: به اندازه جوانمردی خودم بده، امام به غلامش فرمود: دو هزار دینار به او بده.
آن حضرت در خراسان همه اموالش را در روز عرفه بین مردم تقسیم کرد، فضل بن سهل گفت: چنین کاری خسارت است، امام در پاسخ فرمود: اینکه غنیمت است هرگز آن‌را که در برابر آن به اجر و کرم الهی می‌رسم، خسارت نشمار امام رضا(ع) در خراسان هنگامی‌که می‌خواست غذا بخورد، دستور می‌فرمود: سینی بزرگی را می‌آوردند و نزدیک سفره‌اش می‌نهادند، آن حضرت دست می برد، از هر کدام از بهترین غذایی را که در سفره بود، مقداری برمی‌داشت و در آن سینی بزرگ می‌ریخت، سپس دستور می‌داد آن غذا را برای مستمندان ببرند.

شاگردان برجسته امام رضا(ع)

ازجمله شاگردان امام رضا(ع) می‌توان از زکریا بن آدم اشعری قمی، یونس بن عبدالرحمن، صفوان بن یحیی، حسن بن محبوب، معروف کرخی، علی بن میثم نام برد.
امام رضا(ع) در یازدهم ذیقعده سال صد و چهل و هشت در مدینه بوده است.مادرش نجمه و پدرش موسی بن جعفر(ع) می‏باشد.نامش علی و القابش، رضا، صابر، رضی و وفی بوده و کنیه‌اش ابوالحسن چهارم می‎باشد.
در سن سی و چهار سالگی به امامت رسید و بعد از بیست و یک سال امامت، در سن پنجاه و پنج سالگی در آخر ماه صفر سال 203 هجری به دست مأمون به شهادت رسید.

اصحاب امام رضا(ع)

ده‌ها نفر در مکتب امام رضا(ع) به شاگردی پرداخته‌اند که شیخ طوسی در رجال خود نام 117 نفر از یاران حضرت از جمله احمدبن ابی‌نصر بزنطی، احمد بن محمد بن عیسای اشعری، ادریس بن عیسای اشعری، عبدالله بن جندب بجلی، حسن بن علی وشاءف محمدبن فضیل کوفی، اباصلت هروی، زکریا بن آدم را ذکر کرده است.

علت نام‌گذاری امام رضا(ع) به قبله هفتم و غریب‌الغربا

نظر به این‌که هفت مدفن براى معصوين وجود دارد حرم پيامبر، قبرستان بقيع، نجف، كربلا، كاظمين، سامراء و مشهد. لذا مدفن امام على بن موسى الرضا (ع) در ميان برخى از مردم، به عنوان «قبله هفتم» شهرت يافته است. البته قبله در اين‌جا به معنى قبله نماز نيست
«مكارم شيرازى، استفتائات جديد، ص ۵۱»
اطلاق غريب‌الغربا در روايات و زيارت آن حضرت وجود ندارد فقط غريب و شهيد بر آن حضرت اطلاق شده است.گفته شده است غریب بودن او، اشاره به غريب بودن آن حضرت در سال‌هاى آخر عمرشان است كه به‌دور از اهل و عيال و…در خراسان به سر مى‌برده‌اند.استاد رجبی دوانی نیز فرموده است: «واژه غریب‌الغربا باید از ادبیات ما حذف شود، زیرا تمام امامان ما غریب بودند. وقتی امام رضا(ع) از مدینه به‌سوی خراسان حرکت می‌کنند، به مردم اعلام کردند که من در غربت از دنیا می‌روم، همه امامان ما همین طور بودند، اما اتفاقاً کمترین غربت را امام رضا(ع) داشتند».
حضرت علی(ع) غریب نیستند؟ او که سال‌ها قبر مطهرشان مخفی بود. قبر امیرالمؤمنین(ع) در زمان هارون کشف شد تا زمان هارون پنهان بود، امام حسن مجتبی (ع) و ائمه مظلوم مدفون در بقیع که زائر ندارند و در وطن خودشان حرم و بارگاه ندارند، آیا مظلوم نیستند؟ چرا به آنان غریب‌الغربا نمی‌گوییم؟ امام حسن(ع) وقتی در کوچه‌های مدینه حرکت می‌کردند، به ایشان جسارت می‌شد، سال‌هاست که قبرشان به صورت یک مخروبه در آمده. امام صادق(ع) غریب نیستند؟ امام رضا(ع) از همان زمان شهادتشان حرم شان در قرن های متمادی خالی از زائر نبوده است. در ایام ولادت امام رضا(ع) سیلی از جمعیت به مشهد سرازیر می‌شوند.
در دوره هجوم ازبک‌ها به خراسان، تیمور لنگ به احدی رحم نکرد، اما احترام حرم حضرت رضا(ع) را نگه داشت. گوهرشاد چه کارهایی برای بارگاه حضرت انجام داد. آن‌ها اهل تسنن بودند، ولی به احترام امام رضا(ع) اقدام‌های مثبت زیادی انجام دادند.
برخى نوشته‌اند كه مامون عباسى، امام را ملقب به «رضا» كرد و بر اين اساس تعدادى از مورخان نيز آن را نقل كرده‏‌اند ولی واقعیت این است لقب «رضا» ريشه الهى دارد امام كاظم(ع) پيوسته فرزند خود را رضا خطاب می‌كرد و می‌فرمود: «قلْتُ لِوَلَدِىَ الرِّضَا من او را رضا می‌‏خوانم». (بحارالأنوار، ج ۴۹، ص 2)
احمد بزنطى به حضرت جواد (ع) عرض كرد: عده‏اى از مخالفان شما خيال می‌‏كنند مأمون پدر شما را به رضا ملقب ساخته است، زيرا آن حضرت ولايتعهدى او را پذيرفت و متعهد خواسته او شد.
امام فرمود: به خدا سوگند اينان مردمى بدكار و دروغگو هستند و خيال نابجايى كرده‏اند، بلكه خداى متعال او را رضا ناميده‏اند زيرا آن حضرت در آسمان مرضى خدا و در زمين مورد خشنودى حضرت رسول اكرم(ص) و ائمه هدى(ع) بود. بزنطى پرسيد: از كجا چنين لقبى مخصوص پدر بزرگوار شما شده، با آنكه پدران و اجداد شما همگى مرضى خدا و رسول و ائمه طاهرين بوده‏‌اند؟ فرمود: علت اين‌كه پدر من از ميان تمام ائمه بدين پايه ارتقا يافته، اين بود كه دوست و دشمن از وى خرسند بودند، ليكن پدران او هرگاه مورد توجه و علاقه دوستان بودند، دشمنان از آنها رضايتى نداشتند.
حال این سؤال مطرح است که آيا لقب «عالم آل محمد» براى امام رضا(ع) مستند است يا در قرون اخير از اين لقب استفاده می‌‏شود؟
اين لقب را امام كاظم(ع) بر زبان جارى ساخت و آن‌را به فرمايش پدر گرامى‌اش امام صادق(ع) مستند می‌‏ساخت اسحاق بن موسى برادر امام رضا (ع) می‌گفت: «پدرم به فرزندانش می‌‏فرمود: اين برادر شما على، عالم آل محمد است، مسائل خود را از وى بپرسيد، و مطالب او را نگهدارى كنيد، من از پدرم جعفر بن محمد شنيدم مكرر مى‏گفت: عالم آل محمد صلى اللَّه عليهم اجمعين، در صلب تو است كاش من او را می‎‏ديدم، وى با اميرالمؤمنين همنام است». (اعلام الورى، ص ۳۲۸ بحارالانوار، ج ۴۹، ص ۱۰۰ الصراط المستقيم، ج ۲، ص. ۱۶۴)

سیره سیاسی امام رضا(ع) سراسر درس‌آموزی است

امام رضا(ع) در ابعاد شخصیتی انسانی کامل و الگویی هستند که در بُعد عبادت و بندگی خداوند رفتارهای خاصی چون سجده‌های طولانی، روزه‌های مکرر و دامنه‌دار، تلاوت مکرر قرآن‌کریم در سیره امام رضا(ع) مشاهده می‌‌شود کمااینکه سیره سیاسی امام رضا(ع) سراسر درس‌آموزی است
ولایتعهدی مامون برای امام رضا(ع) تحمیلی است، امام به‌هیچ‌ عنوان نمی‌خواستند این امر را بپذیرند مقتضیات زمان و شرایط خاص باعث شد که امام این را بپذیرد که جان، مال و آبروی شیعیان در امان بماند، امام به خوبی از این موضوع استفاده کردند که بتوانند یک امنیتی را برای شیعیان فراهم کنند.
امام رضا(ع) خود را از این‌که بخواهد با دستگاه حکومت همکاری و همراهی داشته باشند مبرا کرد و پذیرش ولایتعهدی مامون جنبه جبری داشت.
هجرت امام رضا(ع) از مدینه به طوس یک مبدا تاریخی است و آثار فراوانی داشته و توانست منشا تحول در ایران اسلامی باشد.
هجرت‌های بعد از امام رضا(ع) که به سبب ورود ایشان به ایران بود منشاء برکاتی شد مثلاً ورود حضرت شاه‌چراغ و حضرت معصومه(س) به ایران در فرهنگ، آداب و منش ایرانیان بسیار تاثیرگذار بود.زمانی‌که امام رضا(ع) به سرزمین طوس وارد شدند با این‌که تحت مراقبت بودند اما با مباحث علمی صحنه‌هایی آفریدند که ویژه است.
امام رضا(ع) با شانیت و مقام امامت و ولایتی که داشت از دسیسه‌ها و نیرنگ‌های مامون باخبر بود لذا هر وقت مامون سعی می‌کرد در قالب برگزاری مناظرات مقام علمی امام رضا در بین مردم را مخدوش کند امام طوری عمل می‌کرد که همیشه پیروز و سربلند باشد.
در یک عید مذهبی مانند عید فطر یا عید قربان که مامون نماز عید را برعهده امام می‌گذاشت آن حضرت به سبک و سیره پیامبر اکرم(ص) نماز را زیر آسمان و در خارج شهر برگزار می‌کرد.
وقتی همه مردم فوج فوج به‌دنبال امام رضا(ع) می‌آمدند مامون از ترس این‌که مردم به امام بپیوندند، در راه دستور بازگشت ایشان را می‌داد و این‌گونه همیشه دسیسه‌های مامون به‌وسیله امام رضا(ع) خنثی می‌شد.
یکی‌از ابعاد شخصیت امام رضا(ع) بُعد علمی شخصیت آن حضرت است ایشان با توجه به فضائل شخصیتی که داشتند به‌عنوان قائم آل محمد(ص) لقب گرفتند.
امام رضا(ع) مناظراتی را با اندیشه‌وران فرقه‌های گوناگون داشتند، مأمون عباسی به‌عمد با برگزاری این‌گونه مناظرات به‌دنبال این بود که به امام رضا(ع) ضربه بزند که البته برگزاری این مناظرات نتیجه عکس داشت و شخصیت علمی امام رضا(ع) را به همگان نشان داد.
امام رضا(ع) به زبان‌های مختلف مسلط بودند، از امام رضا(ع) احادیثی به‌جامانده که نشان‌گر بُعد علمی شخصیت ایشان است.
مامون با هدف محدود کردن دایره فعالیت سیاسی و دین امام در مدینه پیشنهاد انتقال ایشان را با روش های خاص بیان کرد.
مأمون عباسی در یکی از مناظرات اعتراف کرد که داناتر از امام رضا(ع) درروی زمین سراغ ندارد، امام رضا(ع) داناترین اهل زمان خود بودند و ما امروز نیز به برکت وجود حرم مطهر این امام همام از بزرگواری و کریم بودن ایشان متنعم هستیم.
امام رضا(ع) در عرصه علمی و سیاسی زبان‌زد بودند، مناظرات علمی امام با دانشمندان و علمای دیگر مذاهب از نقطه برجسته زندگی ایشان در زمان حکومت عباسی بود که توانست به واسطه علم الهی خود نقشه شوم مامون را نقش برآب کند.
امام رضا(ع) همواره با قرآن مأنوس بود، آن را به دقت می خواند و در آیات آن تدبر می‌کرد و می اندیشید.زیارت حضرت امام رضا(ع) در روایات دینی برابر با زیارت خانه خدا است؛ بنابراین تدبر، تفکر و برقرار ارتباط قلبی با این امام همام باید مورد توجه قرارگیرد.
امام هر سه روز یک ختم قرآن می‌کرد و می‌فرمود: اگر بخواهم می‌توانم در کمتر از سه روز هم ختم نمایم ولی من هیچ آیه‌ای را نمی‌خوانم الا این‌که درباره آن فکر کنم که برای چه نازل شده و در چه محلی فرو فرستاده شده است.
دوران امام رضا(ع) از مهمترین دوران‌های تاریخ اسلام است این‌که گروهی حوادث روزگار امام رضا(ع) را با نرمش قهرمانانه امام حسن(ع) و دسته‌ای آن‌را با موقعیت امام سجاد(ع) و گروهی نیز با انقلاب فکری و فرهنگی صادقین مقایسه و شبیه می‌دانند نشان دهنده اهمیت و چند بُعدی وضعیت این مقطع تاریخی است.
او که یگانه عمر خویش در علم و فضیلت و تقوا بود در تنگنای حکومت حاکمان ناشایست و قدرناشناسی مردم، طلوعی در پشت ابرها و غروبی زود هنگام و غم‌گنانه داشت ایشان به مانند جد بزرگوارش در اخلاق نمونه بود و در زندگی فردی و اجتماعی خُلق والای پیامبر را حکایت می‌کرد.در اخلاق او پیامبر جلوه‌گر می‌شود چراکه او برخاسته از رشه‌های نبوی است.
امام رضا(ع) همچون نیاکان وارسته‌اش از مقام علمی والایی برخوردار بود تا آنجا که وی را عالم آل محمد (ص) لقب داده‌اند و این به‌جهت مناظرات و مباحثات علمی و اعتقادی آن حضرت بود و از چنان اهمیت و امتیازی برخوردار بود که عالم خاندان رسالت شناخته شود.
امام رضا(ع) نسبت به ادیان و مکاتب آگاهی کامل داشت و علاوه‌بر این‌که برای پرسش‌های مختلف عالمان ادیان و مکاتب پاسخی درخور داشت بر مبنای اعتقادی شخص مخاطب سخن می‌گفت و استدلال می‌کرد و این مظهر توانمندی علمی امام بود.
ده‌ها نفر در مکتب امام رضا(ع) به شاگردی پرداخته‌اند که شیخ طوسی در رجال خود نام 117 نفر از یاران حضرت را ذکر کرده است. از جمله احمدبن ابی نصر بزنطی، احمد بن محمد بن عیسای اشعری، عبدالله بن جندب بجلی، محمد بن فضیل کوهی، اباصلت هروی، زکریا بن آدم که به امام عرض کرد می‌خواهم از قم به جایی دیگر مهاجرت کنم. امام فرمود: این‌کار را نکن. زیرا به برکت تو از مردم بلا دفع می‌‎شود. چنان‌که به برکت پدرم موسی بن جعفر(ع) بلا از بغداد دفع می‌گردد و باز آمده است که علی بن مسیب به امام رضا(ع) عرض کرد: راه من از شما بسیار دور است و من نمی‌توانم هر وقت که لازم شد، خدمت شما برسم. از چه کسی علم دین را فرا بگیرم؟ فرمود: از زکریا بن آدم قمی که در امور دین و دنیا مورد اعتماد است.همچنین روایت شده که سالی امام رضا(ع) به مکه مشرف شد و این زکریا بن آدم در محمل حضرت، هم ردیف و هم مصاحب آن حضرت بود.
امام بعد از نماز صبح تا طلوع خورشید، مشغول ذکر می‌شد. سپس تا زمانی‌که خورشید بالا می‌آمد، به سجده می‌رفت. در منزل امام، زنی مأمور بود تا زن‌ها را برای نماز شب بیدار نماید.

امام رضا(ع) در روز عرفه، تمام دارائی خود را بخشیدند

هر گاه برای امام رضا(ع) سفره می انداختند، امام ابتدا ظرف غذایی برای فقرا می‌فرستادند و می‌فرمودند: کسانی از قیامت نجات می‌یابند که برده آزاد کنند یا به یتیم اکرام نمایند.
شخصی از خراسان، خدمت امام رضا(ع) عرض کرد که من در شهرم وضع مالی خوبی دارم ولی در این‌جا پولم را گم کرده‌ام. شما به من قرض بدهید تا من وقتی به شهرم رسیدم، از طرف شما آن‌را صدقه بدهم؟ امام داخل اتاق خصوصی‌شان رفتند و سپس در حالی‌که در دست‌شان کیسه بود و آن‌را از لای در اطاق بیرون آورده بودند، فرمودند: آن مرد خراسانی کجاست؟ او گفت: اینجا هستم. امام آن مبلغ را به او دادند و فرمودند لازم نیست از طرف ما صدقه بدهی.
وقتی خراسانی رفت، امام آمدند و نشستند. یک نفر سؤال کرد که چرا پول را از لای در به او دادید و صورت خود را پوشاندید؟ فرمود: به‌خاطر این‌که مبادا حالت خواری و کوچکی در او ببینم.
امام رضا(ع) در روز عرفه، تمام دارائی خود را بخشیدند. وزیر مأمون گفت: این‌گونه بخشش غرامت است! امام فرمود: خیر بلکه غنیمت است و هرگز چیزی را که به‌وسیله آن به‌دنبال پاداش و ثواب و کرامت هستی، ضرر نشمار!.
مبارزه مسلحانه و رویارویی تنها برای سه تن از امامان بزرگوار علی(ع)، حسن(ع) و حسین(ع) رخ داده است امام رضا(ع) در کار فرهنگی علیه حاکمیت ناصالح عباسیان تا آنجا پیش می‌رود که یکی از راویان حدیث به نام حسن انباری می‌نویسد: مدت چهارده سال پیوسته به امام نامه می‌نوشتم و برای عهده‌دار شدن بعضی مشاغل دولتی اجازه می‌خواستم ولی آن گرامی همواره مرا از همکاری با حکومت غاصب عباسیان نهی می‌کرد.
پس از شهادت امام موسی کاظم(ع) اگرچه برای امام رضا(ع) موقعیت مبارزه علنی و رسمی پیش نیامد اما برای مدتی اختناق و خودکامگی به‌طور نسبی از میان رفت و فشار حکومت علیه امام کاستی یافت امام نیز شیوه مبارزه پدر بزرگوارش را در پیش گرفت و به ایفای صحیح رسالت امامت پرداخت.
مرقد شریف امام رضا(ع) در خراسان از عزیزترین مراقد در اسلام است و هاله‌ای از تقدیس و تطهیر آن‌را فرا گرفته است.مسلمانان برای تقرب به خدای متعال به زیارت او می‌روند.
شهید ثانی در کتاب دروس از امام کاظم(ع) نقل می‌کند که فرمود: کسی‌که پسرم علی را زیارت کند پاداش او در پیشگاه خدا مانند پاداش هفتاد حج نیکو(مستحبی) است.
حضرت رضا(ع) فرموده است: هر کس با وجود دوری خانه و مزارم مرا زیارت کند روز رستاخیز در سه محل پیش او می‌آیم تا از ترس‌هایی که در آن سه جا مردم را فرا می‌گیرد نجاتش دهم، اول زمانی‌که نامه‌های اعمال به راست و چپ به چرکت درآید، دوم در جلو پل صراط و سوم در کنارسنجش اعمال.
البته باید توجه داشت زیارتی که این همه ثواب برای آن در نظر گرفته شده است زیارتی همراه با اخلاص و معرفت و تقوا است.

خبرنگار: امین زینی‌وند