مسجد دارالاحسان کردستان؛ از شاخصهای معماری ايران+ عکس
گروه اجتماعی _ مسجد دارالاحسان کردستان يكی از شاخصترين بناهای تاريخی ايران است كه با قدمتی چند صد ساله، ويژگیهای معماری اسلامی و باستانی ايران را در خود جای داده است.
به گزارش ایکنا از کردستان، مسجد دارالاحسان سنندج كه تركيبی از مسجد و مدرسه است، متأثر از سبك معماری اصفهانی و با تأكيد بر معماری بومی ساخته شده است اين بنای باشكوه در مجاورت قلعه و ميدانگاهی بزرگ قرار داشته و يكی از بناهای باارزش معماری دوره قاجاری محسوب میشود. مسجد و مدرسه دارالاحسان هنوز هم يكی از بناهای شاخص شهر و استان بهشمار میرود و سازنده و بانی هم نظری جز اين نداشته است كه بنايی باشكوه در قلب شهر سنندج بسازد.
اين بنا در ضلع شمال خيابان امام و در بافت قديم شهر سنندج قرار دارد. اين خيابان كه مسجد اكنون در كنار آن واقع شده از سال ۱۳۱۰ شمسی به بعد ايجاد شده است هر چند مدخل ورودی مسجد دقيقاً در كنار اين خيابان قرار دارد ولی به نظر میرسد كه موقعيت مسجد نسبت به گذشته متفاوت بوده ،اين موضوع نشانگر اين امر است كه در محل اين خيابان احتمالاً كوچهای قرار داشته كه مسجد را به ميدان ارگ در ضلع شرقی مسجد متصل میكرده است.
مسجد اكنون بر روی يك كرسی چينی منصل به خيابان قرار دارد و دسترسی به آن از طريق چند پله از سمت خيابان امكانپذير است اين در حالی است كه معمولاً مساجد قديمی شهرهای ديگر به دلايل ساختوسازهای شهری جديد عموماً در سطح پايينتری از خيابان و كوچههای پيرامون خود قرار گرفته است اين امر نشانگر اهميت توجه به مكان يابی ساخت مسجد و جايگاه مناسب است و نشان میدهد كه فيزيك و توپوگرافی شهری سنندج اين امر را ميسر ساخته است كه مسجد در نقطهای قرار گيرد كه با گذشت حداقل ۲ سده از زمان ساخت بالاتر از سطح خيابان اصلی مقابل آن قرار گيرد.
همانطور كه از نام اين بنا مشخص است مدرسه و مسجد دارالاحسان تركيبی از مسجد و مدرسه است. اين بنا دارای يك حياط، شبستان ستوندار و دو ايوان است كه يكی رو به شرق و ديگری رو به سمت قبله است. حجرهها، مدرسها، مدخل ورودی، راهروهای جانبی و دو مناره اين بنا بر روی ايوان رو به شرق يعنی غرب حياط ساخته شده است. در پيرامون حياط حجرههايی با ايوانچههايی در مقابل آن ديده میشود. در وسط حياط حوض آبی تعبيه شده است كه آب آن از قنات معروف به مسجد دارالاحسان تأمين میشده است. ايوان رو به شرق مسجد كه در ضلع غربی حياط قرار گرفته است علاوه بر عملكرد يك ايوان باشكوه، مدخل ورودی به داخل شبستان مسجد است.
به طور كلی در نگاه نخست اين بنای باشكوه بهصورت يك بنای تك ايوانی از نظر سبكشناسی مساجد ايران محسوب میشود البته اين نكته قابل توجه است كه مسجد ايوانی نيز رو به جنوب دارد كه دو مدخل نيز در آن تعبيه شده است چون اين مدخلها در طرفين محراب قرار دارند احتمالاً راهی برای ورود و خروج والی يا مقامات سياسی و دينی بودهاند و بعيد است كه راه ورودی عامه مردم بوده باشند.
به اعتقاد برخی از مورخان امانالله خان والی بزرگ كردستان قصد ساخت فضاها و حياطی در مقابل ايوان جنوبی كه اكنون محل خيابان و ساختمانهای پيرامون است را داشته ولی موفق به انجام آن نشده است. البته شايد اين سبك معماری خاص مساجد منطقه كردستان باشد كه در زمان واليان در اين منطقه مرسوم شده است.
در اين سبك معماری يك ايوان رو به سمت شرق در حياط مدرسه و ايوانی رو به جنوب در قسمت جنوبی مسجد تعبيه میشده است. شايد اين امر متأثر از معماری شمال غرب ايران باشد كه بناها عموماً ايوانی ستوندار به سمت جنوب دارند اين سبك معماری در مناطق آذربايجان، كردستان و همدان رايج بوده است و اما در اين جا اين نوع معماری در مساجد مرسوم بوده است و بهويژه اين سبك در طراحی و ساخت مدرسه ـ مسجد دارالاحسان به خوبی اجرا شده است.
در ساخت مساجد شهر سنندج و حتی مساجد ساير شهرهای استان كردستان از اين شيوه معماری الهام گرفته شده است و مساجدی چون مسجد والی (دارالامان)، مسجد وزير، مسجد ميرزا فرجالله و مسجد عبدالله بيگ سنندج، مسجد خسرو آباد شهرستان بيجار و مسجد دو مناره سقز با يكديگر قابل مقايسه هستند.
نحو استفاده از ايات و احاديث در اين بنا بهصورت بسيار ساده تا به شكل تزئينات بوده است موقعيت سورههای قرآنی در مسجد و مدرسه دارالاحسان اگر چه تابع دستورالعمل خاصی نبوده است ولی با توجه به بررسیهای به عمل آمده قرارگيری آيات و نوشتهها نشانگر هوشمندی حامی، بانی، معمار، كاشیكار و خوشنويس است، بهعنوان مثال تحرير سوره جمعه در نمای بيرونی مسجد در ايوان شرقی برای دعوت كردن مردم به نماز نوشته شده است. سوره انسان در نمای بيرونی ايوان جنوبی و در مكانی كه نمازگزاران هنگام خروج از مسجد با آن مواجه هستند نوشته شده است.
بايد به اين نكته توجه كرد كه در بيشتر مساجد بنا به دلايل فوق سورهها و آيات فراوانی در انواع و اقسام خطوط به رشته تحرير در آمده است. در اين بنا از آيات قرآنی نیز بهعنوان تزئين و هم به لحاظ تناسب كاربردی به حد قابل توجهی بهره برده شده است. بدون اغراق اين بنا از جمله مساجدی است كه در آن آيات قرآنی بر ساير تزئينات فزونی يافته است لذا علاوه بر نمای بيرونی در نمای داخلی و سر ستونها نيز بهصورت گستردهای از سورهها و آيات قرآنی استفاده شده است و هنرمندان كاشیكار و سفارش دهنده به فراخور فضاهای موجود و اوضاع سياسی و اجتماعی و با توجه به ترجمه و تفسير آيات قرآنی از اين آيات با خط بسيار عالی ثلث در زمينه كاشی كاری هفت رنگ استفاده کردهاند.
در نمای بيرونی مسجد ايوان شرقی و جنوبی مسجد آيات بسياری به كار برده شده است كه ناشی از توجه سفارش دهنده، خطاط و كاشیكار است.
داخل ايوان شرقی سوره جمعه نوشته شده است، اين كتيبه بهصورت نواری از سمت راست آغاز و هر سه ضلع ۷ ايوان را دور زده است و در انتهای سمت چپ پايان میيابد اين كتيبه با خط سفيد و در زمينه كاشی آبی رنگ نوشته شده است.
آياتی از سورههای مختلف قرآن در نمای داخلی و بيرونی ايوان جنوبی (ايوان رو به قبله) نوشته شده است. ايوان جنوبی از نظر شكوه و عظمت در حد و اندازه ايوان شرقی است مهمترين كتيبهای كه در اين بخش استفاده شده سوره انسان است كه بهصورت نواری به خط ثلث سفيد بر زمينه كاشی آبی هفت رنگ نقش بسته است.
همانطور كه اشاره شد به كارگيری گسترده آيات قرآنی در اين مسجد بيانگر توجه خاص بانی اين بنا است اين مسئله در داخل بنا مضاعف شده است. ديوارها، پايهها و سر ستونها فضای داخلی مسجد تا ارتفاع خاصی با آيات قرآنی تزئين شده است آيات قرآنی موجود در فضای داخلی مسجد را میتوان به دو بخش عمده تقسيم كرد؛ ۱. آيات قرآنی روی سر ستونها. ۲. آيات قرآنی روی ديوارها ( كتيبه نواری داخل مسجد).
اين مسجد دارای ۲۴ ستون سنگی با سر ستونها مزين به مقرنس كاری است بدنه اين ستونها به طور قابل توجهی با تزئينات طنابی شكل حجاری شده و بر روی پايههای آن طرح گل و بته نقش بسته است و در بخش فوقانی آنها از آيات و سورههای مختلف ولی متناسب استفاده شده است .
پس از كتيبههای روی سر ستونهای شبستان با مضمون سورهها و آيات قرآن، كتيبه نواری كاشيكاری آبی رنگ است كه بر زمينه آن به خط ثلث سفيد بسياری از آيات سورههای مختلف قرآن نوشته شده و در نوع خود شايد كمنظير است. اين كتيبه بهصورت كمربندی دور تا دور شبستان را فرا گرفته است اين كتيبه به موازات كتيبههای سر ستونها نوشته شده و تركيب خط و قرار دادن آيات بسيار در اين كتيبه حاوی نكات ارزندهای است. اين كتيبه از سمت قبله و از بالای محراب آغاز میشود.
از مهمترين تزئينات بنا میتوان به كاشیكاری هفت رنگ اشاره كرد كه در نماهای داخلی و خارجی بنا و بهويژه در ايوان جنوبی و شرقی، ديوارهای حياط مدرسه و نمای حجرهها بهصورت وسيع ديده میشود. اين كاشیكاریها با خط زيبای ثلث كه بر روی آنها نوشته شده جلوه خاصی يافته است. در كاشیكاریهای هفت رنگ نمای ايوانهای مسجد، طرحهای گل و بته و اسليمی بهصورت ترنج و نيم ترنج و كاشیهای معقلی با طرحهای هندسی بهصورت ستارههای هشت پر ايرانی و گلهای هندسی كار شده است.
كاشیكاریهای اين بنا را میتوان به دستههای زير تقسيم كرد؛ كاشیهای هفت رنگ نماهای بيرونی و كتيبههای اين بنا كه به رنگهای آبی، فيروزهای، سفيد و زرد است. كاشیهای معقلی كه دور تا دور كتيبهها، سر ستونها، كتيبههای سنگی گوشهها و قاب پنجرهها و نيز پيرامون نمای بيرونی به كار برده شده است. كاشیهای معقلی كه شايد بتوان آن را نوعی كاشی معرق هم قلمداد كرد و در تركيببندی طرح منارههای زوجی مسجد بر روی ايوان شرقی استفاده شده است.
از ديگر تزئينات زيبای اين مسجد و مدرسه میتوان به آجرهای لعاب داده شده اين مجموعه اشاره كرد كه با تبحر خاصی در كنار كاشیها قرار داده شدهاند و در قسمت حياط اين مجموعه بهصورت گرهچينی نمونههايی از تزئينات اين بنا را میتوان به وفور ديد همچنين استفاده از چوبهای تزئينی در پنجرهها كه بهصورت فخر و مدين در حجرهها اجرا شده است نمونههايی از تزئينات اين مسجد و مدرسه است.
تزئينات سنگی ستونها نيز يكی ديگر از شاخصهای اين بنا است، نوع حجاریهای صورت گرفته بر روی سنگها و همچنين مقرنسهای سنگی كه بر روی سر ستون اجرا شده است درون مسجد را بسيار زيبا كرده است در كنار اين گچبریها، قوسهای درونی اين بنا نيز يكی ديگر از شاخصهای اين مسجد و مدرسه است.
انتهای پیام
