محیط زیست؛ امانتی الهی / غفلت بشریت از حقی که باید ادا شود

محیط زیست عبارت است از آن چه که فرآیند زیستن را احاطه کرده، آن را در خود فرو گرفته و با آن در کنش متقابل قرار دارد. محیط زیست همه چیز را در بر می‌گیرد. هم انسان و هم طبیعت و هم رابطه این دو را شامل می‌شود. در کلیه فعالیت‌های بشر تاثیر داشته و نیز از آن متاثر می‌شود.
از منظر اسلام مالک مطلق طبیعت و مخلوقات خداست. انسان خلیفه خدا بر روی زمین‌ است. خلیفه و نماینده بودن انسان اقتضا می‌کند تصرف او در زمین همانند تصرف امانت‌دار باشد. طبیعت ملک‌ خاص هیچ یک از نسل‌های بشری نیست تا هرطور که خواست در آن تصرف کند، بلکه میراث همه بشر است‌ که از نسلی به نسل دیگر به ارث می‌رسد. لازمه امانت‌داری انتقال محیط پاک و سالم به نسل‌های بعدی است. براساس آیات و روایات، انسان در مقابل همه چیز مسئول است به موجب این احکام انسان موظف به عمران و آبادانی زمین و حفظ حقوق سایر موجودات است.
قرآن کریم در آموزه‌های خود بر مصونیت طبیعت و منابع طبیعی و تعادل زیست محیطی از هرگونه تجاوز و تعدی تأکید ورزیده و تجاوز و تعدی به طبیعت را فساد در زمین و موجب عذاب اخروی و مسئولیت دنیوی دانسته است.

محمدرضا شایق، استاد حوزه و دانشگاه به مناسبت روز جهانی محیط زیست در گفت‌وگو با ایکنا یزد اظهار کرد: محیط زیست در اسلام مورد توجه ویژه قرار گرفته و قرآن از چند ناحیه برای این امر ارزش قائل شده است.

نابودی طبیعت مصداقی از فساد در زمین

وی با اشاره به آیه «هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا» ادامه داد: در این آیه آمده که او خدایی است که شما را از زمین بیافرید و برای عمارت و آباد ساختن آن برگماشت. خداوند می‌فرماید: او کسی است که شما را از زمین خلق کرد و سپس نعمت های دیگر را به انسان‌ها یادآوری می‌کند، که از شما خواسته زمین را آباد کنید.

شایق افزود: این آیه به آبادانی و سلامت زمین از سوی انسان‌ها اشاره دارد و از جمله آباد‌ترین آن به محیط زیست، بالندگی و باروری محیط زیست قائل شده است و اینکه خداوند فرموده: «واسعتمرکم فیها» در واقع طلب عمران است و این امری وجوبی است و امر وجوبی به معنای واجب بودن آن اقدام و امری الهی است که باید انجام شود و مسلمانان وظیفه دارند هر کاری که مصداق عمرانی است و به آبادانی زمین بر می‌گردد، مورد توجه قرار دهند لذا وظیفه ما در زمینه درختکاری و حفاظت از منابع طبیعی شامل حرمت از بین بردن آنها و شکارکردن بی رویه آشکار می‌شود در غیر این صورت خلاف آیه عمل شده که مورد نهی قرار گرفته است.

این استاد دانشگاه گفت: در جایی دیگر خداوند می فرماید: «وَ الَّذِينَ‌ يُؤْذُونَ‌ الْمُؤْمِنِينَ‌ وَ الْمُؤْمِنَاتِ‌ بِغَيْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَاناً وَ إِثْماً مُبِيناً » و آنان که مردان و زنان باایمان را به دلیل کاری که انجام نداده‌اند آزار می‌دهند؛ بار بهتان و گناه آشکاری را به دوش کشیده‌اند. و در این آیه آمده که مردان و زنان مومن را بدون هیچ گناهی اذیت می‌کنند و اینکه آزار دادن مردم و البته مومنان را در اولویت قرار داده، از مصادیق اخلال در محیط زیست و از بین بردن جنگل‌ها است و اینکه اقدامی انجام دهیم تا موادآلاینده ایجاد و تنفس برای مردم دچار مشکل شود. همه این موارد مصداق آزار دادن است و آزار و اذیت کردن به این معنا نیست که خانه کسی را خراب کنیم بلکه اگر باعث شویم در زندگی افراد مخاطره ایجاد شود به نوعی گناه صورت گرفته است.

وی ادامه داد: خداوند فساد فی الارض را حرام می‌داند و آنچه باعث خللی در زندگی نوعی و جمعی انسان‌ها باشد را در این دسته قرار می‌دهد به نحوی که در آیه 205 سوره بقره نیز آمده «وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ، و هرگاه به قدرت و حكومت رسد براى فساد در زمين و نابودى زراعت‌ها و نسل كوشش مى‌كند و خداوند فساد را دوست ندارد.

شایق افزود: این آیه شریف از کسی سخن می‌گوید که دنبال فساد و نظام گسیختگی است و منظور از فساد در کشت و نسل در این آیه شریفه، نابود کردن طبیعت است، چراکه با نابودی کشت و زرع، در واقع نسل انسان از بین می‌رود و در آیه 87 سوره مائده خداوند فرموده است: «... لَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ ؛...از حد مگذريد كه خدا از حد گذرندگان را دوست نمى دارد» و بر این اساس کسانی که رفتار ناشایست با محیط زیست دارند از رحمت خداوند محروم خواهند بود.

اخلال در نظام طبیعت گناهی نابخشودنی

این مفسر قرآن با اشاره به آیه 48 سوره مائده که آمده «وَ أَنْزَلْنا إِلَيْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْکِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْکُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ لِيَبْلُوَکُمْ في‏ ما آتاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَي اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَميعاً فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ فيهِ تَخْتَلِفُون»، و ما این کتاب را به سوی تو به حق و درستی فرو فرستادیم گفت: جلوگیری از فساد در زمین و اهمیت محیط زیست در قرآن و اسلام مورد تاکید قرار گرفته و کسی که در نظام طبیعت اخلال ایجاد کند و زندگی انسان‌ها را به خطر بیندازد مصداق فساد فی الارض است و مرتکب گناه بزرگی شده است .

وی ادامه داد: اینکه فرد یا افرادی نظام طبیعت خداوند را آشفته کرده و زندگی مردم را با مشکل مواجه کند حق الناس است و خداوند مجازاتی برای او در نظر می‌گیرد به نحوی که زندگی آن فرد و نسل او را آشفته و کرامات را از او بر می‌دارد و شاید کسی مجازات خداوند در حق این فرد را به چشم نبینند اما سزای آتش افکندن در زندگی مردم آتش در زندگی خویش است و از گناهانی است که تا صاحب حق را راضی نکنیم بخشیده نمی‌شود و این اقدام او زیان به اموال عمومی است که قابل بخشش نیست.

شایق بیان کرد: اینکه فرد یا افرادی در نظام طبیعت اخلال ایجاد کرده ودر محل‌هایی که خطرناک است، آتش روشن می‌کنند و باعث از بین رفتن جنگل‌ها می شود، در واقع برای سلامت مردم و اموال عمومی ارزش قائل نیستند و فرهنگ قرآنی به این گونه است که نسبت به اموال عمومی بی تفاوت نباشیم و ارزش قایل باشیم لذا طبق دستورات خداوند در قرآن و اهمیت اسلام به محیط زیست باید نسبت به آنچه برای مردم است بیشتر حساس باشیم.