بایدها و نبایدها در شعر و موسیقی مدح و مرثیه

به گزارش ایکنا از خوزستان‏، مداحی‌ها و نوحه‌ها در ایام محرم و صفر بیش از هر زمانی شنیده می‌شوند و همه مردم از هر قشری مخاطب این آثار مذهبی هستند‏. به همین دلیل مداحان در انتخاب شعر و موسیقی مدح یا مرثیه خود رسالت سنگینی را برعهده دارند تا ضمن اینکه محتوای صحیح را در اختیار عموم قرار دهند‏، از شأن مجالس مدح و مرثیه‌سرایی اهل بیت(ع) نیز پاسداری کنند. متن زیر گفت‌وگوی ایکنا خوزستان با تعدادی از مداحان استان خوزستان است:

حاج بشیر تجلی از مداحان و شاعران پیشکسوت شهرستان بهبهان است. او که هفتاد و سه سال دارد‏‏‏، با بیان اینکه 50 سال است که مداحی می‌کند، درباره انتخاب شعر و موسیقی برای مدح و مرثیه گفت: شعری که در مدح و مرثیه استفاده می‌شود باید با آیات قرآن سازگاری داشته باشد و محتوای آن صحیح باشد. چنان نباشد که برای ائمه(ع) مقام خدایی در نظر بگیرند و از آن طرف طوری نباشد که از شأن ائمه(ع) پایین‌تر باشد. شعر باید از نظر گفتاری محکم باشد. در مدح و مرثیه از شعر شاعران بزرگ و مشهور استفاده می‌کردم. من هم شعر می‌گویم و هشت کتاب در مدح و مرثیه ائمه(ع) چاپ کرده‌ام.

وی اظهار کرد: مداحی‌ها و مرثیه‌های جدید با موسیقی‌های تندی که استفاده می‌شود، بیان مناسبی ندارند و مقام ائمه بالاتر از این‌هاست. مداحی و مرثیه باید طوری باشد که مخاطب چه پیر و چه جوان آن را بفهمد و با آن ارتباط برقرار کند. برخی از شعرها طوری است که خود مداح یا مرثیه‌سرا نمی‌داند چه می‌گوید. 

احمد سمیع، از ‌دیگر مداحان استان، نیز گفت: با توجه به تنوع موسیقی ایرانی، گرایش قشر جوان به موسیقی و مخصوصا موسیقی پاپ، ذائقه‌ها را تغییر داده است. ما با توجه به اینکه با موسیقی اصیل ایرانی ارتباط بیشتری داریم، طبیعتاً گرایش ما به آن سمت بیشتر است. اما اگر تلفیقی از هر دو باشد مورد پسند قشر جوان است، ولی در کل موسیقی اگر به ابتذال کشیده نشود خوب است.

وی ادامه داد: مداحانی هستند که موسیقی ایرانی را می‌توانند بخوانند‏، اما آگاهی ندارند که کجا باید حماسه بخوانند، کجا حزن داشته باشد. پس باید بدانند چه موسیقی در چه جایگاهی و چه زمانی خوانده شود. چون موسیقی‌های ایرانی زمان‌های متفاوتی دارند، مثلاً یک ردیف آوازی وجود دارد که خواندن آن برای نیمه شب یا سحر خوب است. ردیف‌های موسیقی نیز هستند که برای صبح یا ظهر یا وقت غروب مناسب‌اند. جایگاه ردیف‌های موسیقی با هم فرق دارد.

شور، حماسه و پیام

سمیع تصریح کرد: مطلب بعدی شعر است. شعر اهل بیت(ع) اگر سه مسئله را داشته باشد، مناسب است: شور، حماسه و پیام. شعر باید پیام داشته باشد، شور داشته باشد، حماسه هم داشته باشد. اگر شور خالی بدون پیام باشد، مسئله‌ساز است و اگر پیام بدون شور  باشد، هیجانی ایجاد نمی‌کند و جذابیتی برای قشر جوان ندارد. اگر شعری این سه ویژگی را داشته باشد خوب است. این سه موضوع را می‌توان به عنوان خط‌کش برای سنجش شعر مدح و مرثیه اهل بیت(ع) در نظر گرفت. 

شاهین خزلی از مداحان شهرستان خرمشهر، که از سال 66 تاکنون مداحی می‌کند‏، گفت: شعر در مداحی باید تلفیقی از روایات معتبر و مستند باشد. به عبارتی اشعار باید بیانگر واقعیات و حقایق تاریخی و روایی باشد. ثقلین یعنی قرآن و عترت باید در شعر مورد توجه باشند. متأسفانه افرادی هستند که به آیات و روایات مراجعه‌ای ندارند.

وی اظهار کرد: مداح و افراد هیئتی گاه با قرآن کریم بیگانگی دارند و تنها به بحث کربلا و عاشورا می‌پردازند. شاعرانی را می‌شناسم که نمی‌توانند قرآن را روخوانی کنند، در حالی که شاعرانی داریم که بر اساس آیات قرآن شعر می‌سرایند‏. مثلا علامه سیدالرضا الهندی قصیده معروف کوثریه را سروده است که از خود آیه «إنا اعطیناک‌الکوثر» استفاده کرده است: «أًمُفَلَّجُ ثَغرِكَ أم جَوهَرْ. إِنَّا أعطيناكَ الكوثر». شاعرانی داریم که مضامین اهل‌بیتی(ع) را از آیات قرآن استخراج می‌کنند. اشعاری داریم که از سوره انسان(هل أتی) استفاده شده است. شاعر چه در شعر عربی و چه فارسی باید معلومات قرآنی بالایی داشته باشد. شأن نزول آیات را بداند. چنانکه در موضوع ولایت شاعرانی داریم که از آیه 55 سوره مائده و آیات دیگر استفاده کرده‌اند.

طرح بعضی مفاهیم برای مخاطب عام صحیح نیست

خزلی ادامه داد: یک تذکر مهم به شاعران این است که در توصیف اهل‌بیت(ع) آنها را در جایگاه مافوق بشر قرار ندهند. این مطالب معانی نادرستی را به جوانان القا می‌کند. طرح بعضی مفاهیم برای مخاطب عام صحیح نیست. برخی از جوانان این مفاهیم را زیر سؤال می‌برند. شبهه در ذهن دارند و دنبال جواب آن هستند. وظیفه مداح این است مطالبی بیان کند که شبهه‌انگیز نباشد و در توصیف اهل‌بیت(ع) دچار اغراق نشود. نکته دوم اوزان و شعر است. وزن‌های شعر چه عربی و چه فارسی متنوع و زیبا هستند؛ اما هر وزنی را نباید بخوانیم. وزن باعث ایجاد ریتم و ضرب و سینه‌زنی می‌شود. بعضی از وزن‌ها در موسیقی به برخی شعرها نمی‌خورد. تشخیص وزن مناسب سینه‌زنی خیلی مهم است. برخی از وزن‌هایی استفاده می‌کنند که ضرب سریع و تندی دارد و شنونده فکر می‌کند ترانه می‌شنود و این آفت است.

وی درباره سینه‌زنی شور و استفاده از موسیقی پاپ گفت: گاهی مداح می‌خواند و سینه‌زن صدای او را به صورت سکسکه می‌شنود. قدیمی‌ترها به این حالت انتقاد دارند و می‌گویند این نوع سینه‌زنی مناسب نیست و شما به جای «حسین، حسین» «سین، سین» می‌گویید. در حالی که هدف این مداحان ضرب همراه طبل نیست. باید توجه داشت کلمه «حسین» وقتی سریع گفته شود، خود به خود حاء اول آن از بین می‌رود. گاهی این ضرب تند باعث ایجاد حالت هروله در سینه‌زنان می‌شود که پسندیده نیست. ریتم این سینه‌زنی‌ها پاپ یا راک است که از پاکستان و افغانستان وارد سینه‌زنی ما شده است. آنجا سبک سینه‌زنی شور یک‌دستی دارند که در جاهایی استفاده خوبی از آن شد و در جاهایی استفاده بد.

خزلی اظهار کرد: برخی هیئت‌ها این سینه‌زنی را دارند، اما قدیمی‌ترها آن را نمی‌پسندند. برخی منتقدان می‌گویند مداحان از عمد چنین می‌خوانند در حالی که این‌طور نیست. این نوع سینه‌زنی در سینه‌زنی خوزستانی یا کربلایی وجود ندارد، اما وارد شده است و جوانان می‌پسندند. نمی‌توان از هر لحنی در مداحی‌ها استفاده کرد. استفاده از لحن موسیقی‌های غربی یا تند در مداحی‌ها صحیح نیست‏، ضمن اینکه برخی از مداحان از برخی ترانه‌خوان‌های سنگین مثل محمد اصفهانی و افتخاری استفاده می‌کنند. مداح در این استفاده از لحن‌ها باید هوشیار باشد و هر لحنی را استفاده نکند. لحن به معنی استفاده از مقام‌های موسیقی مثل بیات، حجاز و صبا و ... است.

وی بیان کرد: مداح باید قاری قرآن باشد. رسول خدا(ص) فرمودند: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي» اول کتاب خداست. علم قرائت قرآن برای مداح مهم است. یکی از لوازم قرائت قرآن بیان حروف است، مثلاً حرف «قاف» و «غین» با هم تفاوت دارند. در این شعر:«ای ذنبٍ للرضیع / غاله السهم الوضیع» «غاله» در این بیت با غین به معنی سر بریدن است که اگر آن را به صورت «قاله» بخوانیم معنی گفتن می‌دهد. پس غین و قاف را باید جدا کنیم. مداح اگر قاری باشد این تفاوت‌ها را رعایت می‌کند.

خزلی تصریح کرد: ضمن آنکه مداح باید الحان و مقام‌های موسیقی را بشناسد. خاطره‌ای را نقل کنم. یک بار برای خواندن نوحه به مراسمی در بندر امام دعوت شدم. وقتی رفتم متوجه شدم مداح قبل از من قصیده‌ای را که می‌خواستم بخوانم خوانده بود. شاعری پیش من نشسته بود سریعاً به من نوحه‌ای داد و من با مقامی که خیلی با آن راحت بودم، آن شعر را خواندم و مجلس زیباترین مجلسی شد که در آن خواندم. آشنایی با مقام کمک کرد سریع بتوانم قصیده مورد نظر را آماده کنم. بنابر این آشنایی با مقام به مداحان کمک می‌کند از سویی دیگر برخی شاعران، الحان را می‌شناسند می‌توانند بر اساس الحان شعر بگویند.