مروری بر نحوه نگارش کتاب «اولویت‌های پژوهشی علوم و معارف حدیث»

کتاب «اولویت‌های پژوهشی علوم و معارف حدیث» در بهار 1399 به چاپ رسید. «روش شناسی» این کتاب نیز طی مقاله‌ای با عنوان «روش نیازسنجی و نظام موضوعات در کتاب اولویت‌های پژوهشی علوم و معارف حدیث» در شماره دهم مجله دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث در پاییز 1399 چاپ شد که این مقاله در «جشنواره پژوهشی بین‌المللی شیخ طوسی» در بهار 1401 در قم، رتبه سوم را در مقطع دکتری به دست آورد.

از همین رو خبرنگار ایکنا از قم، برای آشنایی بیشتر با این کتاب و مقاله چاپ شده در مجله دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث با حجت‌الاسلام والمسلمین محمدمهدی احسانی‌فر یکی از نویسندگان گفت‌وگویی انجام داده است که در ادامه تقدیم مخاطبان ایکنا می‌شود.

ایکنا - فکر نگارش این کتاب، از چه زمانی و چگونه ایجاد شد؟

«نیازسنجی علوم انسانی» کلان پروژه‌ای است که شورای عالی انقلاب فرهنگی متولی آن است. کمیسیون قرآنی این شورا، نیازسنجی علوم و معارف حدیث را به معاونت پژوهش حوزه علمیه قم و انجمن‌های علمی حوزه واگذار کرد و از طریق مرکز تخصصی حدیث حوزه، این پروژه به بنده و جناب آقای علی فرهمندیان واگذار شد. این کار طی سال‌های 94، 95 و 96 انجام شد و به نتیجه رسید.

ایکنا - این کتاب، بیشتر یک کار پژوهشی است یا نگارشی؟

نیازسنجی یک پژوهش بنیادین است. برای انجام یک پروژه نیازسنجی، مطالعات بسیار گسترده‌ای انجام می‌شود. ابتدا باید همه کارهای موجود در یک حوزه مانند علوم و معارف حدیث، دیده شود و سپس خلأها پیدا شود و براساس آن، موضوعاتی طراحی شود. دیدن همه کارهای موجود، کاری زمان‌بر و با مطالعه زیاد است. باید به دایره اطلاعاتی گسترده‌ای دست پیدا کنیم تا بتوانیم همه داشته‌ها را شناسایی کرده و قدم‌های بعدی را طراحی کنیم. همچنین باید نقشه‌ای برای علوم و معارف حدیث داشته باشیم تا براساس آن بتوانیم بگوییم که افزون بر این داشته‌ها، امروز و در آینده به چه چیزهایی نیاز داریم. سپس براساس این نیازها، موضوعات جدیدی را طراحی و ارائه کنیم.

در واقع نیازسنجی، یک طراحی موضوع به‌صورت فرضی نیست؛ بلکه باید ابتدا واقعیت‌های میدانی و داشته‌ها را شناسایی کرد و سپس نیازهای میدانی روز و آینده را تشخیص داد؛ آن‌گاه موضوعاتی را برای پاسخ به این نیازها طراحی کرد. به همین دلیل، گاهی تنها با مطالعه آثار موجود، نمی‌توانیم به همه داشته‌ها و نیز به نقشه آینده دست یابیم؛ بلکه باید با صاحب‌نظران این عرصه مشورت کنیم. هرچه تعداد مشورت‌ها بیشتر باشد، نقشه دقیق‌تری به دست خواهد آمد.

بنابراین نیازسنجی تنها یک پژوهش کتابخانه‌ای نیست بلکه نیاز به پژوهش میدانی گسترده هم دارد که در قالب مصاحبه‌های علمی با صاحب‌نظران انجام می‌شود. در این دو مرحله از کار پژوهشی، داده‌های فراوانی به‌دست می‌آید. از این‌رو نیازسنجی علوم و معارف حدیث دارای چند هزار صفحه اسناد پشتیبان است. جمع‌بندی این همه سند، کار ساده‌ای نیست و به زمان، انرژی و دقت بسیاری نیاز دارد. این کار، کار فردی نیست بلکه یک کار گروهی است و باید از دیگران کمک گرفت و از تحلیل آنها در جمع‌بندی مطالب استفاده کرد.

پس از انجام همه این کارها، تازه نوبت به اولویت‌گذاری نیازهای حال و آینده می‌رسد. این هم کاری تحلیلی است. کامل‌بودن داده‌های پیشینی و داشتن نقشه آینده، در اولویت‌گذاری بسیار مهم است. لذا طرف‌های مشورت، هرچه اطّلاعاتشان نسبت به کارهای انجام‌شده حدیثی کامل‌تر باشد و نیز هرچه تحلیل آینده‌نگرانه‌تری داشته باشند، اولویت‌گذاری دقیق‌تری انجام خواهند داد. به همین جهت برای اولویت‌گذاری نمی‌شود به سراغ همه اصحاب اندیشه در این عرصه رفت؛ بلکه باید به سراغ افراد پرمطالعه و اهل پژوهش رفت. چون معمولاً اهالی پژوهش، از داشته‌های کنونی اطلاع بهتری دارند و نیز مسیر پژوهش‌های آینده را بهتر تشخیص می‌دهند.

پس از انجام مجموعه این کارها، نگاشتن «روش‌شناسی علمی» کار، خود، کاری تحلیلی و زمان بر است. در این روش‌شناسی، همه مراحل کار به همراه چرایی آن توضیح داده می‌شود.

این کتاب محصول پروژه نیازسنجی پژوهشی علوم و معارف حدیث است و به اساتید و پژوهشگران در مسئله یابی و گزینش موضوعات کمک می‌کند.

ایکنا - بهره اصلی این کار برای چه کسانی و چه کارهایی است؟

هر کسی که بخواهد وارد عرصه پژوهش بشود، نیاز به نقشه راه دارد. دانشجوی کارشناسی ارشد و دکتری و یا استاد حوزه و دانشگاه در صورتی که بخواهند یک کار پژوهشی را سامان بدهند، ابتدا باید بدانند که درباره موضوع مورد علاقه یا مورد نظرشان، کاری انجام شده یا نه؟ سپس باید ببینند که آیا پیش از آنها دیگران درباره این کار فکری کرده‌اند یا نه؟ در واقع نیازسنجی، نقشه راه پژوهش و پژوهشگران و برنامه‌ریزان پژوهشی و آموزشی است که متناسب با آن خود را به روز کنند و از آخرین دستاوردهای پژوهشی مطّلع شوند و آخرین نیازها را دریابند.

ایکنا - ویژگی‌های کتاب «اولویت‌های پژوهشی علوم و معارف حدیث» و مقاله روش نیازسنجی و نظام موضوعات در این کتاب چیست؟

این کار نسبت به کارهای مشابه در عرصه نیازسنجی علوم اسلامی، دارای مطالعاتی گسترده است. شاید بتوان گفت که برای اجرای نیازسنجی، گسترده‌ترین مطالعات در میان دانش‌های اسلامی، در حوزه علوم و معارف حدیث انجام شد. تلاش کردیم که هیچ کاری را ندیده، باقی نگذاریم و همه کارهای سده‌های گذشته که چاپ شده و یا کارهای معاصر را که به دو زبان فارسی و عربی چاپ شده، ببینیم. حتّی گفت و گوها و نشست‌های علمی موجود در فضای مجازی را هم رصد کردیم و مطالعه نمودیم. این گستردگی مطالعات را می‌توان نخستین ویژگی این کار نسبت به مشابهاتش دانست.

دومین ویژگی این کار، هندسه‌ای است که از علوم و معارف حدیث ارائه کردیم. این هندسه بر اساس آخرین دستاوردهای پژوهشی است. ما در واقع، وظیفه‌ای نداشتیم که این دستاورد پژوهشی را در اینجا ارائه کنیم بلکه می‌توانستیم آن را به عنوان یک اثر علمی پژوهشی مستقل ارائه نماییم؛ ولی پس از تأمّل و تحلیل به این نتیجه رسیدیم که این دستاورد را که خود، محصول صدها ساعت مطالعه و کار پژوهشی مستقل بود بدون هیچ چشمداشتی در اینجا ارائه کنیم و در واقع، سامان نیازسنجی را بر اساس همین هندسه قرار دهیم. در هیچ کدام از کارهای مشابه، ارائه یک هندسه جدید و دفاع از چیستی و چرایی آن را شاهد نیستیم و از این جهت، نیازسنجی علوم و معارف حدیث یک کار ویژه است.

در حقیقت مخاطبان این کار، تنها با موضوعات پژوهشی مورد نیاز و اولویت‌گذاری آنها مواجه نمی‌شوند؛ بلکه در آغاز کتاب، با یک هندسه جدید و قابل دفاع و بر اساس آخرین دستاوردهای پژوهشی مواجه می‌شوند که می‌توانند از آن در تنظیم موادّ حدیثی رشته‌های حوزوی و دانشگاهی و نیز تنظیم سیرهای مطالعاتی علوم و معارف حدیث استفاده کنند.

ایکنا - آیا این کار نیاز به ادامه هم دارد؟

به نظر می‌رسد که هر پروژه نیازسنجی، خوب است که ده سال یک بار تجدید شود. چون یک رشته فعال مانند علوم و معارف حدیث، در طول ده سال، دستاوردهای قابل توجّهی خواهد داشت. از این رو مناسب است که بر پایه کار پیشین، هر ده سال یک بار، مجدّدا دارایی‌ها شناسایی شود و نیازها به روز گردد. چون با توجّه به سرعت تغییرات جوامع، نیازها در طول ده سال، با تغییراتی مواجه می‌شود و گاهی اولویت‌ها نیز تغییر می‌کند.

شاید آنلاین‌کردن نیازسنجی‌ها هم راهکار خوبی باشد که اکنون معاونت پژوهش حوزه به دنبال آن است. البته باید آسیب‌های این کار نیز دیده شود و جوانب آن مورد توجّه قرار گیرد. بنده ندیدم که معاونت پژوهش حوزه به این جوانب توجّه کرده باشد یا دست کم با دست اندرکاران نیازسنجی علوم و معارف حدیث، در این زمینه صحبتی نشده است.

ایکنا - علاقه‌مندان چگونه می‌توانند به این کتاب دسترسی یابند؟

این کتاب توسط انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم به چاپ رسیده و علاقه‌مندان می‌توانند با مراجعه به انتشارات و نیز با مراجعه به سایت‌های خرید کتاب به آن دست یابند. همچنین مقاله مرتبط با این کتاب در شماره دهم مجله دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث به چاپ رسیده که از طریق سایت مجله به آدرس www.majaleh-a.ir در دسترس است.