فراتر از زمان و مکان؛ آموزههای عملی رساله حقوق امام سجاد(ع) در زندگی مدرن
حجتالاسلام دیرباز با تأکید بر جایگاه رساله حقوق امام سجاد(ع) گفت: انسان مشمول لطف الهی است و همه حقوق دیگر او از این حقیقت بنیادین نشأت میگیرد. این رساله نه تنها به ما کمک میکند بهترین تصمیمها را در زندگی بگیریم، بلکه آرامش و صبر را در مواجهه با مشکلات و شرایط پرتنش فراهم میآورد.
ایکنا ـ برای آغاز گفتوگو بفرمایید رساله حقوق امام سجاد(ع) چه جایگاهی در منظومه اندیشه اسلامی دارد و امام سجاد(ع) با توجه به شرایط فکری، اخلاقی و اجتماعی عصر خود، با چه هدفی اقدام به تدوین این مجموعه کردهاند؟
ایکنا ـ مفهوم «حق خدا» در رساله حقوق امام سجاد(ع) به چه معناست و این حق چگونه میتواند زندگی معنوی و اخلاقی انسان را شکل داده و جهتبخشی کند؟
ایکناـ در رساله حقوق امام سجاد(ع)، به حقوق انسان نسبت به خودش اشاره شده است. این حقوق چه اهمیت اخلاقی و تربیتی دارند و رعایت آنها چگونه میتواند انسان را به خودشناسی، رشد فردی و تعالی معنوی هدایت کند؟
ایکنا ـ چگونه میتوان رساله حقوق را به عنوان راهنمایی برای زندگی اخلاقی و معنوی انسان دانست؟ چه دلایلی وجود دارد که آن را نقشه راه اخلاق و معنویت معرفی کند؟»
ما باید جایگاه «رساله حقوق» را در ذیل قرآن کریم، احادیث پیامبر اکرم(ص) و سنت ایشان، سنت علوی، نهجالبلاغه و خطبه فدکیه حضرت صدیقه طاهره(س) مورد توجه قرار دهیم. در این صورت، این رساله با تبیین حقوق پنجاهویکگانه، میتواند سبک زندگی جامع و منسجمی برای انسان ترسیم کند.
پس از جنگ جهانی دوم، منشوری با عنوان «منشور حقوق بشر» در سازمان ملل متحد تدوین شد که در آن حقوقی همچون حق حیات، امنیت فردی، منع شکنجه، حفظ حریم خصوصی، حق پناهجویی، آزادی در ازدواج و مانند آن برای انسانها برشمرده شده است؛ اما پرسش اساسی این است که آیا این حقوق از ضمانت اجرایی و مبنای قابل قبول و کارآمد در همه عرصهها برخوردارند؟
با نگاهی به فاصله زمانی میان تصویب این منشور تا امروز، بهروشنی مشاهده میشود که این حقوق غالباً در حدّ نوشتهای بر روی کاغذ باقی مانده و حضور مؤثری در عرصه میدانی جهان نداشتهاند؛ چراکه زورگویان و سلطهگران عالم ارزشی برای آن قائل نیستند و اگر گاه از این قوانین دفاع میکنند، بیشتر از سر ریاکاری، نفاق و تأمین منافع سیاسی است. آنچه در عمل دیده میشود، فقدان ضمانت اجرایی واقعی برای حقوق بشر معاصر است.
در مقابل، هنگامی که انسان به این باور برسد که بنده خدا و عطیه الهی است، حق عبادت و اطاعت بر عهده او قرار میگیرد و خود را در برابر خداوند پاسخگو میبیند؛ و همین احساس پاسخگویی، بالاترین سطح ضمانت اجرا را فراهم میآورد. در واقع، «حقالله» است که میتواند سایر حقوق، از جمله حقوق انسانها نسبت به یکدیگر، حق محیط زیست و حق نفس را بر مبانی منطقی و استوار تبیین کند؛ بهگونهای که انسان به مرحلهای از رشد میرسد که آثار و پیامدهای رعایت این حقوق، نهتنها در زندگی اجتماعی، بلکه در حیات فردی و حتی در خلوت او نیز آشکار میشود.
در شرایط دشوار زندگی، بهویژه در وضعیت کنونی، این نگاه توحیدی است که میتواند انسان را نسبت به آینده امیدوار سازد؛ نگاهی که بر این باور استوار است که همه امور در دست خداوند است. البته این باور هیچ منافاتی با نقد راهها و روشهای دیگران یا پذیرش نکات مثبت حقوق بشری ندارد؛ چراکه در حقیقت، بخش قابلتوجهی از همین حقوق پذیرفتنی نیز ریشه در تعالیم انبیای الهی و عقل انسانی دارد؛ عقلی که به ابزاری برای دنیاطلبی و منفعتجویی تبدیل نشده باشد.
انسان، مشمول احسان و لطف الهی است و این خداوند است که حق مطلق بر انسان دارد. همه حقوق دیگر انسانی نیز برگرفته از همین حق بنیادین است و نباید هیچگاه از این حقیقت غفلت کرد.
ایکناـ آیا آموزههای رساله حقوق میتوانند راهنمایی عملی برای حفظ صبر و آرامش در مواجهه با مشکلات و شرایط پرتنش باشند؟ چگونه این آموزهها به انسان کمک میکنند؟
اگر از من و شما بپرسند مهمترین کاری که بشر در طول حیات خود با آن سر و کار دارد چیست، بیتردید خواهیم گفت: تصمیمگیری. تصمیمگیری مهمترین کاری است که انسان انجام میدهد و اقدام و عمل نیز در امتداد آن شکل میگیرد. «عینکِ رساله حقوق امام سجاد(ع)» به ما کمک میکند تا بتوانیم بهترین تصمیمها را اتخاذ کنیم؛ زیرا همانگونه که عرض شد، این رساله حقوقی را تعیین میکند که رعایت آنها در حقیقت به معنای داشتن سبک زندگی مبتنی بر عقلانیت دینی و توحیدی است و این خود نوعی توانمندسازی انسان برای اتخاذ بهترین تصمیمها در زندگی به شمار میآید.
همانطور که پیشتر عرض شد و بر آن تأکید میکنم، بنده رساله حقوق را در ذیل قرآن کریم، سنت نبوی و علوی و فرمایشات حضرت صدیقه طاهره(س) در نظر میگیرم. این رساله، در کنار سایر معارف دینی، به ما کمک میکند تا بهترین تصمیمها را بگیریم و آنها را بهموقع به عرصه اقدام و عمل برسانیم. البته در مسیر این تصمیمگیریها ممکن است مشکلات و موانعی وجود داشته باشد که لازم است با صبر، شکیبایی و تدبیر بر آنها غلبه کنیم.
بنابراین، هنگامی که از رساله حقوق سخن میگوییم، در واقع از متنی سخن میگوییم که هم به آرامش ما در شرایط سخت کمک میکند و هم ما را در اتخاذ بهترین تصمیمها برای زندگی فردی و اجتماعی یاری میرساند.
ایکنا ـ چگونه رعایت حقوق خود و دیگران میتواند بر سلامت روان، کیفیت روابط اجتماعی و زندگی خانوادگی تأثیر بگذارد و چه درس عملیای از آموزههای رساله حقوق میتوان برای خانوادهها و جامعه امروز گرفت؟
اگر سلامت را به معنای جامع آن، یعنی سلامت روحی، معنوی و جسمی در نظر بگیریم، در این صورت حقوق مطرحشده در رساله حقوق، دربرگیرنده همه این ابعاد سلامت خواهد بود. برای مثال، حضرت هنگامی که پرخوری را تضییع حق بدن و معده انسان میدانند، به این نکته اشاره دارند که این رفتار بهصورت مستقیم بر سلامت جسم و روح انسان تأثیرگذار است.
اگر بخواهیم در جهان امروز، روابطی نوعدوستانه، محترمانه و عاری از ظلم و آزار میان انسانها برقرار شود، جز در پرتو رساله حقوق که معارفی الهی و هدیهای از سوی خداوند به بشر است، نمیتوان گام درستی برداشت.
بر این باورم که رساله حقوق باید متناسب با سطوح یادگیری دانشآموزان در کتب درسی و نیز در دانشگاهها و حوزههای علمیه تدریس شود؛ بهویژه توسط کسانی که این حقوق را نهتنها میشناسند، بلکه در وجود و رفتار خود نیز متجلی و عملی کردهاند. در چنین صورتی میتوان شاهد تحولی بزرگ در عرصههای فرهنگی، حقوقی و اجتماعی بود.
استمرار و جاریسازی این حقوق در برنامهریزیهای جزئی و عملیاتی در خانواده، مدرسه، خیابان، روابط بینالملل، رابطه انسان با خود، با محیط زیست و با اطرافیان، و حتی در برنامههای توسعه کشور، ضرورتی انکارناپذیر است. تنها در این صورت میتوان مدعی شد که از این رساله بهره بردهایم. البته اگر در بخشهایی این حقوق مورد توجه قرار نگیرد یا امکان اجرای آن فراهم نشود، باز هم هر یک از ما در حوزه فردی خود موظفیم با این حقوق آشنا باشیم و برای عملیاتیکردن آنها در زندگی شخصی تلاش کنیم؛ و بدینگونه به مسیر ترسیمشده از سوی آن حضرت نزدیک شویم.
شاید در میان ائمه اطهار(ع)، چند امام باشند که جامعه امروز ما نیاز بیشتری به الگوگرفتن از سیره و روش ایشان داشته باشد. بهقدر اطلاع بنده، یکی از این بزرگواران امام سجاد(ع) هستند. متأسفانه اطلاعات ما درباره این امام همام و دوران امامت ایشان اندک است، در حالی که لازم است روش، سبک و سیره حضرت در تربیت جامعه بهدرستی شناسایی شده و بهعنوان الگویی کارآمد در زندگی امروز مورد استفاده قرار گیرد.
در این زمینه، همه اهل قلم، بهویژه استادان حوزه و دانشگاه، وظیفه دارند بهصورت تخصصی به این موضوعات بپردازند تا آنچه از حیات شریف امام زینالعابدین(ع)، بهویژه دوران امامت ایشان، در اختیار داریم به دست مردم برسد و همه مسلمانان و حتی غیرمسلمانان بتوانند از آن بهرهمند شوند. از جمله این معارف، رساله حقوق است که زبانی فرادینی دارد و برای همه بشریت قابل استفاده است. در پایان، از خبرگزاری ایکنا نیز بهدلیل پرداختن به این موضوعات قدردانی میکنم؛ چراکه اینگونه تلاشها به تودههای مردم کمک میکند تا روایتی درست و دقیق از زندگی ائمه اطهار(ع)، بهویژه امام سجاد(ع)، در اختیار داشته باشند.
