تئاتر فجر؛ پنجره وسیع بالندگی هنرمندان کشور است

مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال 1992 میلادی با حداکثر آرا؛ روز سوم دسامبر، مصادف با 13 آذر ماه را بنا بر قطعنامه 3/74 به عنوان «روز جهانی معلولان» نام‌گذاری کرد.

آنچه که در این قطعنامه از سوی اعضای سازمان ملل برای نام‌گذاری روزی به نام روز جهانی معلولان به ثبت رسیده شده است بر پایه رشد اذهان عمومی، آگاهی‌سازی و آگاهی‌بخشی مربوط به فعالیت‌های مرتبط به جامعه معلولان و از سوی دیگر؛ همراهی عموم مردم درباره توزیع نگاه برابر و عدالت رفتاری در مواجهه با جامعه معلول بنیان نهاده شده است.

خوشبختانه طی دو، سه دهه اخیر با توجه به این دست از هدف‌گذاری‌ها، رشد بسیار قابل توجهی در نوع مواجهه جامعه با افراد دارای معلول به عنوان بخشی از افراد آن جامعه بدون هیچ تفاوتی در تمام کشورهای جهان قابل رصد است. همچنین بخشی از این قطعنامه به حضور پیوسته افراد دارای معلولیت در جنبه‌های مختلف اجتماعی؛ اقتصادی؛ سیاسی و از جمله فرهنگی مانند دیگر افراد جامعه تاکید دارد.

در کشور ما نیز با توجه به احترام بالایی که جامعه معلولان؛ جانبازان و ایثارگران میان هم‌وطنان‌مان دارند، «روز جهانی معلولان»، علاوه بر تمام مصوبات قطعنامه سازمان ملل متحد؛ روزی برای تقدیر از شجاعت، ایثار، پیگیری‌ها و تلاش‌های مستمر افراد دارای معلولیت در کشورمان است تا به همین واسطه جامعه معلولان ایران نشان دهند که «معلولیت؛ محدودیت نیست» تنها یک شعار نیست و جنبه عینی و عملیاتی آن را می‌توان در همین جامعه ایران، دید و نظر هم‌وطنان‌مان دید.

همچنین گروه‌های مردم نهاد (اِن‌جی‌اوها) مختلف و متعددی به عنوان بازوهای یاریگر بخش دولتی برای آگاهی‌بخشی عمومی در مسیر حمایت از حقوق جامعه معلولان و تلاش برای برابری، عدالت و مساوات در حوزه تمامی امکانات شهری برای این جامعه، طی سال‌های اخیر فعالیت‌های بسیار چشمگیری داشتند و به نوعی می‌توان، جنس فعالیت و همدلی عموم شهروندان با دیگر هم‌وطنان معلول خود را نوعی همبستگی؛ همدلی و مهر ایرانیان در قبال هم‌نوع دانست.

چهل‌وچهارمین جشنواره بین‌المللی «تئاتر فجرم در حالی فعالیت خود را از دوم تا یازدهم بهمن 1404 به میزبانی تهران آغاز کرده که این رخداد طی چند سال اخیر به ویژه از گام سی‌وهشتم (1398) به این سو هر ساله قسمتی را با عنوان «تئاتر فراگیر»، مربوط به هنرمندان معلول؛ توان‌خواه و توان‌یاب در عرصه هنرهای نمایشی، در بطن و متن خود در نظر گرفته است.

هرچند طی یکی دو سال اول برگزاری این بخش در قالب جشنواره تئاتر فجر، حضور و اجرای هنرمندان دارای معلولیت بیشتر شکل آزمون و خطایی داشت؛ اما از جشنواره چهلم (1400) تا این دوره در سال 1404 و جشنواره چهل‌وچارم؛ «بخش فراگیر» از یک سو با استقبال بسیار خوب هنرمندان دارای معلولیت مواجه شده و از سوی دیگر حتی میان عموم مخاطبان حوزه تئاتر نیز؛ آثار هنرمندان معلول و توان‌خواه کشورمان با استقبال بالایی پیگیری می‌شود.

همزمان با برگزاری «بخش فراگیر» در جشنواره چهل‌وچهارم تئاتر فجر به پای صحبت‌های دکتر فاطمه عباسی؛ معاون امور توانبخشی سازمان بهزیستی کشور درباره حضور گروه‌های «تئاتر معلولان» در مهم‌ترین رخداد نمایشی کشورمان یعنی جشنواره تئاتر فجر نشستیم که حاصل این گفت‌وگو در ادامه از خاطر شما می‌گذرد.

ایکنا- در میان جامعه معلولان کشورمان آماری نسبت به افراد دارای معلولیت و هنرمند به ویژه فعال در عرصه تئاتر کشورمان وجود دارد یا خیر؟

اگر بخواهم شکل آمار دقیق ارائه دهم نیازمند کار تحقیقی و پژوهشی است. آنچه که از حضور، فعالیت و اطلاع گروه‌های تئاتر معلول برای شرکت در جشنواره‌های مهم کشورمان چون جشنواره تئاتر فجر؛ جشنواره تئاتر کودک و نوجوان و جشنواره تئاتر عروسکی طی چند سال اخیر به ثبت رسیده است؛ 1100 فرد دارای معلولیت با میانگین سنی 18 تا 60 ساله است که به شکل مشخص، معین و فعال در حوزه هنرهای نمایشی کشورمان مشغول فعالیت هستند و ما نیز در قامت سازمان بهزیستی به عنوان دست یاری‌گر آنها تلاش می‌کنیم تا امر تسهیل‌گری برای توسعه فعالیت‌های هنری این افراد، از جمله تئاتر را میان جامعه معلولان گسترش دهیم.

نکته دیگر که باید به آن اشاره کرد حضور 130 پایگاه هنری برای شناخت، تربیت و معرفی استعدادهای برتر معلولان در حوزه‌های مختلف هنری در سراسر کشور است. همین پایگاه‌ها، سهمی از ظرفیت بالای فراگیری و بهره‌برداری از تولیدات هنری جامعه معلولان؛ ارائه آنها به عموم مخاطبان و همچنین کشف استعدادها و معرفی آنها به جامعه هنرمندان کشور را بر عهده داشته و دارند.

ایکنا - طی چهار سال اخیر با حضور پُرنگ «بخش فراگیر» در جشنواره ملی و بین‌المللی تئاتر فجر؛ شاهد رشد کمی و کیفی هر ساله گروه‌های تئاتری هنرمندان معلول در این جشنواره هستیم. آیا حضور این افراد تنها نمادی برای نشان دادن فعالیت هنرمندانِ جامعه معلول کشورمان است یا سازمان بهزیستی، اهداف متعالی‌تری را از این حضور و همراهی با مهمترین جشنواره تئاتری کشورمان پیگیری می‌کند؟

بدون تردید جشنواره‌های مهم تئاتری کشور و یا دیگر جشنواره‌های هنری ایران‌زمین، تنها ویترینی برای شناسایی و معرفی هنرمندان معلول نیستند! چرا که خود سازمان بهزیستی، دیگر سازمان‌ها و نهادها؛ طی سال جشنواره‌های مختلف و متعدد هنری را با محوریت بازتاب فعالیت‌ها، گستره و نمایشِ استعداد بی‌شمار جامعه هنرمندان معلول در عرصه‌های مختلف هنری از جمله تئاتر را برگزار می‌کنند.

مهمترین اهداف سازمان بهزیستی از حضور در «بخش فراگیر» جشنواره تئاتر فجر، نخست؛ خلق فرصت برابر برای هنرمندان دارای معلولیت در رشته هنرهای نمایشی؛ دو دیگر؛ توسعه و ارتقای توانمندسازی اجتماعی با زبان هنر و مولفه سوم؛ تلاش برای تغییر نگرش جامعه نسبت به توانمندی‌های افراد توان‌یاب، توان‌خواه و جامعه معلولان است.

تلاش‌مان آن است تابه واسطه جشنواره تئاتر فجر، ولو به قدر گوشه‌ای هم که شده، نشان دهیم که معلولیت تفاوتی در فعالیت‌های این افراد ایجاد نکرده و در میان آن‌ها؛ ما استادهای دانشگاه، افراد برجسته، مدیران و البته هنرمندان بسیار به‌نام و خوش‌نامی داریم که بخشی از آنها در جشنواره تئاتر فجر خود را بروز و ظهور می‌دهند.

همچنین باید به این مسئله نیز اشاره کنم که طبق «قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت»؛ این افراد نیازمند توجه ویژه از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان‌های متولی امر فرهنگ، وزارت علوم و تحقیقات و فناوری و شهرداری‌ها هستند؛ که خوشبختانه در طول سال، شاهد همراهی این سازمان‌ها و نهادها در همدلی هرچه بیشتر و بازتاب توانمندی‌های اجتماعی و فرهنگی جامعه معلولان در عرصه‌های مختلف از جمله هنری هستیم.

بالاترین هدف ما، خدمت به جامعه معلولان و پاسخگویی به نیازهای جامعه هنری افراد دارای معلولیت است؛ اما تنها هدف خود را تنها بر این مسئله استوار نکردیم. در تشریح اهداف به نکات مختلف اشاره کردم و این هدف، یکی از اصلی‌ترین اهداف ما در سازمان بهزیستی به شمار می‌رود.

ایکنا- از جشنواره تئاتر فجر چهل‌وچهارم؛ تعداد گروه‌ها؛ تعداد هنرمندان تئاتر دارای معلولیت و حاضر در «بخش فراگیر» این رخداد بگوئید؟

خوشبختانه امسال و در گام چهل‌وچهارم جشنواره تئاتر فجر؛  باز هم شاهد رکوردشکنی و افزایش حضور گروه‌های تئاتری جامعه معلولان بودیم. به گونه‌ای که 22 گروه نمایشی با حضور 200 هنرمند از هشتم تا یازدهم بهمن‌ماه، آثار مختلف خود را در گونه «تئاتر صحنه‌ای»؛ «تئاتر خیابانی»؛ «دیگرگونه‌های اجرایی» و بخش‌های دیگر در محوطه‌هایی چون تماشاخانه سنگلج؛ تالار هنر؛ محوطه باز پارک شهر و همچنین پهنه فرهنگی رودکی پیشاروی مخاطبان قرار می‌دهند.

استقبال آثاری که در روز اول این اجراها (چهارشنبه؛ هشتم بهمن ماه) صورت گرفت، نشان‌دهنده جاافتادن «بخش فراگیر» در جشنواره تئاتر فجر و اقبال بالای عموم مردم از هنرنمایی هنرمندان توان‌خواه، توان‌یاب و معلول کشورمان است.

ایکنا - اجازه بدهید در فصلی از همین گفتگو کمی نگاه را به شکل متمرکز بر جشنواره تئاتر فجر برداریم و درباره مسیر توسعه و اجرای «تئاتر معلولان» که طی یک دهه اخیر رشد بسیار مطلوبی در کشورمان داشته صحبت کنیم. بدون تردید این مسیر نیز خالی از فراز، فرودو چالش‌ نیست. از همین چالش‌ها و البته از آن مهمتر؛ چگونگی غلبه کردن بر آنها بگویید؟

نکته بسیار درستی را اشاره کردید. چالش‌ها در این میان متعدد، مختلف و از زوایای گوناگون قابل شناسایی و رصد است. شاید بخش مهمی از این چالش‌ها به عدم شناخت یا اطلاعات کافی بسیاری از کارگردانان کشورمان در خصوص مفهوم معلولیت؛ انتخاب متون نمایشی نامتناسب برای بهره‌بردن از هنرمندان معلول با توجه به وضعیت متفاوت و گوناگون افراد دارای معلولیت بازمی‌گردد.

در حقیقت ورود کارگردان‌هایی که نسبت به این حوزه دانش کمی دارند و یا حتی گاه با مقوله تئاتر معلولان، ویژگی‌ها و چارچوب آن بیگانه هستند با این تصور صورت می‌گیرد که کار کردن با این افراد بسیار ساده‌تر از دیگر بازیگران تئاتر که از صحت و سلامت بدن برخوردارند خواهد بود. در حالی که این مسئله به شکل کامل برعکس است!

بخش دیگر از این چالش‌ها به تشویق کردن و هدایت کردن گروه‌های نمایشی افراد دارای معلول بازمی‌گردد تا بتوانیم حمایت‌های مختلفی را از سوی متولیان کشور دریافت کنیم. در این میان بخش خبری و فضای اطلاع‌رسانی برای ما بسیار مهم است. از همین روی است که تاکید داریم هنرمندان تئاتر دارای معلولیت در جشنواره‌هایی که تمرکز فضای رسانه‌ای بر آنها بالاست، مثل جشنواره‌های بین‌المللی تئاتر فجر؛ جشنواره تئاتر کودک و نوجوان جشنواره و تئاتر عروسکی حضور گسترده‌تر و متعددی داشته باشند.

البته در این مسئله، سازمان بهزیستی نیز فعالیت‌های مختلفی در حوزه اطلاع‌رسانی و خبری کردن اطلاعات مربوط به فعالیت‌های گوناگون جامعه معلولان از جمله هنرمندان معلول داشته است.

باز می‌گردد. آنکه پیش‌بینی ردیف بودجه‌ای مشخص برای حمایت از گروه‌های نمایشی افراد دارای معلولیت در ردیف‌های بودجه اعتباری اداره کل هنرهای نمایشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و یا دیگر سازمان‌ها و نهادهای هنری کشور وجود ندارد. این مسئله مقوله حمایت را برای همراهی با همه این گروه‌ها توسط سازمان بهزیستی سخت می‌کند.

چالش و مولفه دیگر که فراوان هم بر مدار آن سخن گفته شده است، به نامناسب بودن سالن‌های نمایشی برای اجرای گروه‌های نمایشی افراد دارای معلول مربوط می‌شود. بی‌توجهی معماران در حوزه مناسب‌سازی سالن‌ها؛ عدم تاکید از سوی متولیان هنری کشور؛ واگذار کردن ساخت این سالن‌ها و اماکن فرهنگی-هنری به افرادی غیر آشنا به ویژگی‌ها و نیازهای جامعه معلولان با وجود تاکیدات سازمان بهزیستی؛ هنوز آنگونه که شایسته و بایسته است صورت نگرفته است. البته باید بگویم که طی چند سال اخیر به ویژه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی رویکردهای بسیار مثبتی درباره این مولفه؛ یعنی مناسب‌سازی سالن‌های نمایشی مختص گروه‌های هنرمند معلول و یا سالن‌های عمومی‌نمایشی برای بهره بردن جامعه معلولان از نمایش‌های روی صحنه، انجام داده است.

چالش بعدی که مولفه‌ای آشناست؛ ناکافی بودن بودجه‌ها و اعتبارات سازمان بهزیستی برای توسعه و حمایت همه جانبه از گروه‌های نمایشی افراد دارای معلولیت است همچنین در این میان نیازمند یاری و همراهی بیشتر سازمان‌ها، نهادها و ارگان‌ها با شهرداری و سازمان بهزیستی هستیم تا هر چه بیشتر، آینه‌ای برای بازتابِ درخشش و تلالو هنرمندان دارای معلولیت در شاخه‌های مختلف هنری از جمله عرصه هنرهای نمایشی فراهم کنیم.

چرا که هر چه روایت قدرت و شکوه هنرمندان دارای معلولیت در جامعه بیشتر باشد، هم تعالی فرهنگی جامعه کمک می‌کند و هم به ارتقا سلامت روحی و روانی افراد دارای معلولیت کمک‌های مختلف و شایانی می‌کند.

ایکنا - پس در حقیقت هدف نخست شما با وجود همراهی با هنرمندان معلول در شاخه‌های مختلف از جمله عرصه هنرهای نمایشی؛ توسعه هنر برای افراد دارای معلولیت است باتاکید بر جنبه‌های درمانی و روانی آنها و ارتقای سطح آگاهی‌رسانی میان عموم افراد جامعه است؟

بدون هیچ تردیدی همین گونه است. برنامه‌ریزی برای حضور تماشاگران در سالن‌های نمایشی، به ویژه نمایش‌هایی که از هنرمندان معلول در روایت خود استفاده می‌کنند؛ بیش از پیش به شناخت و افزایش آگاهی تماشاگران؛ منظورم عموم مردم از توانمندی‌ها، درخشش و استعداد هنرمندان معلول در گونه‌های مختلف هنری از جمله هنر تئاتر منتج می‌شود.

همچنین حضور رسانه‌ها، بازتاب فعالیت‌های رسانه‌ای، بهره‌گیری از ارباب جراید و رسانه‌های فراگیر چون رادیو و تلویزیون؛ همه و همه در راستای آگاهی‌بخشی در کنار بهره‌بردن از دانش و تجربه استادهای مجرب چه در حوزه داوری آثار؛ چه آموزش، هدایت و حمایت این گروه‌ها در بخش فنی و هنری؛ بخشی دیگر از فعالیت‌های بی وقفه سازمان بهزیستی و هنرمندان کشور در همراهی با جامعه هنرمندان معلول در شاخه‌های مختلف از جمله هنر تئاتر به شمار می‌رود.

این حرف من نیست، که گواه عموم مخاطبان حاضر در جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر؛ جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان و جشنواره بین‌المللی تئاتر عروسکی است که همراهی عموم مخاطبان با آثار هنرمندان دارای معلولیت؛ خود نشان‌دهنده لذت آنها از هنرآفرینی هنرمندان معلول و بهره‌بردن از نگاه‌های متفاوت، استعدادهای مختلف و متعدد افراد دارای معلولیت؛ برای بیان دغدغه‌های خود با زبان هنر است.

(قرمز) در نهایت مهم‌ترین مسیر توسعه هنر معلولان به مقوله توزیع عادلانه امکانات؛ ابزارها؛ تجهیزات هنری؛ تضمین برای دسترسی برابر به خدمات هنری و آموزش‌های مناسب؛ ایجاد خط و ربط و چهارچوب دقیق برای اشتغال هنرمندان دارای معلولیت در عرصه هنر و کمک به معاش این افراد طبق «قانون حمایت از افراد دارای معلولیت» است که اینجا بار دیگر علاوه بر سازمان بهزیستی و شهرداری نیازمند دستان گرم نهادهای دیگر چون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ سازمان‌ها؛ نهادها؛ ارگان‌های متولی هنر؛ وزارت علوم و تحقیقات و فناوری هستیم.

باید بگویم که توانمندی شهرداری و سازمان بهزیستی به تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی جامع این نیازها که به آنها اشاره شد باشد.

ایکنا- چون به فعالیت‌های گسترده و جشنواره‌های مختلف تئاتری با محوریت هنرمندان معلول در عرصه هنرهای نمایشی کشور اشاره کردید؛ کمی از این برنامه‌ها و فعالیت‌های در نظر گرفته شده برای افراد دارای معلولیت در عرصه هنرهای نمایشی بگویید؟

جشنواره‌های مختلف تئاتری در قالب استانی؛ منطقه‌ای؛ ملی و بین المللی، همه و همه با هدف نشان دادن توانمندی‌ها و ظرفیت‌های گروه‌های نمایشی دارای معلولیت کشورمان در طول سال برگزار می‌شود.

برگزاری تورهای تئاتری؛ کارگاه‌های آموزشی؛ به چاپ رساندن متون نمایشی مرتبط با توانمندی معلولان یا با موضوع معلولیت؛ اعزام گروه‌های نمایشی افراد دارای معلولیت به رخدادهای جهانی و بین‌المللی در حد توان و همچنین ساخت و تجهیز سالن‌ها و پلاتوهای نمایشی برای در اختیار قرار دادن آنها با یک هدف؛ بازتاب هنر، توانمندی، استعداد، ظرفیت و بالندگی جامعه معلولان کشور از جمله هنرمندان معلول؛ بخشی از همین مسیر توسعه است که طی دهه‌های اخیر طی شده است.

همچنین تلاش ما در سایه همراهی، همدلی و هم‌افزایی اداره کل هنرهای نمایشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای تخصیص «بخش فراگیر» در جشنواره‌های بین‌المللی تئاتر فجر؛ کودک و نوجوان و عروسکی، سهمی دیگر از همین مسیر توسعه است که خوشبختانه در دولت‌های مختلف، وزارتخانه‌های فرهنگ و ارشاد اسلامی در این مورد با ما همراه بودند.

در حوزه جشنواره‌های منطقه‌ای تئاتر باید برگزاری این جشنواره‌ها در شش منطقه کشوری اشاره کنم. مناطق «کاسپین» به میزبانی استان گلستان؛ «کویر» به میزبانی استان کرمان؛ «طلوع» به میزبانی استان آذربایجان غربی؛ «آفتاب» به میزبانی استان اصفهان؛ «زاگرس» به میزبانی استان کردستان؛ «خلیج فارس» به میزبانی استاد کهگیلویه و بویراحمد؛ این جشنواره‌ها را میزبانی می‌کنند.

لازم به توضیح و تاکید است که تک تک این جشنواره‌ها به شکل مجزا با داوری‌ها و تخصیص جوایز در بخش‌های مختلف برگزار شده و ار قضا، برگزیدگان این جشنواره‌ها هستند که در نهایت به جشنواره‌های تئاتر فجر؛ کودک و نوجوان یا عروسکی راه پیدا می‌کنند.

ایکنا- و در پایان خانم عباسی؛ در قالب جمع‌بندی اگر نکته‌ای برای بیان یا تاکید بر آنچه که در این گفت‌وگو تا این لحظه به آنها اشاره کردید وجود دارد، می‌شنویم.

پیشتر گفته شد و باز هم بیان آن ضرورت دارد که اصلی‌ترین اهداف معاونت توانبخشی سازمان بهزیستی کشور، گسترش و تقویت مشارکت افراد دارای معلولیت در عرصه‌های مختلف اجتماعی؛ اقتصادی؛ سیاسی و فرهنگی، فراگیرسازی و توسعه خدمات توانبخشی در تمامی ابعاد به منظور خودشکوفایی و توانمندسازی توان‌یابان؛ توان‌خواهان و جامعه معلولان کشور است. از همین روی، تمام تلاش و هم و غم خود را در قالب فعالیت‌های مستمر در این راستا قرار دادیم حتی اگر شده ما دست خود را بارها و بارها برای یاری به سمت نهادها؛ وزارتخانه‌ها؛ سازمان‌ها و ارگان‌ها دراز کنیم تا در نهایت شاهد هر چه بیشتر تعامل آنها در حوزه انتقال دانش و افزایش اطلاعات عمومی جامعه در مواجهه با جامعه معلولان، توانمندی‌های آنها، احقاق حقوق و عدالت اجتماعی در حوزه زندگی شهری و در نهایت تلاش در مسیر بهبود سلامت روحی و روانی این افراد در جامعه صورت گیرد.

امیدوارم آنچه که تا به امروز در ساحت همراهی نهادها و سازمان‌ها به ویژه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از آن سازمان بهزیستی کشور صورت گرفته؛ در روزها، ماه‌ها و سال‌های پیش رو با قدرت بیشتر ادامه پیدا کند.