پیامبر(ص) و رهبران انقلاب؛ الگوی مدیریت بحران و رهبری در نبردها

به گزارش ایکنا، نشست علمی «مدیریت سیره نبوی در نبرد احد و کاربرد آن در عصر حاضر» ۱۲ بهمن‌ماه با حضور حجج اسلام و‌المسلمین حسین مرادی‌نسب، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ محسن شریفی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم و ابوطالب خدمتی، دانشیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، از سوی این پژوهشگاه برگزار شد.

در این نشست که به نقد مقاله مرتبط با موضوع نشست اختصاص داشت، حجت‌الاسلام والمسلمین مرادی‌نسب به‌عنوان ارائه‌دهنده نشست، با بیان اینکه حوادثی که در تاریخ اسلام رخ داده است سرشار از الهام و راهگشایی برای جهان اسلام به ویژه در شرایط امروز است، گفت: امروز آشکارا شاهدیم که جبهه حق در برابر جبهه باطل قرار گرفته است؛ این جنگ، جنگ تمدنی است و تمدن وحشی غرب تنها خود را انسان می‌داند و از موضع انسانی به دیگران نگاه نمی‌کند.

وی با اشاره به نبرد احد افزود: در این نبرد، پیامبر(ص) مدیریت قبل از بحران، مدیریت حین بحران و مدیریت پس از بحران داشتند و با رهبری هوشمندانه توانستند در حین جنگ نیروها را بازسازی کرده و پیروزی اولیه را به دست آورند، گرچه بعدها به دلیل حوادثی، صحنه نبرد تغییر یافت.

پژوهشگر حوزه علمیه با بیان اینکه در نبرد احد، دشمنان درصدد از بین بردن اسلام بودند و در حین جنگ شایعه کردند که پیامبر(ص) کشته شده‌اند، افزود: امام خمینی(ره) و رهبر انقلاب نیز با بهره‌گیری از درس‌های نبردهای پیامبر(ص) در مقابله با آمریکا و صهیونیست‌ها از آن استفاده کردند و ان‌شاءالله با ایستادگی ملت و اتحاد ملی بتوانیم بر جبهه کفر پیروز شویم.»

مرادی‌نسب با اشاره به هدف اصلی قریش در نبرد احد گفت: قریش قصد داشتند راه‌های تجارت را در دست بگیرند و پیامبر(ص) را از میان ببرند. آنها جنگ روانی شدیدی علیه مسلمانان به راه انداختند، به ویژه آنکه نبرد به بیرون مدینه منتقل شده بود و از سوی دیگر، منافقان و یهودیان نیز به بهانه حضور نبرد خارج از مدینه، از همراهی لشکر اسلام خودداری کردند.

وی ادامه داد: با این وجود، رسول خدا(ص) پیش از نبرد توانست این مسائل را مدیریت کند؛ ابتدا اطلاعات لازم را از دشمن جمع‌آوری کرده و با مردم در مورد تصمیم‌گیری برای حضور داخل شهر یا بیرون مشورت کردند و آرایش جنگی اتخاذ شد. خود حضرت در میدان نبرد فرماندهی کردند و این رهبری باعث آرامش نیروها شد، به ویژه که ۷۰۰ نفر از مسلمانان در برابر سه هزار نفر از مشرکان و کفار قرار داشتند.

مرادی‌نسب افزود: همانطور که زنان قریش در نبرد حضور داشتند و مردان خود را تشویق می‌کردند، زنان مسلمان نیز در میدان حضور داشتند و با سر دادن شعارهایی علیه قریشیان، فضای روانی جبهه نبرد را تغییر دادند. البته شکست مسلمانان در این نبرد نیز ناشی از عدم تبعیت کامل از دستور پیامبر بود.

در ادامه، حجت‌الاسلام والمسلمین ابوطالب خدمتی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، به نقد مقاله حجت‌الاسلام مرادی پرداخت و گفت: اولین مسئله نقد بنده عنوان مقاله است، زیرا عنوان دقیق انتخاب نشده و اگر قرار است مدیریت بحران توضیح داده شود، عنوان «مدیریت بحران با تاکید بر نبرد احد» مناسب‌تر بود.

وی با اشاره به برخی ایرادات ویرایشی متن ادامه داد: مسلمانان ابتدا پیروز بودند و سپس شکست خوردند، اما با تدبیر مجدد نبی اکرم، دوباره پیروز شدند؛ این فرآیند به درستی در مقاله بیان نشده است.

خدمتی تصریح کرد: چون بحث بین‌رشته‌ای است، لازم بود چند استناد به مباحث مدیریتی صورت گیرد. ایشان به دقت مدل مدیریت بحران یعنی قبل، حین و بعد از بحران را آورده‌اند، اما لازم بود این مدل با نگاه مدیریتی نیز بررسی شود؛ یعنی اقوال چند متخصص مدیریت ذکر و مقایسه تطبیقی انجام می‌شد.

همچنین حجت‌الاسلام و المسلمین محسن شریفی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم، در ادامه گفت: در مورد عنوان مقاله، نظر بنده مشابه گفته‌های پیشین است، زیرا عنوان دقیق محتوا را نشان نمی‌دهد و محور اصلی بحث، مقاومت است.

وی افزود: به نظر می‌رسد نویسنده قصد داشته این جنگ را توجیه کند، شبیه برخی استادان تاریخ اسلام که از بیان شکست مسلمین در نبرد احد ابا دارند، در حالی که واقعیت این است که مسلمانان در بخشی از نبرد شکست خوردند.

عضو هیئت علمی دانشگاه قم با اشاره به اهمیت چکیده مقاله گفت: چکیده مقاله به عنوان ویترین، ضروری است. همچنین آیات قرآن می‌تواند کمک زیادی به این بحث تاریخی کند، زیرا در سوره آل عمران، آیات متعددی به نبرد احد پرداخته‌اند؛ از جمله زمینه‌سازی، خروج از مدینه، رها کردن تنگه، شهدا و جایگاه آنان.

وی اظهار کرد: از لحاظ مدیریت بحران، برخی مطالب به سادگی بیان شده‌اند؛ برای مثال خروج از مدینه بسیار مهم است و نیازمند تحلیل دقیق است، زیرا این خروج باعث شکست مسلمانان شد. پیامبر(ص) تمایل به ماندن در مدینه داشتند، اما وقتی تصمیم به خروج گرفتند، شکست اتفاق افتاد.

شریفی تصریح کرد: جوانان اشتیاق زیادی به خروج از مدینه داشتند و با توجه به پیروزی خوب در بدر، احساس می‌کردند بیرون از مدینه نیز موفقیت بیشتری خواهند داشت، اما نظر پیامبر مخالف بود و در نهایت به مشورت جوانان پاسخ مثبت داده شد.

وی با بیان اینکه حدود ۳۰۰ نفر از سپاه، یعنی یک سوم نیروها، شامل منافقان و یهودیان بودند که خروج از مدینه را بهانه کردند و از همراهی لشکر اسلام سرباز زدند، افزود: این مسئله نیز بخشی از بحران مشورت بود و در مقاله باید با جزئیات بیشتری تحلیل می‌شد، به ویژه اینکه پیامبر وقتی با برگشت یک سوم سپاه مواجه شدند چگونه این مسئله را مدیریت کردند.

شریفی ادامه داد: موضوع دیگر، بحث شهداست. تعداد شهدا زیاد بود و این چالش ایجاد شد که جایگاه آنان چگونه است. در این زمینه آیات نازل شد که شهدا زنده هستند و مقام والایی دارند؛ این نکته مهم در مدیریت پساجنگ است.

وی با اشاره به جزئیات مقاله گفت: مقدمه مقاله بسیار طولانی است و در حالی که نیاز چندانی به ارجاع دادن ندارد، ارجاعات زیادی در آن آمده است. همچنین بحث شهدا در مقاله تنها به چند خط اشاره شده در حالی که اهمیت زیادی دارد، به ویژه آنکه در سیره ابن هشام آمده است که پس از پایان جنگ، صدای ناله و گریه خانواده شهدا از هر کوچه و برزنی در مدینه شنیده می‌شد.

حجت‌الاسلام والمسلمین مرادی‌نسب در سخنرانی مجدد، توضیحات بیشتری ارائه داد و گفت: در مورد قبل از جنگ و مشورت، دو نظر وجود داشت؛ برخی می‌گفتند اگر در شهر بمانیم، دشمن جری شده و راه نفوذ پیدا می‌کند تا شهر را تسلیم کند و برخی نیز با خروج موافق بودند. پیامبر برخلاف قریش که تجربه جنگی داشتند، گرچه متکی به الهام الهی بودند، تن به مشورت دادند و مکان مناسبی برای نبرد احد انتخاب کردند.

وی افزود: هدف اصلی دشمنان، ترور پیامبر به‌عنوان فرمانده بود. پیامبر(ص) بین انصار، مهاجرین و قبایل مختلف پیمان بست و همه را در برابر مشرکین منسجم کرد و در طول مسیر نیز از برخی قبایل کمک خواستند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه اظهار کرد: در حقیقت رسول خدا، علاوه بر تقویت سپاه اسلام، به ویژه زمانی که ۳۰۰ نفر از سپاه جدا شدند و جنگ روانی شدیدی که منافقان و یهودیان علیه مسلمانان به راه انداخته بودند، با مدیریت روحیه‌بخش و ایمان استوار، صحنه را مدیریت کردند و به مردم امید دادند که چون برای خدا می‌جنگیم، در هر صورت پیروز خواهیم بود.

وی افزود: متأسفانه برخی از کسانی که در تنگه مستقر بودند، تصور کردند پیروزی سپاه اسلام قطعی است و وقت تقسیم غنائم فرا رسیده، لذا تنگه را ترک کردند و این عامل باعث شکست مسلمانان شد. در اینجا شایعه شد که پیامبر کشته شده است و حتی فردی قصد داشت بگوید پیامبر زنده است، اما پیامبر اجازه نداد و فرمود: بگذار تصور کنند مرا کشته‌اند و میدان را ترک کنند.

مرادی‌نسب با بیان اینکه شعارهای کفار و قریش برای شورآفرینی بین سپاهیانشان حول بت‌هایشان بود، ادامه داد: اما پیامبر(ص) شعارهایی با محوریت «الله اکبر» در بین لشکر خود تأکید کردند.

وی با اشاره به کارکرد این حوادث برای جامعه امروز، تصریح کرد: وقتی انقلاب پیروز شد، امام همه نقشه‌های دشمنان را بر هم زد و جنگ هشت ساله را به خوبی مدیریت کرد و حتی در ماجرای شهادت شهید بهشتی و دیگران به مردم روحیه داد و فرمود: ما را بکشید، ملت ما آگاه‌تر می‌شود.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه افزود: در تداوم رهبری امام، رهبر انقلاب ما نیز ماجراهای سخت و مختلف را مدیریت کردند؛ در نبرد دوازده روزه، جنگ روانی شدیدی قبل و در حین نبرد وجود داشت و فرماندهان نظامی ما را به شهادت رساندند، اما رهبری با روحیه‌بخشی و تدابیری که از قبل اتخاذ شده بود، به مردم امید داد و در نهایت دشمن در این نبرد زمین‌گیر شد.

وی ادامه داد: در مورد شهدا و چالشی که ایجاد شد، باید گفت پیامبر(ص) آن را به بهترین نحو مدیریت کردند. برخی از شهدا به بقیع منتقل شدند و برخی، مانند حمزه، ماندند و با احترام ویژه گرامی داشته شدند و ۷۰ تکبیر برای ایشان سر داده شد؛ همچنین حافظان و قاریان شهید مرتبه والاتری نسبت به سایر شهدا پیدا کردند.

مرادی‌نسب افزود: حتی وقتی پیامبر وارد مدینه شدند و دیدند خانواده‌های شهدا در حال گریه هستند، به اصحاب فرمودند: برای حمزه گریه کنید، اما گریه کردن برای او لازم نیست و به خانواده شهدا مژده دادند که شفیع شما خواهند بود. این کار سبب تشویق مسلمانان شد تا در نبردها بیشتر حضور یابند و نمونه مشابه این اتفاقات را در دوره کنونی نیز شاهد هستیم.

این پژوهشگر در پایان با بیان اینکه مسئله دیگر، تدبیر جنگی حضرت بود، اضافه کرد: رهبر انقلاب نیز از نبردهای صدر اسلام برای مدیریت جنگ دوازده روزه و شهادت فرماندهان بهره بردند. به عنوان مثال، وقتی فرمودند «سرود ای ایران» را بخوانید، این اقدام عامل یکپارچگی و اتحاد ایرانیان داخل و خارج کشور و همچنین عامل انسجام میان ملت، رهبری و نیروهای مسلح بود.