هوش مصنوعی، شبکهسازی و حکمرانی معرفتی؛ دستور کار جدید پژوهش حوزه
معاون پژوهش حوزههای علمیه اعلام کرد این معاونت در دوره جدید قصد دارد پژوهشهای حوزوی را از محدوده بازتولید میراث گذشته فراتر برده و نقش معماری تمدنی در جهان معاصر را ایفا کند. او بر بازنمایی دستاوردهای پژوهشی، استفاده از فناوری و هوش مصنوعی، و شبکهسازی مراکز پژوهشی برای ارتقای اثرگذاری علمی و فرهنگی حوزه تأکید کرد.
به گزارش ایکنا به نقل از مرکز خبر حوزه، حجتالاسلام والمسلمین فرهاد عباسی، معاون پژوهش حوزههای علمیه، در دیدار شورای معاونت پژوهش حوزههای علمیه با آیتالله اعرافی، با اشاره به دغدغههای اصلی پیشروی معاونت پژوهش در دوره جدید، اظهار کرد: یکی از مهمترین مسائلی که بهطور جدی احساس میکنم، ضرورت ورود معاونت پژوهش به رسالت تمدنی خود است؛ رسالتی که فراتر از نگاه محدود به واحدهای صرفاً آموزشی و پژوهشی تعریف میشود.
وی افزود: اگر معاونت پژوهش بخواهد پاسخگوی نیازهای تمدنی جهان معاصر باشد، نباید تنها به بازتولید یا شرح میراث گذشته بسنده کند، بلکه باید در جایگاه معماری برای آینده ایفای نقش کند. این مهم مستلزم بازطراحی نظام دانایی حوزه علمیه و ارتقای جایگاه دانش حوزوی است.
عباسی با تأکید بر ضرورت تحول در رویکردهای پژوهشی گفت: برای تحقق این هدف، نیازمند ارتقای راهبردی هم در سطح پژوهشهای حوزوی و هم در نحوه اداره معاونت پژوهش هستیم. نباید پژوهش را صرفاً محدود به محصولاتی بدانیم که در چارچوب مدارس و فضای دروننهادی تولید میشود؛ این فضا سکوی پرتاب ماست، نه نقطه توقف.
وی تصریح کرد: هدف اصلی، حرکت بهسوی حکمرانی معرفتی آموزههای دینی است؛ حکمرانیای که از مسیر پژوهش عالمانه و نظاممند محقق میشود. این رویکرد، یکی از سیاستهای جدی ما در دوره جدید معاونت پژوهش است و بازخوانی سیاستها نیز بر همین مبنا در حال انجام است.
پژوهشهای حوزوی؛ پرحجم اما کمنمایانمعاون پژوهش حوزههای علمیه در ادامه به حجم بالای فعالیتهای پژوهشی حوزوی اشاره کرد و گفت: واقعیت این است که فعالیتهای پژوهشی حوزه از بسیاری از نهادهای دیگر گستردهتر و پرتلاشتر است. پس از یک سال حضور میدانی در عرصههای مختلف، بهوضوح شاهد تلاشهای مضاعف حوزویان و نهادهای پژوهشی بودهام.
وی افزود: اگر در برخی نهادها به ازای هر میزان حمایت، خروجی محدودی ارائه میشود، حوزویان به ازای هر یک واحد حمایت، چندین برابر کار و محصول علمی ارائه دادهاند؛ اما مسئله اصلی این است که نتوانستهایم این تلاشها و دستاوردها را بهدرستی رویتپذیر کنیم و آنها را در معرض دید و داوری افکار عمومی و نخبگان قرار دهیم.
عباسی در ادامه اعلام کرد: یکی از مأموریتهای جدی معاونت پژوهش در دوره جدید، تبدیل ظرفیت عظیم پژوهشی حوزه به سرمایهای قابل مشاهده، قابل فهم و اثرگذار در سطح ملی و تمدنی است.
وی با تأکید بر ضرورت بازنگری در رویکرد برگزاری رویدادهای پژوهشی حوزههای علمیه گفت: نگاه ما به رویدادهای پژوهشی نباید صرفاً معطوف به نمایش محصولات و بروندادها باشد، بلکه این رویدادها باید بستری برای بازنمایی کامل زنجیره پژوهش، از مسئلهشناسی تا حل مسئله، تبدیل شوند.
عباسی با اشاره به رویدادهایی همچون جشنواره علامه حلی، کتاب سال حوزه، نمایشگاه «مشکات» و آیینهای رونمایی کتاب افزود: این برنامهها صرفاً نمایش اولیهای از محصولات پژوهشی نیستند و نباید به عرضه ابتدایی آثار بسنده شود. معاونت پژوهش وظیفه دارد از این رویدادها برای نشاندادن فرآیند کامل پژوهش و اثرگذاری واقعی آن بهره بگیرد.
وی در ادامه یکی از رویکردهای اساسی معاونت پژوهش را تحول نقشآفرینی فناوری، سامانهها و هوش مصنوعی در مدیریت پژوهش دانست و گفت: سامانهمحوری اداری، گام نخست در این مسیر بوده که سالهاست در حوزه آغاز شده است؛ هرچند با وجود تلاشهای صورتگرفته، هنوز با وضعیت مطلوب فاصله داریم و باید از این مرحله عبور کنیم.
عباسی سپس تأکید کرد: اگر هوش مصنوعی و فناوریهای نوین از ما بهعنوان راهبران پژوهش حوزههای علمیه عبور کنند، نهتنها امکان بهرهبرداری مؤثر از این ظرفیتها را از دست میدهیم، بلکه باید نگران آسیبهایی مانند سطحینگری در پژوهش و تبدیل فرصتها به تهدید باشیم.
تشکیل شورای راهبری هوش مصنوعی در پژوهش
وی در ادامه یادآوری کرد: حرکت از سامانهمحوری اداری به سمت مدیریت هوشمند و دادهمحور پژوهش، از رویکردهای جدی ما است. در همین راستا، جلساتی با ستاد راهبری پژوهش برگزار شده و شورایی نیز با هدف استفاده بهتر و راهبری صحیح کارکردهای هوش مصنوعی و فناوریهای نوین در حوزه پژوهش تشکیل شده است.
عباسی با تأکید بر اهمیت توانمندسازی پژوهشی طلاب گفت: اگر سواد پژوهشی طلاب بخواهد به صورت یکسان و صرفاً آرمانی آموزش داده شود، این امر نه تنها باعث فرسایش انگیزههای پژوهشی میشود، بلکه تولید تحقیقات عمیق را محدود کرده و ممکن است حوزه را در دام گزارشهای کمی گرفتار کند.
وی ادامه داد: با طراحی نظام مهارتهای پژوهشی متناسب با سطوح مختلف، میتوان آموزش مهارتهای پژوهشی را به درستی مهندسی و جانمایی کرد. این رویکرد ما را از شعارزدگی و گزارشهای صرفاً کمی به سمت پژوهشهای واقعی و مؤثر هدایت خواهد کرد. برنامهریزی دقیق و عملیاتی برای هر یک از این سطوح، کلید ارتقای کیفیت پژوهش در حوزههای علمیه است.
پژوهشهای راهبردی و بینالمللی
این استاد حوزه علمیه بر ضرورت حرکت از پژوهشهای مبتنی بر تجربههای مقطعی به سمت پژوهشهای راهبردی تأکید کرد و با اشاره به پایاننامهها و رسالههای حوزوی گفت: مدتی بود که تلاش داشتیم آسیبشناسی علمی پژوهشها را بهدست آوریم و خوشبختانه با پیگیریهای مستمر، این مهم محقق شد. اکنون بر اساس این یافتهها، راهبردهای جدید پژوهشی طراحی و به زودی ارائه خواهد شد.
وی به توسعه بینالمللی پژوهشهای حوزوی نیز اشاره کرد و افزود: ترجمه آثار و حضور نمادین در مجامع بینالمللی گام اولیه است، اما نیازمند راهبردی فعالتر هستیم. معاونت پژوهش در حال شکلدهی پیوستهای بینالمللی برای طرحها و سیاستهای خود است تا پژوهشها با افقهای جهانی همراه شده و شبکههای بینالمللی توسعه یابند.
معاون پژوهش حوزههای علمیه پیشنهاد کرد: برگزاری یک همایش سالانه پژوهشگران عرصه دین برای شناسایی تازهترین دستاوردهای بینالمللی، نقطه آغاز این حرکت باشد.
وی اظهار کرد: رویدادهایی مانند «کتاب سال» شروعی برای شناسایی پژوهشها و پژوهشگران است و اگر ظرفیتهای موجود بهطور منسجم سازماندهی شوند، میتوانند حمایت قابلتوجهی از فعالیتهای پژوهشی ایجاد کنند.
عباسی اضافه کرد: یک نقشه کلان پژوهشی طراحی شود تا هر واحد پژوهشی نقش خود را بهدرستی بشناسد و فعالیتها مکمل یکدیگر باشند. حتی بدون بودجه، ظرفیتهای قانونی و موجود میتواند ارتقای چشمگیری ایجاد کند.
وی همچنین بر ضرورت ملموسسازی پژوهش در فرآیند طلبگی تأکید کرد و گفت: پژوهش نباید در حاشیه طلبگی باشد بلکه باید در آموزش، یادگیری، ارزیابی و نظام ارتقا جایگاه واقعی خود را داشته باشد. در این زمینه ایدهها و طرحهایی در دست پیگیری است.
عباسی با تأکید بر ظرفیتهای پژوهشی حوزههای علمیه گفت: در حوزه پژوهشگران آزاد زیادی داریم که بسیاری از آنها به پژوهشگاههای معتبر اعتبار میبخشند. اگرچه در دانشگاهها مفهوم پژوهشگر آزاد چندان جا نیفتاده است، اما حوزههای علمیه مملو از این ظرفیتها هستند.
وی افزود: کتابخانههای حوزه از اهمیت ویژهای برخوردارند. دو کتابخانه مهم حوزه در نظام ارزیابی کتابخانهها در کشور جزو برترینها هستند و با وجود برخی غفلتها در سالهای گذشته، بیش از صد کتابخانه حوزه رتبه اول گروه الف را کسب کردهاند. این کتابخانهها خدماتی ارائه میدهند که حتی کتابخانه ملی و کتابخانه مجلس نیز برخی از آنها را ندارند و در آنها نسخ خطی ارزشمندی نگهداری میشود که نیازمند احیا و اصلاح هستند.
شبکهسازی و هماهنگی مراکز پژوهشی
عباسی در ادامه با اشاره به اهمیت شبکهسازی نهادهای پژوهشی حوزه گفت: کتابخانهها تنها محل نگهداری کتاب نیستند، بلکه مرکز فعالیتهای علمی و پژوهشی پیرامون دانش هستند. حوزههای علمیه بیش از دویست مرکز پژوهشی دارند که حدود پنجاه مرکز مجوز رسمی دریافت کردهاند و باقی تحت عنوان گروههای پژوهشی یا با مجوزهای محدود فعالیت میکنند.
وی افزود: همچنین حدود بیست پژوهشگاه حوزوی با همکاری دانشگاهها فعالیت دارند و دانشگاهیان علاقهمند به همکاری با حوزه هستند، از جمله دانشگاههای امام صادق(ع) و امام حسین(ع).
وی در پایان تأکید کرد: اگر ظرفیتهای پژوهشی حقیقی و حقوقی بهدرستی شبکهسازی شوند، میتوانیم بر قدرت پژوهشی حوزههای علمیه و بازتاب آن در سطح ملی و بینالمللی بیفزاییم.
