رونمایی از اصطلاحنامههای عرفانی؛ گامی تازه در ساماندهی معارف شیعی
مراسم رونمایی از دو وبگاه و 50 جلد کتاب مرجع علوم عقلی اسلامی، 27 بهمنماه با حضور آیتالله محمود رجبی؛ رئیس مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) همچنین محققان و پژوهشگران دایرهالمعارف علوم عقلی برگزار شد.
به گزارش ایکنا، مراسم رونمایی از دو وبگاه و 50 جلد کتاب مرجع علوم عقلی اسلامی از آثار جدید مرکز پژوهشی دائرة المعارف علوم عقلی اسلامی مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) 27 بهمنماه با حضور آیتالله محمود رجبی؛ رئیس این مؤسسه و استاد حوزه علمیه همچنین محققان و پژوهشگران این دایرهالمعارف و حجتالاسلام والمسلمین سیدیدالله یزدانپناه؛ استاد عرفان و علوم معقول حوزه علمیه، برگزار شد.
گزارش بخش اول مراسم؛ دایره المعارف علوم عقلی، پشتوانه نظری تمدن اسلامی است و حوزه بدون عرفان و معنویت حوزه نیست تقدیم مخاطبان شد. در ادامه گزارش بخش دوم را میخوانیم:
تجلیل از علامه مصباح یزدی
در ادامه، حجتالاسلام و المسلمین احمد ابوترابی، رئیس مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، در سخنانی با بیان اینکه پیش از ورود به تدوین دایرهالمعارفها، با تدبیر محمدتقی مصباح یزدی باید نظام علوم تعریف و تأسیس میشد، اظهار کرد: از اینرو کار را با اصطلاحنامهها آغاز کردیم و شیوهنامه عمومی آن برای ترسیم نظام جامع دایرهالمعارفنویسی در همه علوم بازبینی و اصلاح شد؛ برای نمونه «ادبیات عرفانی» به «عرفان ادبی» تغییر یافت. همچنین عرفان عملی بهصورت یک علم نظاممند در سه جلد معرفی شده است و تغییرات ایجادشده، آینده این علم و موضوعات آن را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
وی افزود: بیش از ۲۰ سال است که نظام علوم عقلی ایجاد شده و علوم مختلفی در ذیل آن تأسیس شدهاند. استادانی که گزارش کار به آنان ارائه شد، از این مسئله متعجب شدند. آیتالله مصباح در هر کاری بلندنظر و ایدهپرداز بودند و تأکید داشتند علوم باید تأسیس شوند تا دایرهالمعارفی که نگاشته میشود، استحکام و قوت لازم را داشته باشد.
ابوترابی بیان کرد: قویترین دورههای عرفانی در مؤسسه برگزار شده و ما مدیون نظریات و ایدههای آیتالله مصباح و آیتالله یزدانپناه هستیم. در مقاطعی اختلافات زیادی در مباحث عرفان وجود داشت، اما از زمانی که آیتالله یزدانپناه حضور یافتند، همه استادان عرفان حوزه دعوت شدند و بسیاری از این اختلافات کاهش یافت و امروز نیز از برکات حضور ایشان بهرهمند هستیم.
وی اضافه کرد: آیتالله مصباح حقیقت عرفان را مسلماً میپذیرفتند و درباره عرفان امام میفرمودند «من نمیفهمم و منظور ایشان را متوجه نمیشوم»، اما متأسفانه برخی اینگونه سخنان را موهوم میدانند.
رئیس مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) تصریح کرد: ما مدیون محققان بزرگواری هستیم که بسیاری از آنان از استادان مطرح حوزهاند؛ در حوزههایی چون منطق، فرق و کلام و دیگر علوم، حاصل بیش از یک دهه و گاه دو دهه تلاش استادان بزرگوار را در اختیار داریم.
وی تأکید کرد: هرگاه با مشکلی مواجه میشدم، به توصیه آیتالله مصباح به حرم فاطمه معصومه(س) مشرف میشدم و در مسجد جمکران به محمد بن الحسن المهدی توسل میجستم و بارها نتیجه گرفتم؛ از اینرو خود را مدیون وجود بارگاه مقدس حضرت معصومه(س) میدانیم.
اطلاعاتی درباره اصطلاحنامه و مداخل دایره المعارف
همچنین حجتالاسلام و المسلمین محمد کریمی، قائممقام و مدیر گروه دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، در سخنانی با بیان اینکه اصطلاحنامه مبنای پژوهش محسوب میشود، اظهار کرد: بنیادیترین کار در شکلگیری پروندههای علمی، مداخل دائرةالمعارف و معاجم موضوعی، تدوین اصطلاحنامه است.
وی با اشاره به رونمایی از دو اصطلاحنامه عرفان عملی در سه جلد و اصطلاحنامه معرفتشناسی عرفان در یک جلد، تصریح کرد: در اصطلاحنامه عرفان عملی، نظامات سلوکی نیز گزارش و مقایسه میان این نظامات انجام شده است؛ همچنین نوعی ادغام سلوکی بر اساس آثار خواجه عبدالله انصاری صورت گرفته است. بهمنظور پررنگ شدن رویکرد شیعی، دستورالعملهای عرفانی بزرگان نیز منعکس شده و اصطلاحاتی که شائبه مخالفت با شرع داشتهاند، برجسته نشدهاند.
این استاد حوزه علمیه اظهار کرد: اصطلاحنامه معرفتشناسی عرفان نیز بر محور «معرفت»، «معروف» و «عارف» شکل گرفته است. در حوزه معرفتشناسی، نظام از پیش تعیینشدهای وجود نداشت؛ ازاینرو بر اساس مبانی معرفتشناسی، اصطلاحاتی همچون شهود، کشف، ذوق و مانند آنها در قالب یک نظام منسجم ساماندهی شدند و آنچه در معرفتشناسی رایج وجود دارد، در کنار اصطلاحنامه مورد بررسی قرار گرفته است.
کریمی با بیان اینکه در معجمهای موضوعی، تمامی نمایهها در رشتههای عرفان، فلسفه، منطق و کلام ارائه شده است، افزود: در عرفان، هشت جلد از یازده منبع با یازده هزار کلیدواژه و ۱۷۰ هزار عنوان علمی نمایهسازی شده است. منابع مورد استفاده نیز منابع درجه اول هر رشته بودهاند؛ برای نمونه، در فلسفه تمامی آثار ملاصدرا و برخی آثار میرداماد و ابن سینا نمایهنویسی شدهاند.
وی با اشاره به بهرهگیری از فناوریهای نوین اظهار کرد: در حوزه هوش مصنوعی نیز در تلاش هستیم از این ظرفیت برای ارائه دادهها استفاده کنیم. در عرفان نظری بیش از ۱۲۰۰ قاعده، در فلسفه ۲۸۰۰ قاعده و در منطق حدود ۳۶۰ قاعده استخراج شده است. البته قواعد را نمیتوان بر اساس ترتیب الفبایی سامان داد؛ ازاینرو بر مبنای ردهبندی علوم دستهبندی شدهاند؛ برای مثال، در عرفان، قواعد مربوط به تجلیات و تعینات در یک دسته قرار گرفتهاند. در این بخش نیز نظام اصطلاحنامه رعایت شده است.
قائممقام دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی درباره شیوه انتخاب مدخلها بیان کرد: در انتخاب مدخل برای دائرةالمعارف روشهای گوناگونی وجود دارد؛ برای نمونه، در دائرةالمعارف اسلام که در ترکیه تدوین میشود، محور روش آنان دائرةالمعارف اسلام آمریکا است؛ اما ما در انتخاب مداخل، روش مستقل خود را به کار گرفتیم. مداخل به سه صورت در کتابها معرفی شدهاند که این شیوه مورد توجه پژوهشگران دیگر کشورها نیز قرار گرفته است.
وی با اشاره به فعالیت در حوزه نسخ خطی افزود: نسخههای خطی از نقاط مختلف گردآوری و بهصورت فهرستواره در حال انتشار است. جلد سوم این مجموعه که شامل حدود ۱۳۰۰ نسخه است، بهزودی منتشر خواهد شد.
کریمی در پایان گفت: از دیگر پروژهها، تدوین کتابشناسی تفصیلی تاریخ کلام در شش جلد است و تاکنون ۲۴ عنوان در ۶۱ جلد در حوزه کتابشناسی تألیف و منتشر کردهایم.
