دوگانه «تلوّن» و «تمکّن»

به گزارش ایکنا از خوزستان، چهل و یکمین نشست از سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت دکتر مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانش‌گاه در فضای مجازی برگزار می‌شود، در قالب دهمین نشست «آیات مقالات» به مناسبت ماه مبارک رمضان، امروز سیزدهم اسفند 1404، به شرح و تفسیر و توضیح آیه‌ای دیگر مندرج در مقالات شمس ناظر بود.

فردوسی مشهدی در این جلسه به شرح برداشتی تفسیری از شمس تبریزی در مقالات پرداخت که با توجه به آیه 30 سوره فصلت مطرح و به دوگانه «تلوّن» و «تمکّن» معطوف شده است: «إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاَّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ» (فصلت، ۳۰)؛

وی با اشاره به این‌که «استقامت» در این آیه و آیه 13 سوره احقاف و حتی در دو بخش دیگر قرآن در برابر «اعوجاج» و «انحراف» و کژروی قرار می‌گیرد، به توضیح و معناشناسی این واژه و تفاوتش با «مقاومت» پرداخت و افزود: مقاومت یا ایستادگی و پای‌داری به اصطلاح لازمه معنای استقامت است نه معنای مستقیم آن؛ زیرا استقامت در قرآن؛ یعنی اعتدال و در میانه راه بودن و میل نکردن به چپ و راست و کژ نرفتن. البته حفظ خود در این میانه با ایستادگی و پای‌داری امکان‌پذیر است.

فردوسی مشهدی با اشاره به این‌که پرتکرارترین درخواست روزانه انسان مسلمان از خداوند این است که او را به «راه میانه» (صراط مستقیم) ببرَد، افزود: اهل معرفت دگرگونی احوال بنده و تردّد و تشتت و تغیّر او را در مسیر توحید کامل، «تلوین» یا «تلوّن» می‌خوانند؛ یعنی رنگ به رنگ شدن و کشیده شدن سوی قبله‌های گوناگون و دچار شدن به «حال» ناپایدار که در برابر «تمکین» یا «تمکّن» است؛ یعنی ماندن در «مقام» ثابت و یک‌دله شدن و ویران کردن بت‌کده درون.

شمس تبریزی در جایی از مقالات در قالب این تشبیه به تلوّن اشاره کرده است که قلب انسان متلوّن، گاهی قلمرو حاکمیت موسی و گاهی قلمرو سلطنت فرعون است و کسی که فرعون درون را می‌راند و زمینه برتری موسی را فراهم می‌آورد، متمکّن است.

فردوسی مشهدی با توضیحی درباره دسته‌بندی سه‌گانه قرآن درباره انسان‌ها، به شرح پاره‌های برگزیده از مقالات شمس پرداخت که در آن‌ها به حضور «اهل استقامت» در قیامت اشاره می‌شود. از دید شمس اهل استقامت به تعبیر قرآن مشمول گذشتن از یوم الحساب «بغیر حساب»اند؛ یعنی بنابر یکی از تفسیرها درباره «بغیر حساب»، آنان در صف محاسبه نمی‌مانند؛ زیرا هنگام زیستن در دنیا، در پی رهایی از زندان این جهان و پیوستن به آخرت بوده‌اند که قرآن درباره‌اش می‌گوید: «هی الحیوان»؛ یعنی اصل زندگی، زندگی معنوی آن‌جهانی است که مستقیما، در همین جهان آن را درمی‌یابند و پیش از «موت» می‌میرند؛ یعنی فرعون درون را در دریای عشق حق غرق می‌کنند و «انانیت» را در مسلخ ربوبیت «الله» قربانی می‌کنند. چنین کاری، ماندن در میانه صراط و البته با ایستادگی امکان‌پذیر است.

جلسات شرح مقالات شمس در بستر فضای مجازی (روبیکا) برگزار می‌شود و علاقه‌مندان برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری جلسه، می‌توانند به نشانی «eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes» در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند.