رجوع به قرآن و سیره پیامبر(ص) در شرایط بحران ضرورت راهبردی است

منصور زراءنژاد، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز در گفت‌وگو با ایکنا از خوزستان درباره ظرفیت سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) در مدیریت بحران و حفظ وحدت و انسجام در شرایط کنونی گفت: در شرایط کنونی که کشور با چالش‌های متعدد و پیچیده‌ای روبه‌رو است، رجوع به سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نه صرفاً یک توصیه ارزشی، بلکه یک ضرورت راهبردی است. نکته کلیدی در این سیره، رویکردی فعال، هوشمندانه و مبتنی بر اعتماد‌سازی است. با تأمل در سیره معصومان می‌توان راهکارهای پیامبر(ص) در مواجهه با بحران را بازخوانی کرد.

وی در توضیح این راهکارها گفت: راهکار اول مدیریت بحران فعال و پیشگیرانه است؛ پیامبر(ص) در مواجهه با بحران‌ها، صرفاً به واکنش نشان دادن اکتفا نمی‌کردند، بلکه با پیش‌بینی تهدیدات و اتخاذ تدابیر پیشگیرانه، سعی در کاهش آسیب‌ها داشتند. برای نمونه، در غزوه خندق، پیامبر(ص) با مشورت با یاران و بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود، با ایجاد یک خط دفاعی نوآورانه، توانستند توطئه‌های دشمن را خنثی کنند. این رویکرد، امروز در قالب «امنیت‌بخشی پیشگیرانه» قابل تبیین است؛ یعنی با تقویت بنیان‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور، می‌توانیم از بروز بحران‌ها جلوگیری کنیم یا در صورت وقوع، آسیب‌ها را به حداقل برسانیم.

این استاد دانشگاه، حفظ وحدت و انسجام از طریق گفتمان‌سازی را راهکار دیگری در این زمینه برشمرد و افزود: پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) با ایجاد یک گفتمان وحدت‌بخش و مبتنی بر ارزش‌های مشترک، توانستند گروه‌های مختلف جامعه را در کنار هم حفظ کنند. برای نمونه، امام علی(ع) در نهج‌البلاغه، با تأکید بر اهمیت وحدت و پرهیز از تفرقه‌افکنی، راهکارهای عملی برای حفظ انسجام جامعه را تبیین می‌کنند. این رویکرد، امروز در قالب «دیپلماسی عمومی» و «گفت‌وگوی تمدنی» قابل تبیین است؛ یعنی با ترویج ارزش‌های مشترک و ایجاد بسترهای مناسب برای گفت‌وگو، می‌توانیم روابط خود را با سایر کشورها و فرهنگ‌ها بهبود بخشیم.

زراءنژاد افزود: از سویی دیگر، پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) با شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها و پاسخگویی به سؤالات مردم، اعتماد عمومی را جلب می‌کردند. این رویکرد، امروز در قالب «حاکمیت مشارکتی» قابل تبیین است؛ یعنی با مشارکت دادن مردم در تصمیم‌گیری‌ها و ایجاد سازوکارهای نظارتی، می‌توانیم اعتماد عمومی را به نظام تقویت کنیم. تأکید بر مشورت و تفکر در تصمیم‌گیری از آموزه‌های قرآنی و سیره معصومان است (والذین استجابوا لربّهم واقاموا الصلوة وامرهم شوری بینهم، 38 شوری؛ فبما رحمة من اللّه لنت لهم و لوکنت فظّاً غلیظ القلب لانفضّوا من حولک فاعف عنهم واستغفر لهم و شاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی اللّه، آ‌ل عمران 159؛ المُشاوَرَةُ حِصنٌ مِنَ النَّدامَةِ و أمنٌ مِنَ المَلامَةِ، نثرالدّر ا/183؛ لا مُظاهَرَةَ أوثَقُ مِنَ المُشاوَرَةِ، غررالحكم و دررالكلم، ح 10694؛ شاوِر قَبلَ أن تَعزِمَ و فَكِّر قَبلَ أن تُقدِمَ، غررالحكم و دررالكلم، ح 5754؛ ما تَشاوَرَ قَومٌ إلاّ هُدُوا إلی رُشدِهِم، تحف العقول، 233).

عضو هئیت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز ادامه داد: در شرایط کنونی، برای الهام از سیره پیامبر اکرم (ص) و اهل‌بیت (ع)، نهادهای مختلف می‌توانند اقدامات موثر انجام دهند. مساجد در برگزاری نمازهای جماعت و اجتماعات مذهبی، فضایی برای تقویت وحدت و همبستگی ایجاد کنند؛ و ائمه جماعات با تبیین آموزه‌های وحدت‌بخش قرآن و سیره پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع)، بر تقویت انسجام جامعه، وحدت مردم، همبستگی ملی و دفاع از وطن تأکید کنند. نهادها و سازمان‌های دولتی با اتخاذ تصمیمات فوری و ابتکارات عملی همت خود را مصروف تسهیل فرایندهای اداری برای رفع مشکلات مردم بکنند و فضای تعامل، همکاری، احترام و حل مسئله را عیناً و عملاً حاکم نمایند و اعتماد عمومی را تقویت کنند. سازمان بسیج با سازماندهی گروه‌های داوطلب برای کمک به مردم به‌ویژه آسیب‌دیدگان و تقویت روحیه وحدت و همبستگی، بیش از پیش نقش مؤثرتری ایفا کند. دانشگاه‌ها نیز تمام توان علمی و تخصصی خود را در ابعاد مختلف در اختیار سیاست‌گذاران، مسئولان و مدیران اجرایی قرار دهند و عملاً در مدیریت بحران کارا و اثربخش حضور یابند؛ همچنین با حضور فعال و گسترده در جامعه در مراسم و مجالس با مردم همراهی کرده، از مرجعیت خود در میان مردم به طور بهینه استفاده کنند و همبستگی، انسجام و وحدت مردم را بر پایه محور اسلام و ایران تقویت نمایند. 

این استاد دانشگاه درباره اهمیت تبیین قرآنی در شرایط جنگ ترکیبی و رسانه‌ای اظهار کرد: جنگ ترکیبی و رسانه‌ای، امروز به یکی از بزرگترین تهدیدات علیه امنیت ملی کشور تبدیل شده است. در این جنگ، دشمن با استفاده از ابزارهای مختلف رسانه‌ای، سعی در تحریف واقعیت‌ها، فریب افکار عمومی و ایجاد شکاف در جامعه دارد. در این شرایط، تبیین قرآنی می‌تواند نقش مؤثری در مقابله با این تهدیدات ایفا کند.

وی با تأکید بر روشنگری با بهره‌گیری از آموزه‌های قرآنی، افزود: قرآن کریم به‌عنوان یک راهنمای جامع، به ابعاد مختلف زندگی بشر پرداخته، راهکارهای عملی برای مقابله با فریب و تحریف ارائه می‌دهد و به صراحت به اهمیت تفکر و استدلال در مواجهه با اخبار و شایعات اشاره می‌کند. با تبیین این آموزه‌ها، می‌توانیم آگاهی عمومی را نسبت به ترفندهای دشمن افزایش دهیم و از فریب آن‌ها جلوگیری کنیم وَلاَتَقْفُ مَا لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَئكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئولاً، اسراء 36. جعل و انتشار شایعات دروغ یكی از مهمترین حربه‌های جنگ روانی و از بلاهای بزرگی است كه روح اجتماعی، همبستگی و همكاری را در میان مردم از بین می‌برد. خداوند در مورد شایعه سازان می‌فرماید: اگر منافقان و كسانی كه در دلهایشان مرضی است و آنها كه اخبار دروغ و شایعات بی‌اساس در مدینه پخش می‌كنند، دست از كار خود برندارند، ... از همه جا طرد و ... به قتل خواهند رسید (احزاب، 2-61). این آیات در مورد گروهی از منافقان است كه هنگام جنگ پیامبر با دشمنان، به جعل و انتشار شایعات و اخبار دروغین مبنی بر شكست پیامبر و سپاه اسلام برای تضعیف روحیه مردم می‌پرداختند. به فرمان قرآن هنگامی كه خبری از پیروزی یا شكست برسد، نباید بدون تحقیق آن را انتشار داد، بلکه باید به اصحاب رأی و تشخیص كافی ارجاع داده شود تا منشأ فتنه نشود (نساء، 83).

زراءنژاد یکی دیگر از ظرفیت‌های قرآن کریم را تقویت تاب‌آوری روانی و اجتماعی دانست و گفت: با الهام از قرآن کریم و تبیین آموزه‌های اخلاقی و معنوی قرآن، می‌توان به تقویت تاب‌آوری روانی و اجتماعی افراد کمک کنیم. برای نمونه، تلاوت و یادآوری آیات مربوط به صبر، شکر، توکل و امیدواری، می‌توانند به افراد کمک کنند تا در شرایط سخت و دشوار، آرامش خود را حفظ کنند و از تأثیرات منفی جنگ رسانه‌ای در امان بمانند.

این استاد دانشگاه همچنین بر روایت واقعیات مخالف با شایعات دشمن، اشاره کرد و گفت: در شرایط مشابه، قرآن کریم با ارائه یک روایت جامع و مستند از تاریخ و واقعیت‌ها، به نقض روایت دشمنان کمک می‌کند و به ارائه تحلیل درست می‌پردازد. ما نیز در این شرایط جنگی با تبیین روایت و تحلیل‌های درست، می‌توانیم افکار عمومی را نسبت به اهداف و انگیزه‌های دشمن آگاه کنیم و از پذیرش روایت‌های تحریف‌شده آن‌ها جلوگیری کنیم.

وی تصریح کرد: در شرایط جنگ ترکیبی و رسانه‌ای، تبیین قرآنی می‌تواند با اقدامات مؤثر نهادها و سازمان‌های مرتبط تجلی عینی پیدا کند. صدا و سیما، لازم است با تغییر رویکرد و ارائه محتوای جذاب و دقیق، اعتماد مردم را بازجلب کند و با استفاده از ظرفیت‌های بالای خود از اجتماع و همبستگی مردمی حول محور عشق به وطن، دفاع از سرزمین و اعتقاد عمیق دینی بهینه بهره‌برداری کرده، به تقویت تمام و کمال وحدت و همبستگی بپردازد. صدا و سیما با اتخاذ رویکرد مناسب به سمت خبررسانی دقیق، مستند و تحلیل‌محور گام بردارد و از هر اقدامی که ممکن است انسجام و همبستگی ملی و وحدت مردم را تضعیف کند، قطعاً پرهیز کند و با دعوت از نمایندگان سلایق سیاسی متفاوت و اقوام مختلف و علما و فرهیختگان شیعه و سنی و اقلیت‌های دینی، و هنرمندان و ورزشکاران و فرهیختگان علمی، و سایر اقشار تأثیرگذار در راستای تقویت روحیه مردم و افزایش آگاهی عمومی متناسب با شرایط جنگی، تولید محتوا برای بازجلب اعتماد مردم کند و در برنامه‌های تخصصی با دعوت از کارشناسان، متخصصان و اندیشمندان، به تحلیل مسائل روز و ارائه راهکارهای مبتنی بر قرآن و سیره معصومین در شرایط جنگی بپردازد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه ادامه داد: مراکز فرهنگی و رسانه‌ها نیز با تولید محتوای مستمر و مؤثر، مانند پادکست، اینفوگرافیک و پیام‌های کوتاه، به مقابله با شایعات و اخبار دروغ بپردازند. اینفلوئنسرها و فعالان فضای مجازی با انتشار محتوا و اخبار صحیح و مستند، می‌توانند نقش بسیار شایسته‌ای در مقابله با اخبار دروغ و شایعات داشته باشند.

وی در ادامه با تأکید بر اهمیت اتحاد امت، گفت: قرآن کریم در آیات متعددی بر وحدت تأکید کرده و از تفرقه برحذر داشته است. خداوند بر هویت مردم به‌عنوان امت واحده تأکید دارد، إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ، (الانبیاء، 92) و مؤمنان را نه تنها یک امت واحد می‌داند، بلکه آنان را برادر می‌پندارد که نباید با هم نزاع و اختلاف کنند. البته اخوت مؤمنان در قاموس الهی از برادری محکمتر و در تعبیر صادق (ع) به‌سان یک‌پیکری است، زیرا الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ كَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِنِ اشْتَكَی شَیْئاً مِنْهُ وَجَدَ أَلَمَ ذَلِكَ فِی سَائِرِ جَسَدِهِ (الكافی، ‏۲/۱۶۶). از این رو است که سعدی در تفسیر این اخوت به تأسی از امام چنین سروده است که بنی آدم اعضای یک پیکرند، چو عضوی به درد آورد روزگار، دگر عضوها را نماند قرار. از این رو همگی باید به حبل متین خداوند چنگ زنیم که فرمود: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا (آل عمران، ۱۰۳).

این استاد دانشگاه درباره ابزارهای تقویت وحدت گفت: برگزاری جلسات مشورتی و گفت‌وگوهای سازنده بین نمایندگان مختلف مذهبی و قومی و تأکید بر مشترکات دینی، ملی و تاریخی می‌تواند به درک مشترک و همدلی و انسجام بیشتر کمک کند. همچنین استفاده از زبان و مفاهیم مشترک که بر ارزش‌های اخلاقی و انسانی تاکید دارند، می‌تواند به کاهش اختلافات و افزایش وحدت و همبستگی کمک کند.

وی ادامه داد: در کنار آن، اجرای پروژه‌های مشترک در زمینه‌های مختلف مانند اقتصاد، فرهنگ، و آموزش می‌تواند به ایجاد اعتماد و همکاری بین گروه‌های مختلف منجر شود. همچنین آموزش تفکر انتقادی و تجزیه و تحلیل مسائل می‌تواند به افراد کمک کند تا با دیدگاه‌های مختلف آشنا شوند و تفکر مستقل داشته باشند. با استفاده از این روش‌ها، علما و نخبگان می‌توانند اختلافات را به فرصت‌هایی برای وحدت و همدلی تبدیل کنند.

زراءنژاد در پایان درباره راه‌هایی ترویج «امید مؤمنانه» از منظر قرآن در دوران جنگ گفت: تأکید بر توکل بر خدا و اعتماد به وعده‌های الهی می‌تواند به افراد کمک کند تا در شرایط سخت، امیدوار بمانند. تشویق به صبر و استقامت در برابر مشکلات و چالش‌ها نیز می‌تواند به تقویت امید و ایمان کمک کند. در کنار آن. یادآوری رحمت و مهربانی الهی می‌تواند به افراد کمک کند تا در شرایط سخت، امیدوار بمانند و تأکید بر همبستگی جمعی نیز می‌تواند به تقویت امید و ایمان کمک کند. با استفاده از این راه‌ها، می‌توان امید مؤمنانه را در دوران جنگ و شرایط سخت ترویج کرد و به افراد کمک کرد تا با امید و ایمان، چالش‌ها را پشت سر بگذارند.