دوگانه «نقد» و «فهم»

به گزارش ایکنا از خوزستان، پنجاهمین نشست از سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت دکتر مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانش‌گاه در فضای مجازی برگزار می‌شود، در قالب نوزدهمین نشست «آیات مقالات» به مناسبت ماه مبارک رمضان، امروز بیست و ششم اسفند ۱۴۰۴، به شرح و تفسیر و توضیح آیه‌ای دیگر مندرج در مقالات شمس ناظر بود. 

فردوسی مشهدی در این جلسه به شرح بخشی از مقالات شمس تبریزی درباره یکی از ده‌ها توصیه و اندرز شمس تبریزی به مخاطبانش پرداخت که با محوریت آیه «وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ» (اعراف، ۲۰۴) به دوگانه «نقد» و «فهم» ناظر بود.

به گفته فردوسی مشهدی شمس تبریزی در این بخش از مقالات با تمثیل لطیفی به مواجهه شاگرد با استاد و شنونده با گوینده اشاره می‌کند و می‌گوید: کسانی می‌خواهند از طریق مداخله در فرآیند گفتار گوینده میوه درخت دانش او بتکانند، اما دریافت معانی ذهنی گوینده با سکوت امکان‌پذیر است و مداخله در فرآیند گفتار او در قالب سؤال یا اعتراض یا نقد یا بیان و... همواره به فروریختن میوه‌های تازه از این درخت نمی‌انجامد؛ یعنی شاید این مداخله سودی داشته باشد، اما زمینه انعقاد سخن اول گوینده را از میان می‌برد؛ پس به گفته شمس برای فهم سخن او باید سخنش را ضبط کرد و برای ضبط کردن به تعبیر وی، «چاره الّا [فقط] سکوت و تسلیم است».  

فردوسی مشهدی پس از خوانش بخش برگزیده از مقالات شمس و شرح واژه‌ها و عبارت آن، بر دغدغه اصلی شمس در این بخش تأکید کرد و افزود: نقد (که آن را این‌جا به معنای بسیار عام به کار می‌برم نه به معنای مصطلح آن) هر مناقشه‌ای را فرامی‌گیرد؛ پرسش یا طرح اشکال یا اعتراض یا توضیح یا استفسار و... . این‌ها پیش از فرجام سخن گوینده موجب می‌شوند که گفتار او مفهوم نباشد، بلکه شنونده از آن محروم بماند. شمس در قالب تمثیلی زیست‌شناختی با اشاره به جهاز هاضمه یا همان سیستم و سامانه گوارشی بدن انسان می‌گوید: وعده‌های غذایی از یک‌دیگر فاصله دارند و خورنده از یک وعده تا وعده دیگر درنگ می‌کند تا منافع وعده اول را جذب کند، اما اگر این فاصله حذف شود و انسان یک‌سره و بی‌درنگ بخورد و بنوشد، به بدگواری و سوء هاضمه و رودل دچار می‌شود.

گوینده هم گویی در قالب بسته‌های معرفتی، موادی مغذی در سفره کلامش می‌چیند. اگر دریافت‌کننده این بسته‌ها یا خورنده این مواد یکی را بی‌درنگ و تأمل و یکی پس از دیگری مصرف کند، به شلوغی ذهنی دچار می‌شود و گویی همواره به نشخوار ذهنی می‌پردازد.

فردوسی مشهدی با بیان تفاوت سمع با استماع و اصغاء و انصات، از تقسیم‌بندی رایج گوش کردن به منفعلانه و فعالانه یاد کرد و تذکر داد: نسخه‌هایی از تقسیم‌های جزئی‌نگر درباره انواع گوش کردن پیش‌نهاد کرده‌اند که اکنون مجالی برای پرداختن به آن‌ها نیست، اما کلیدی‌‌ترین نکته، خاموش کردن صدای ذهن در سه حوزه معرفتی، عاطفی و ارادی و تمرین سکوت در این سه ساحت است که به فهم می‌انجامد و پس از فهم نوبت به نقد می‌رسد. قرآن مخاطبانش را نه تنها به سکوت لسانی هنگام خوانده شدن قرآن، بلکه به سکوت ذهنی در همین سه بخش یادشده، دعوت می‌کند تا فهم صورت بپذیرد.

جلسات شرح مقالات شمس در بستر فضای مجازی (روبیکا) برگزار می‌شود و علاقه‌مندان برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری جلسه، می‌توانند به نشانی «eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes» در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند.