سد مستحکم «هویت اصیل» در برابر استحاله جهانی

هویت به عنوان عنصری حیاتی در شکل‌گیری فرد و جامعه، در طول تاریخ ایران دستخوش تحولات و تعاملات فرهنگی متعددی بوده است. 

در عصر حاضر که جهان شاهد پدیده جهانی شدن و گسترش روزافزون ارتباطات و تبادل فرهنگی است، حفظ و تقویت هویت ملی و دینی، به ویژه برای جوامعی با پیشینه تمدنی غنی چون ایران، از اهمیت بسزایی برخوردار است. هویت اسلامی-ایرانی، که محصول چهارده قرن تعامل و امتزاج فرهنگ غنی اسلامی با ریشه‌های اصیل ایرانی است، ستون فقرات اقتدار فرهنگی و ایستادگی در برابر هجمه‌های فرهنگی بیگانگان محسوب می‌شود. 

مجتبی گراوند، دانشیار گروه تاریخ دانشگاه لرستان، یادداشتی با موضوع هویت ایرانی - اسلامی در اختیار ایکنا قرار داده که تقدیم مخاطبان ایکنا می‌شود.

هویت مفهومی چندوجهی است که به درک فرد از خود و جایگاهش در جهان پیرامون اشاره دارد. جامعه‌شناسان و روانشناسان تعاریف متعددی از هویت ارائه داده‌اند. از منظر جامعه‌شناختی، هویت امری اجتماعی است که در بستر تعامل با دیگران و در چارچوب هنجارها و ارزش‌های جامعه شکل می‌گیرد. هویت فردی به ویژگی‌های منحصر به فرد هر شخص و هویت اجتماعی به درک فرد از تعلق خود به گروه‌ها و خرده‌فرهنگ‌های مختلف اشاره دارد. هویت اسلامی-ایرانی، ترکیبی از باورهای دینی و ارزش‌های فرهنگی است که در طول تاریخ در این سرزمین ریشه دوانده و به نماد ملیت ایرانی بدل گشته است.

پیوند هویت ایرانی و اسلامی

تاریخ ایران گواه پیوندی عمیق و دیرینه میان فرهنگ ایرانی و اسلام است. ورود اسلام به ایران نه تنها به زوال فرهنگ باستانی منجر نشد، بلکه با غنا بخشیدن به آن و تبدیل شدن به بخشی جدایی‌ناپذیر از آن، هویتی نوین را شکل داد. این هویت، که وامدار میراث کهن ایران و غنی شده با مفاهیم متعالی اسلام است، در طول قرون متمادی، مقاومت فرهنگی در برابر بیگانگان را تضمین کرده است. شکوفایی تمدن اسلامی-ایرانی در دوره‌های مختلف تاریخی، از جمله عصر طلایی اسلام و دوران صفویه، گواهی بر این مدعاست.

راهکارهای تقویت هویت اسلامی-ایرانی

تقویت هویت اسلامی-ایرانی امری چندبعدی است که نیازمند تلاش هماهنگ در سطوح مختلف جامعه می‌باشد. 

نقش رسانه‌ها در تقویت هویت ایرانی اسلامی

رسانه‌ها، به ویژه رسانه‌های نوین و فضای مجازی، تأثیر شگرفی بر شکل‌گیری هویت نسل جوان دارند. برای بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت ساخت برنامه‌های تلویزیونی، فیلم‌های سینمایی، بازی‌های رایانه‌ای و محتوای شبکه‌های اجتماعی که بازتاب‌دهنده ارزش‌های اسلامی-ایرانی باشد، استفاده از نمادهای فرهنگی و بهره‌گیری از عناصر بصری، موسیقی و داستان‌های بومی و مذهبی در تولیدات رسانه‌ای، رصد و مقابله با تهاجم فرهنگی با شناسایی و خنثی‌سازی محتواهای مخرب و بیگانه که هویت ملی را هدف قرار می‌دهند و آموزش سواد رسانه‌ای با افزایش توانایی مخاطبان در تحلیل و ارزیابی محتوای رسانه‌ای باید مدنظر باشد.

نقش خانواده در نهادینه کردن هویت اسلامی-ایرانی

خانواده به عنوان نخستین کانون اجتماعی شدن، نقشی بی چون و چرا در شکل‌گیری شاکله هویتی فرد دارد. والدین با پایبندی به شعائر دینی و پاسداشت سنت‌های ملی، الگوهای رفتاری مؤثری برای فرزندان خلق می‌کنند. آموزش غیرمستقیم ارزش‌ها از طریق سبک زندگی، شرکت در مراسم مذهبی و جشن‌های ملی در کنار هم، حس تعلق به ریشه‌های خودی را در کودک تقویت کرده و او را در برابر الگوهای بیگانه واکسینه می‌کند.

هویت اسلامی-ایرانی محصول پیوند ناگسستنی چهارده قرن تاریخ، فرهنگ و دین در این مرز و بوم است. امروزه در تقابل با جهان‌گرایی فرهنگی و هجمه رسانه‌ای، حفظ این میراث گرانبها نیازمند هم‌افزایی نهادهای آموزشی، رسانه‌ها و خانواده‌هاست. آموزش و پرورش با بازنگری در متون درسی و معرفی مفاخر، رسانه ملی با تولید محتوای هوشمندانه و خانواده با ایجاد محیطی غنی از ارزش‌های اصیل، می‌توانند از بروز بحران هویت در نسل جوان جلوگیری کرده و مسیری روشن برای اعتلای هویت ملی و مذهبی ایران ترسیم کنند.

فهرست منابع:

توسلی، غلامعباس (۱۳۸۱). هویت اجتماعی و بحران‌های آن.

دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغت‌نامه.

شریعتی، علی (۱۳۶۱). بازشناسی هویت ایرانی-اسلامی.

صفورایی پاریزی، محمدمهدی (۱۳۸۱). جایگاه هویت در تعلیم و تربیت.

قاسمی، محمد و همکاران (۱۳۹۱). رسانه‌های نوین و چالش‌های هویت.

مفتخری، حسین (۱۳۹۲). مبانی تاریخ اسلام و ایران.

میربلوچ زهی و همکاران (۱۳۹۸). راهکارهای تقویت هویت در مدارس.

کوهساریان، صائمی (۱۳۹۸). پیوند هویت ایرانی و اسلامی.