بسته شدن تنگه هرمز پایان پترودلار را رقم زد

علی سعیدی، کارشناس اقتصادی و عضو هیئت علمی دانشگاه قم، در پی تشدید تنش‌های نظامی در منطقه و بسته شدن تنگه هرمز، در گفت‌وگو با ایکنا، به تحلیل پیامدهای این رویداد بر نظام پولی جهان پرداخت.

وی با تأکید بر اینکه آمریکا از پایان جنگ جهانی دوم تاکنون همواره از سلطه دلار برای تأمین مالی کسری تجاری خود سوءاستفاده کرده است، گفت: درک درستی از بحران پیش‌روی دلار بدون مرور تاریخی شکل‌گیری پترودلار ممکن نیست.

از انباشت طلا تا دیکته برتون وودز

این عضو هیئت علمی دانشگاه قم ابتدا به پیشینه انباشت طلا توسط آمریکا اشاره کرد و گفت: در جریان جنگ‌های جهانی، ایالات متحده با مصادره طلای شهروندان خود، تهاتر کالا در برابر طلا با کشورهای اروپایی و غارت طلا از سایر مناطق جهان، توانست بیش از دو سوم کل ذخایر طلای جهان را در اختیار بگیرد. فرمان اجرایی روزولت در سال ۱۹۳۳ مالکیت خصوصی طلا را ممنوع کرد و عملاً تمام شمش‌ها به خزانه آمریکا سرازیر شد.

وی افزود: در کنفرانس برتون وودز در سال ۱۹۴۴، آمریکا از همین جایگاه استفاده کرد و کشورهای جنگ‌زده را مجبور به پذیرش دلار به عنوان ارز مرجع جهان نمود. تعهدی که آمریکا داد این بود که هر اونس طلا را در برابر ۳۵ دلار مبادله کند و از چاپ پول بدون پشتوانه برای جبران کسری تجاری خودداری نماید. اما این تعهد دوامی نیاورد.

سعیدی با اشاره به خیانت آمریکا به تعهدات برتون وودز تصریح کرد: وقتی فرانسه تحت رهبری دوگل و سپس دیگر کشورهای اروپایی خواستار تبدیل دلارهای مازاد خود به طلا شدند، نیکسون در سال ۱۹۷۱ به طور یک‌طرفه قابلیت تبدیل دلار به طلا را لغو کرد. از آن روز، دلار بدون پشتوانه ماند و آمریکا به دنبال یک کالای استراتژیک جدید برای حمایت از ارز خود گشت.

پترودلار؛ زنجیری که با نفت خلیج فارس بسته شد

این کارشناس اقتصادی در ادامه به شکل‌گیری نظام پترودلار پرداخت و اظهار کرد: نفت خلیج فارس جایگزین طلا شد. هنری کیسینجر با عربستان سعودی مذاکره کرد و قرار شد نفت فقط به دلار فروخته شود و درآمدهای حاصل از آن در اوراق قرضه خزانه‌داری آمریکا سرمایه‌گذاری شود. در مقابل، آمریکا تضمین نظامی برای خاندان سعودی و ساخت زیرساخت‌ها با شرکت‌های آمریکایی را ارائه داد. سایر اعضای اوپک نیز تا سال ۱۹۷۵ به این جمع پیوستند.

وی افزود: از آن لحظه چرخه پترودلار شکل گرفت. آمریکا دلار چاپ می‌کرد، کشورهای نفتی نفت را به دلار می‌فروختند و دلارهای مازاد خود را دوباره در اوراق قرضه آمریکا سرمایه‌گذاری می‌کردند. این چرخه به آمریکا اجازه می‌داد بدون محدودیت کسری تجاری داشته باشد و بدهی‌های خود را با چاپ پول بیشتر پوشش دهد.

سعیدی با اشاره به برخورد قاطع آمریکا با برهم‌زنندگان این چرخه گفت: تاریخ نشان داده هر کشوری که جرأت کرده نفت خود را به غیر از دلار بفروشد، با واکنش سریع نظامی یا کودتا مواجه شده است. عراق در سال ۲۰۰۰ فروش نفت به یورو را آغاز کرد و سه سال بعد با حمله آمریکا روبرو شد. لیبی قصد داشت دینار طلا ایجاد کند که با سقوط قذافی به پایان رسید. ایران و سوریه نیز تحت فشارهای مستمر بوده‌اند. حفظ پترودلار برای آمریکا یک خط قرمز بوده و هست.

تنگه هرمز؛ تیری بر قلب چرخه دلار

این عضو هیئت علمی دانشگاه قم سپس به شرایط کنونی پرداخت و با اشاره به حمله ۹ اسفند ۱۴۰۴ آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و متعاقب آن بسته شدن تنگه هرمز، افزود: اکنون این خط قرمز شکسته شده است. حدود ۲۰ درصد نفت جهان و بیش از ۳۰ درصد گاز طبیعی مایع از تنگه هرمز عبور می‌کند. روزانه ۱۵ میلیون بشکه نفت از این آبراه استراتژیک جابه‌جا می‌شود که ارزش سالانه آن با احتساب ۱۰۰ دلار در هر بشکه، حدود ۵۵۰ میلیارد دلار است. با احتساب گاز مایع قطر (بیش از ۱۱۷ میلیارد دلار در سال) و سایر فرآورده‌ها، ارزش کل مبادلاتی که منحصراً با دلار انجام می‌شود از یک تریلیون دلار فراتر می‌رود.

وی افزود: بستن تنگه هرمز دو ضربه همزمان به پترودلار وارد کرده است: اول، افزایش شدید قیمت نفت که ارزش واقعی دلار را کاهش می‌دهد و قدرت خرید آن را تضعیف می‌کند. دوم و مهم‌تر، ممنوعیت فروش نفت به دلار. اگر ایران اعلام کند که هیچ نفت‌کشکی اجازه تردد ندارد مگر اینکه محموله خود را با ارزی غیر از دلار معامله کند، آنگاه چرخه پترودلار برای همیشه متوقف می‌شود. کشورهای حاشیه خلیج فارس دیگر نمی‌توانند دلارهای نفتی خود را به اوراق خزانه آمریکا تبدیل کنند.

سعیدی با اشاره به افزایش ۵۰ درصدی قیمت نفت از ۷۰ دلار به بیش از ۱۱۰ دلار در ۲ فروردین ۱۴۰۵، گفت: هر چند آزادسازی ذخایر راهبردی اروپا و اجازه ۳۰ روزه برای خرید نفت روسیه تا حدودی شوک قیمتی را مدیریت کرد، اما مسئله اصلی قیمت نیست؛ مسئله اصلی ارز مبادله است. قطع شدن جریان یک تریلیون دلار سالانه از چرخه دلار، ضربه‌ای است که آمریکا هرگز قادر به جبران آن نخواهد بود.

راهبرد جایگزینی دلار با سبد ارزهای همسو و نقش ریال ایران

این کارشناس اقتصادی به ارائه راهکارهایی پرداخت و تأکید کرد: مهم‌تر از افزایش قیمت نفت، ممنوعیت مبادله نفت با دلار است. جمهوری اسلامی ایران با کنترل تنگه هرمز باید اعلام کند که هیچ نفتی در خلیج فارس با دلار معامله نخواهد شد. به جای دلار، باید سبدی از ارزهای کشورهای مستقل و همسو تعریف شود. ریال ایران، یوآن چین، روبل روسیه و سایر ارزهای عضو بریکس، پیمان شانگهای و اتحادیه اوراسیا می‌توانند در این سبد قرار گیرند. تمام کشورهایی که قصد خرید نفت از خلیج فارس را دارند، تنها در صورتی اجازه تردد خواهند داشت که با یکی از این ارزها یا ترکیبی از آنها پرداخت کنند.

وی افزود: برای تحقق این مهم، زیرساخت‌های لازم برای مبادله نفت با ریال ایران باید فوراً توسط بانک مرکزی، وزارت نفت، وزارت اقتصاد، وزارت صمت و وزارت امور خارجه طراحی شود. این زیرساخت‌ها شامل طراحی یک چرخه کامل نفت-ریال-کالا است. یعنی کشورهای خریدار نفت، ریال ایران دریافت کنند و بتوانند کالاهای مورد نیاز خود را از ایران یا دیگر کشورهای همپیمان با ریال تهیه نمایند. این کار نه تنها دلار را از معادلات خارج می‌کند، بلکه ارزش پول ملی ایران را به شدت افزایش داده و آن را در مسیر تبدیل به یک ارز منطقه‌ای و سپس جهانی قرار می‌دهد.

سعیدی در خصوص اولویت‌بندی منافع گفت: در این مسیر، باید منافع کشورهای مستضعف و به ویژه جبهه مقاومت در اولویت قرار گیرد. تأمین مالی زیرساخت‌های آنها را می‌توان با اختصاص منابع ریالی و با تکیه بر توان فنی و مهندسی بومی ایران انجام داد. این کار وابستگی آنها را کاهش می‌دهد و اقتصاد مقاومتی را مستحکم‌تر می‌کند. همچنین باید از ظرفیت‌های اتحادیه بریکس و پیمان شانگهای حداکثر استفاده را برد.

وی در پایان اظهار کرد: آمریکا به خوبی می‌داند که نابودی ارزش پول یک کشور گاهی از بمباران زیرساخت‌هایش ویران‌کننده‌تر است. بسته شدن تنگه هرمز و توقف چرخه پترودلار، تیر خلاصی بر پیکره نظام مالی آمریکا خواهد بود. تجربه نشان داده که آمریکا در رویارویی مستقیم با ایران محتاط عمل کرده است. این یک فرصت تاریخی برای ایران و همه کشورهای ضداستکباری است تا برای همیشه سلطه دلار را بشکنند. اگر این لحظه را از دست بدهیم، ممکن است چنین فرصتی هرگز تکرار نشود.