مذاکرات پاکستان و گیرهای اساسی

به قلم کیومرث یزدان‌پناه، استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

جنگ میان آمریکا و اسرائیل با ایران و پیامدها و مخاطراتی که این‌ جنگ ایجاد کرد، صرف نظر از همه آثار و تبعات آن نشان داد که ما کشوری کنش‌گر نیستیم، بلکه برخلاف شعارهای ۴۷ ساله که پمپاژی متفاوت تولید می‌کرد، در میدان عمل و برخوردهای واقعی یک واکنش نشان‌دهنده هستیم و به‌ همین دلیل در رخدادهایی مثل این جنگ با بالاترین ضریب آسیب‌پذیری غافل‌گیر می‌شویم. این روند در موضوع سرنوشت‌سازی مثل مذاکرات برای رفع منازعه و جنگ و کنترل مخاطرات دامن ما را می گیرد. هم اکنون که در شرایط سرنوشت سازی برای حضور در مذاکرات اسلام آباد با تردیدهای زیادی مواجه‌ایم، درک الزامات و اولویت‌های مذاکرات مهمترین مسئله است که می‌تواند در آینده پر مخاطره و بسیار سخت کشور تأثیرگذار باشد.

این مطلب ۱۰ مورد از مواردی که قطعا در در این مسیر مد نظر هستند را مورد توجه قرار می‌دهد:

۱. باور عمیق نسبت به رخداد جهانی مبنی بر تغییر شکل خاورمیانه به عنوان یک پلن کلان و جهانشمول. ایران در هسته مرکزی تحولات ژئوپليتيكی جهان واقع شده و بخشی از بار سنگین این رخداد جهانی را بدوش می‌کشد و برخی سیاست‌های نادرست داخلی ما را به میدان این جنگ و آینده متاثر از آن انداخت.

۲. موضوع رقابت چین و آمریکا در جهان ملتهب که طبق نظریه ژئواستراتژی جهانی، ایران این رقابت بزرگ را تنظیم می‌کند و بر مبنای این قاعده دو شکل رفتاری چین در ادامه یا توقف جنگ اثرگذاراست:

چین منفعل با فرصت طلبی اقتصادی (باعث فشار بیشتر بر ایران است)

چین فعال با قابلیت درگیری استراتژیک (می‌تواند مانع جنگ شود)

۳. تلاقی دو عامل اساسی که قطعا اصلی‌ترین موضوع و چالشی‌ترین موضوع برای توافق یا عدم توافق می‌باشد که به شکل زیر می‌باشد:

ـ تعهد آمریکا به حفظ اسرائیل.

ـ تعهد ایران به حذف اسرائیل.

اگر این مسئله در مذاکرات حل نشود و ایران از مواضع ضد اسرائیلی عقب‌نشینی نکند، هیچ یک از موارد برجسته شده در گفتمان سیاسی و رسانه‌ای دو طرف به مذاکره و شور گذاشته نمی‌شود.

۴. دو تلاقی فوق، دو انتخاب پیش روی دو طرف می‌گذارد:

انتخاب ایران مبتنی بر حذف مقاومت و ترک مخاصمه با اسرائیل باید باشد.

انتخاب آمریکا، مبتنی بر حذف تحریم‌ها و پایان خصومت و تهدیدات زیربنایی علیه جمهوری اسلامی باید باشد.

۵. تلاش برای توافق موقت و استمرار آتش بس برای زمان معین که این توافق مطلوب آمریکا نیست، زیرا خلیج فارس و تنگه هرمز امنیتی تر از وضع فعلی خواهد شد که در این صورت شوک انرژی برای جهان دردناک تر خواهد بود و ریسک آمریکا را افزایش خواهد داد.

۶. توافق جامع که با توجه به‌ جو سنگین و ملتهبی که در فضای مذاکره و سطح بالای تهدیدات حاکم است، حداقل با این سرعت امکان پذیر نیست.ولی با کنار گذاشتن خصومت با جمهوری اسلامی توسط آمریکا و تعیین چارچوب های همکاری های مشخص می تواند مقدمات آنرا فراهم کند.

7. چین اگر به عنوان بازیگر مؤثر از پشت ابرهای محافظه‌کاری بیرون بیاید، نقش سازنده‌ای در ترک مخاصمه خواهد داشت. چین از انزوای ایران در این جنگ حفاظت کرد و از حق وتو هم در حساس‌ترین شرایط استفاده کرد. پس نقش تعیین‌کننده‌ای در اسلام‌آباد می‌تواند داشته باشد. باید از چین برای حضور در این مذاکرات دعوت بشود.

8. در صورت توقف جنگ، اتحاد چین ـ روسیه ـ ایران عمیق‌تر می‌شود و این اتحاد می‌تواند نیروی نظامی آمریکا در خاورمیانه را مهار کند.

9. در اثر جنگ اخیر اتحادهای مؤثر آمریکا آسیب دیده و ترک برداشته و کشورهای اروپایی امنیت انرژی را بر همبستگی ژئوپلیتیکی با آمریکا ترجیح داده اند. این موضوع مهم ترکیبی برای واشنگتن جهت خاتمه جنگ و توافق حیثیتی است.

10. باید قبول کرد که آتش‌بس فعلی ممکن است یک مکث باشد برای تشدید تنش، نه یک مکث برای نقطه پایان. شروع دوباره جنگ به هیچ وجه مطلوب ایران نخواهد بود.

11. جنگ بدون هشدار کافی شروع شد، ممکن است با همین وضعیت هم پایان پیدا کند اما در صورت تداوم و از سرگیری جنگ، استفاده از بمب‌های ۱۰ تنی مجهز به اورانیوم ضعیف شده در شروع مجدد جنگ علیه ایران در دستور کار خواهد بود.

نتیجه

در برابر نشست اسلام آباد باید مشوق بود نه مانع. مانع‌تراشان ممکن است دلایلی از روی بدبینی به متجاوزان داشته باشند و بی‌ربط هم نیست، اما دلیلی کافی نیست برای تداوم جنگ.

دشمن سه هدف خطرناک در صورت شکست مذاکرات دارد: فروپاشی نظام سیاسی و تصمیم‌گیر در ایران، فروپاشی مردم و فروپاشی کشور. 

پس باید متوجه عواقب استمرار جنگ بطور جدی و واقع‌بینانه بود.