واکاوی نقش «مرکز موضوع‌شناسی» در اتقان فتاوا از منظر رهبر شهید

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام حجت‌الله بیات؛ رئیس مؤسسه موضوع‌شناسی احکام فقهی، شامگاه دوم فروردین‌ماه در نشست علمی «اهمیت موضوع‌شناسی فقهی از منظر رهبر شهید با تأکید بر فقه پزشکی» در سخنانی با اشاره به اهمیت موضوع‌شناسی در نظر رهبر شهید، گفت: مقام معظم رهبری باورشان بر این بود که مرکزی به‌عنوان ستاد موضوع‌شناسی احکام شرعی تأسیس شود نه اینکه این مسئله به‌عنوان بخشی از فعالیت نهادهای فقهی دیگر تلقی شود البته حجت‌الاسلام والمسلمین فلا‌ح‌زاده هم در این عرصه دغدغه لازم را داشتند.

وی افزود: رهبر شهید با صراحت بر لزوم و فایده این مرکز تأکید کردند و اصرار داشتند که این مرکز باید به صورت مستقل تأسیس شود، لذا این مأموریت را به جای دیگری واگذار نکردند. 

بیات بیان کرد: در سال 1393 وقتی پژوهشی در مورد مقدار مسافت شرعی به دست ایشان رسید، جزوه مرتبط را به درس خودشان بردند و تأکید کردند که جزوه از مرکز موضوع‌شناسی احکام دینی است و گفتند براساس طرق مختلفی که پژوهشگران این مرکز دنبال کرده‌اند مقدار مسافت شرعی 40 کیلومتر را اقوی دانسته است و اطمینان حاصل می‌کند که فتوای ایشان طبق همین محتوا تغییر کرد و برخی مراجع دیگر هم نظرشان تغییر یافت. 

بیات بیان کرد: دوبار همکاران مرکز موضوع‌شناسی در سال 95 و 97 خدمت ایشان رسیدند. در سال 95 ایشان بر خلاء کار موضوع‌شناسی تأکيد و بیان کردند اگر دستگاه موضوع‌شناسی فعال باشد اختلاف فتاوا و معطل‌ماندن حکم کمتر و یا از بین خواهد رفت. 

وی افزود: ایشان تأکید داشتند که خدا را شاکر هستیم که این مرکز تخصصی وجود دارد و می‌تواند به صدور فتوا کمک کند. همچنین در این جلسه فرمودند که شما این حلقه مفقوده را تکمیل کرده‌اید. 

عضو هیئت علمی مرکز موضوع‌شناسی احکام فقهی تصریح کرد: ایشان معتقد بودند با توجه به تحولاتی که در موضوعات رخ داده، موضوع‌شناسی امری جدی است. حتی موضوعات قدیم نیز دستخوش تغییر شده و موضوعات جدید فردی و حاکمیتی مطرح است و باید با موضوع‌شناسی دقیق، حکم مرتبط صادر شود.

وی ادامه داد: ایشان در سال 97 نیز فرمودند خدا را شاکر هستیم از این که جریان موضوع‌شناسی به‌عنوان جریانی مبارک در حوزه ایجاد شد و خطاب به متولیان فرمودند که شما سنت حسنه‌ای را ایجاد کردید و این راه ادامه خواهد یافت. این موضوعات هر کدام احکامی دارد و موضوع‌شناسی اساس قضیه است و تا موضوع دانسته نشود حکم را هم نمی‌توان پیدا کرد و تأکيد داشتند که به اتقان کار بسیار اهمیت دهید. 

بیات اضافه کرد: از مجموع بیانات ایشان به دست می‌آید با وجود قرن‌ها کار فقهی گویا یک نیاز جدی در دستگاه فقاهت وجود دارد و آن موضوع‌شناسی است. 

وی با بیان اینکه اگر ما فقه را به دو دوره فقه قدیم و فقه معاصر تقسیم کنیم، فقه معاصر ناظر به تحولات موضوعی است در غیر این‌صورت حلال و حرام الهی از ابتدا تا قیامت حلال و حرام خواهد بود، اظهار کرد: وقتی سخن از فقه معاصر می‌کنیم یعنی فقه قرن اخیر که دستخوش تغییر بسیاری شده است. ضرورت و اهمیت موضوع‌شناسی در فقه معاصر بسیار ضروری‌تر است‌، آن هم به صورت دقیق‌تر. البته نه اینکه فقهای قدیم به موضوع‌شناسی توجه نداشتند؛ فقهایی بسیاری داریم که به این مسئله توجه داشتند اما چیزی که این دو مقطع را از هم جدا می‌کند ویژگی موضوعات است. 

وی بیان کرد: در فقه قدیم، موضوعات دست نخورده، محدود و تقریبا ساده بودند. به دلیل ثبات سبک زندگی و تحول اندک در دانش بشری، موضوعات فقهی نیز تغییر بسیاری نداشت و یا در قرون مختلفی ثابت بود؛ مثلا خرید و فروش خون حکم روشنی داشت اما در فقه معاصر ابعاد گوناگونی از همین موضوع باید بررسی شود. 

بیات بیان کرد: امروز هیچ ماده‌ای را سراغ نداریم که بشر در آن تصرفاتی نکرده باشد، مثلا در بحث موت و حیات، در گذشته پیچیدگی خاصی وجود نداشت اما با ورود دانش بشر به مقوله موت و حیات، مرگ مغزی به مسئله پیچیده فقهی تبدیل شده است یا خون بند ناف امروز از بزرگترین منابع تأمین سلول‌های بنیادی مورد توجه است که قطعا فقه باید در مورد آن تصمیم‌گیری کند و البته موارد متعدد دیگر در سایر مسائل پزشکی نیز وجود دارد که باید با دقت مورد موضوع‌شناسی قرار گیرد. 

پژوهشگر موضوع‌شناسی احکام فقهی در پایان بیان کرد: مقاله‌ای در مورد روش استنباطی ایشان در مواجهه با موضوعات در مرکز موضوع‌شناسی در حال تدوین است و نیز نشستی در این باره برگزار خواهد شد.