رسالتهای پنهان اساتید و اخلاق معلمی در کانون یک نشست دانشگاهی
نشست بزرگداشت روز معلم با حضور احمدرضا خضری، مقصود فراستخواه و علی خورسندی در مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی برگزار شد؛ نشستی که در آن سخنرانان از ابعاد کمتر دیدهشده حرفه معلمی سخن گفتند. در این برنامه، خضری بر «رسالتهای پنهان» استادان و نقش الگویی آنان در شکلدهی به شخصیت دانشجویان تأکید کرد، فراستخواه «مراقبت از حیات ذهنی جامعه» را جوهره تدریس دانشگاهی دانست و خورسندی نیز با طرح تمایز میان «معلمی به مثابه وظیفه» و «معلمی به مثابه مسئولیت»، بر ضرورت نگاه اخلاقی و انتقادی به حرفه معلمی تأکید کرد.
به گزارش ایکنا، نشستی تخصصی به مناسبت بزرگداشت روز معلم با محوریت رسالت استاد و اخلاق تدریس روز گذشته در مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی برگزار شد. در این رویداد احمدرضا خضری، مقصود فراستخواه و علی خورسندی به سخنرانی پرداختند و درباره ابعاد مختلف مسئولیتهای استادان دانشگاه، شیوههای مراقبت در فرآیند تدریس و ویژگیهای معلم و استاد خوب به بحث و تبادل نظر پرداختند.
اهمیت خودمراقبتی و رسالت پنهان استاد
احمدرضا خضری استاد دانشگاه تهران در این نشست با موضوع «رسالت پنهان استادان و چالشهای آن» اظهار کرد: فعالیتهایی مانند تدریس، راهنمایی پایاننامهها، حضور در جلسات دفاع و مشارکت در جلسات گروههای آموزشی از جمله رسالتهای آشکار استادان است که بهصورت رسمی به آنان ابلاغ میشود؛ اما رسالتهای پنهان استادان بسیار فراتر از این عناوین است و در قالب دستورالعمل یا آییننامهای نمیگنجد.
وی افزود: اگر نقش استاد تنها به همین وظایف رسمی محدود شود، پس از مدتی به نوعی «ماشین تدریس» تبدیل خواهد شد؛ در حالیکه بخش مهمی از مسئولیت استادان در حوزه رسالتهای نانوشته و اظهار نشده تعریف میشود.
خضری با تأکید بر اینکه وظیفه استاد صرفاً انتقال محتوا نیست، گفت: استاد باید شیوه اندیشیدن را به دانشجویان بیاموزد و مهارتهایی همچون مسئولیتپذیری اجتماعی، همدلی، کار گروهی و اخلاق حرفهای را در آنان تقویت کند. استاد خوب لزوماً پاسخ صحیح را در اختیار دانشجو قرار نمیدهد، بلکه دست او را میگیرد و در مسیری قرار میدهد که خود به کشف پاسخ برسد.
وی همچنین با اشاره به نقش الگویی استادان اظهار داشت: دانشجویان ممکن است برخی آموختههای درسی یا حتی نام استادان خود را فراموش کنند، اما رفتار و منش آنان را هرگز از یاد نمیبرند. در واقع رفتار استاد یکی از ماندگارترین درسهایی است که به دانشجو منتقل میشود و استاد، خواه ناخواه، برای دانشجویان به یک الگو تبدیل میشود.
این استاد دانشگاه ایجاد فضای حمایتی در کلاس درس را از دیگر رسالتهای مهم استادان دانست و افزود: استاد باید محیطی فراهم کند که دانشجویان در آن احساس امنیت روانی داشته باشند، بتوانند تجربه و آزمون و خطا کنند و در فضایی سالم به رشد علمی و فکری دست یابند.
خضری در ادامه به نقش استادان در تربیت نسلهای آینده اشاره کرد و گفت: استادان در واقع میان دانستههای امروز و نیازهای فردای جامعه پیوند برقرار میکنند و از این منظر میتوان آنان را معماران آینده دانست؛ چراکه با پرورش ذهنهای انعطافپذیر، دانشجویان را برای مواجهه با جهان پیچیده و تحولات فناوریهای نوظهور آماده میکنند.
وی همچنین بر ضرورت خودارزیابی مستمر استادان تأکید کرد و گفت: استاد وظیفهشناس کسی است که هر روز از خود بپرسد چه نقش مؤثری در آموزش و تربیت دانشجویان ایفا کرده است و بکوشد خود را از نگاه دانشجویان ببیند. توانایی دیدن خود از منظر دیگران یکی از مهمترین عوامل رشد و بالندگی استادان است.
خضری در پایان با اشاره به دشواریهای پیش روی استادان از جمله فشارهای اداری، فرمالیسم آموزشی و محدودیتهای موجود در نظام دانشگاهی، بر اهمیت خودمراقبتی و تداوم رشد علمی و اخلاقی استادان تأکید کرد.
معلمی مواجهه با محدودیتها و گشودن افقهای تازه برای اراده انسانهاست
مقصود فراستخواه، جامعهشناس و استاد برنامهریزی توسعه آموزش عالی نیز در این نشست با اشاره به جایگاه معلمی در دانشگاه گفت: به نظر میرسد معلمی در سالهای اخیر بیش از حد ساده انگاشته شده و وقت آن رسیده است که بار دیگر به پیچیدگی و دشواری این حرفه توجه کنیم. به گفته او، تدریس در دانشگاه نباید صرفاً به یک فعالیت رسمی و زمانبندیشده محدود شود، بلکه آموزش دانشگاهی در اصل فرآیندی برای تولید سرمایه انسانی بلندمدت و ایجاد ظرفیت اجتماعی برای ساختن آینده است.
وی افزود: معلمی تنها یک فعالیت ابزاری و فنی نیست، بلکه خلق رابطه و ایجاد فضای اجتماعی یادگیری است؛ فضایی که میتواند بستر حیات فکری جامعه باشد. تدریس مؤثر حتی میتواند خودانگاره دانشجو را تغییر دهد و درک او از تواناییهایش را ارتقا دهد.
فراستخواه با اشاره به آسیبهایی که در سالهای اخیر به نظام آموزش دانشگاهی وارد شده است، اظهار کرد: از دوران همهگیری کرونا تا تحولات و بحرانهای اخیر، نهاد اجتماعی آموزش و تولید سرمایه انسانی در کشور با آسیبهایی مواجه شده است. در این مدت راهبردهایی که میتوانست به تداوم و پویایی آموزش دانشگاهی کمک کند، به اندازه کافی توسعه نیافت.
وی در این زمینه به چند محور اشاره کرد و گفت: توسعه راهبردهای دیجیتال و زیرساختهای آموزشی، سازگاری فضایی دانشگاهها در شرایط بحرانی، انعطافپذیری آییننامههای آموزشی، تقویت شبکهسازی و همکاری میان دانشگاهها و همچنین ارتقای ظرفیتهای نهادیو سیاستی از جمله اقداماتی بود که میتوانست به حفظ کیفیت و استمرار آموزش دانشگاهی کمک کند.
این استاد دانشگاه در ادامه با نقد رویکردهای صرفاً رفتارگرایانه در آموزش اظهار کرد: تدریس را نمیتوان به مجموعهای از اهداف رفتاری محدود کرد. آنچه در آموزش اهمیت دارد، نوعی «مراقبت» از سرمایه انسانی در سطح آموزش عالی است.
فراستخواه با اشاره به مفهوم «مراقبت» در شکلگیری هویت انسان توضیح داد: آنچه بیش از هر چیز از آن مراقبت میکنیم، در واقع هویت ما را میسازد. از این منظر، ارجمندی معلم دانشگاهی در این است که خطوط اصلی زندگی او صرف مراقبت از حیات ذهنی جامعه و پرورش ذهن علمی شود.
وی افزود: جامعه ما بیش از هر چیز به تقویت ذهن علمی نیاز دارد؛ ذهنی که بتواند با نگاه علمی، روش تحقیق، تفکر انتقادی و تحلیل عقلانی به مسائل فردی و اجتماعی بنگرد. معلم در دانشگاه نقشی اساسی در شکلگیری این ذهن علمی دارد و از طریق تعامل مداوم با دانشجویان، بیداری علمی و شوق علمآموزی را در آنان تقویت میکند.
فراستخواه با اشاره به سنت سقراطی در آموزش گفت: معلم باید در کلاس درس پرسش ایجاد کند و با طرح مسئله و معماهای علمی، دانشجویان را درگیر فرآیند تفکر و جستوجوی پاسخ کند. کلاس درس در واقع جایی است که یک مسئله طرح میشود، شواهد بررسی میشود و دانشجویان در مسیر حل آن مشارکت میکنند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به نسبت علم و انسان اشاره کرد و گفت: در سنتهای فلسفی از «اتحاد علم، عالم و معلوم» سخن گفته شده است؛ بدین معنا که انسان از طریق دانش و آگاهی با جهان پیوند برقرار میکند و در این فرآیند نفس انسانی نیز به کمال میرسد. گسترش آگاهی و دانش میتواند به ارتقای ظرفیتهای انسانی و اجتماعی منجر شود.
این جامعهشناس همچنین با اشاره به غلبه روزافزون نگاههای صرفاً کاربردی در آموزش تأکید کرد: هرچند کاربرد علم اهمیت دارد، اما نباید ارزشهای معرفتی و ذاتی دانش نادیده گرفته شود. دانستن و آگاهی یافتن خود دارای ارزش است و حتی نظریههایی که ممکن است کاربرد مستقیم نداشته باشند، میتوانند افقهای فکری تازهای بگشایند.
فراستخواه در پایان خاطرنشان کرد: معلمی در نهایت نوعی مواجهه با محدودیتها و گشودن افقهای تازه برای اراده انسانهاست. معلم میتواند به نسلهای جدید نشان دهد که با وجود محدودیتها و ساختارهای دشوار، امکان تغییر و ساختن آیندهای بهتر همچنان وجود دارد.
نقد یک رویکرد؛ معلمی به مثابه وظیفه
علی خورسندی، رئيس مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی نیز در این نشست با اشاره به تجربه مشترک جامعه در مواجهه با معلمی گفت: روز معلم در واقع بخشی از تجربه جمعی ماست؛ چراکه همه ما یا زمانی شاگرد بودهایم، یا معلم و یا هر دو را تجربه کردهایم. از این رو این روز فرصتی برای یادآوری خاطرات و تجربههای زیسته در ارتباط با معلمان است.
وی با اشاره به حضور سخنرانان این نشست اظهار کرد: امروز شاهد سخنان دو استاد برجسته این سرزمین بودیم و این خود اتفاق مهمی است. با این حال باید این پرسش را نیز مطرح کرد که آیا همه آموزگاران شایسته تقدیرند و همه استادان به معنای واقعی کلمه ارجمندند؟
خورسندی با طرح این پرسش افزود: براساس تجربههای آموزشی و شواهد موجود، نمیتوان به سادگی چنین حکمی صادر کرد. همانگونه که از آموزگاران شایسته یاد میشود، باید بتوان درباره «ناآموزگاران» نیز سخن گفت و آنها را نقد کرد.
وی در ادامه با اشاره به رویکردهای مختلف به حرفه معلمی گفت: یکی از رایجترین رویکردها، نگاه به معلمی به مثابه یک «وظیفه» است؛ یعنی معلمی صرفاً بهعنوان یک شغل تلقی میشود که هدف آن انجام مجموعهای از مناسک آموزشی و تأمین معاش است، بدون آنکه الزاماً دغدغهای نسبت به تأثیر واقعی آن بر رفتار و نگرش شاگردان وجود داشته باشد.
این استاد دانشگاه در مقابل، از رویکرد «معلمی به مثابه مسئولیت» سخن گفت و توضیح داد: زمانی که معلمی بهعنوان یک مسئولیت درک شود، به یک امر اخلاقی تبدیل میشود. در چنین وضعیتی معلم نسبت به شرایط دانشآموز یا دانشجوی خود حساس است؛ حتی به مسائل سادهای مانند وضعیت روحی و جسمی یا شرایطی که دانشجو با آن وارد کلاس میشود توجهدارد.
خورسندی تأکید کرد: معلم واقعی کسی است که نسبت به نگرش و عزت نفس شاگردان خود حساس باشد. اگر معلم نسبت به شکلگیری نگرش مثبت در دانشجویان بیتفاوت باشد، ممکن است حتی به تضعیف اعتمادبهنفس آنان نیز منجر شود.
وی افزود: اگر معلمی را از منظر مسئولیت اخلاقی نگاه کنیم، دامنه وظایف معلمان بسیار گستردهتر و دشوارتر میشود؛ زیرا معلم باید به ورودیهای آموزشی، فرایند یادگیری، خروجیها و شیوههای ارزشیابی توجه داشته باشد.
خورسندی در ادامه یکی از مسائل مهم نظام آموزشی را نحوه جذب و تربیت معلمان و استادان دانست و گفت: فرآیند جذب معلم و عضو هیئت علمی در بسیاری از موارد با نقدها و چالشهایی همراه است و میان ایدهآلهای مورد نظر درباره جایگاه معلم و واقعیتهای موجود فاصله قابل توجهی دیده میشود.
وی همچنین بر اهمیت نقدپذیری در حرفه معلمی تأکید کرد و افزود: یکی از ویژگیهای مهم در فضای آموزشی این است که خود معلمان نیز آماده نقد باشند و حتی نخستین کسانی باشند که عملکرد خود را مورد ارزیابی قرار میدهند.
خورسندی در پایان با قدردانی از برگزارکنندگان این نشست و سخنرانان آن، از حضور احمدرضا خضری در این برنامه با وجود شرایط جسمانی تقدیر کرد و گفت: سخن گفتن یک استاد از تخت بیمارستان و به اشتراک گذاشتن تجربههای علمی و آموزشی، خود نمونهای از اخلاق معلمی و تعهد به رسالت آموزش است.
