میراث فکری شهید مطهری؛ از مقابله با التقاط تا گفت‌وگوی فکری با جهان عرب

به گزارش خبرنگار ایکنا، آیین رونمایی از ترجمه عربی مجموعه‌ چهل جلدی «چلچراغ حکمت»، عصر 12 اردیبهشت‌ماه به همت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و با حضور آیت‌الله علی‌اکبر رشاد، رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، علی مطهری، نماینده سابق مجلس و فرزند شهید مطهری و جمعی از اساتید، پژوهشگران و اهالی رسانه برگزار شد.

نگاه مسئله‌محور به آثار شهید مطهری 

در ابتدای نشست، مهدی رحیمی، رئیس مرکز رشد و نوآوری پژوهشگاه با بیان اینکه هدف از تدوین مجموعه «چلچراغ حکمت» ارائه محتوایی برای نسل جوان و پاسخگویی به مسائل روز جامعه است، گفت: این مجموعه با نگاه مسئله‌محور به آثار شهید مرتضی مطهری پرداخته و در تلاش است تحفه‌ای شایسته برای جوانان فراهم سازد.

وی افزود: اجرای این طرح، افتخاری است که در راستای گسترش اندیشه‌های استاد شهید مطهری به‌عنوان مغز متفکر صحنه معرفتی و راهبردی انقلاب اسلامی انجام شده و با هدف تحقق راهبردهای امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب نسبت به نهادسازی فکری شکل گرفته است.

رحیمی همچنین ارتباط ترجمه عربی مجموعه با مأموریت‌های مرکز رشد و نوآوری پژوهشگاه را تشریح کرد و گفت: هدف اصلی ما حمایت از ایده‌های نوآورانه و حل مسائل حاکمیتی از طریق فناوری نرم و نوآوری‌های فکری است.

نیاز امروز ما «تجربه‌نگاری» از الگوی مطهری است 

آیت‌الله علی‌اکبر رشاد در بخش دیگری از نشست با اشاره به شخصیت و جایگاه شهید مطهری، ایشان را «رکن فکری انقلاب» دانست و گفت: شهید مطهری در منظومه فکری انقلاب اسلامی جایگاهی بی‌بدیل دارد و دستگاه فکری او نیازمند بازخوانی، ترسیم و تبیین منسجم است. شهید مطهری نماد «جریان مجدد» در عرصه اندیشه دینی است؛ جریانی که ضمن وفاداری به سنت و تبار تاریخی و معرفتی خود، از دستاوردهای نو بهره می‌گیرد و در تولید فکر نو نیز سهم فعال دارد.

وی با تبیین سه جریان فکری در ایران، تصریح کرد: در چند دهه اخیر در کشور، یک جریان متجمد، یک جریان متجددِ غرب‌گرا و در میان آن‌ها جریان سوم یعنی «جریان مجدد» قابل مشاهده است؛ جریانی که مأموریتش احیای تفکر اصیل دینی است. این جریان، هم به سنت پیوند دارد و هم در حوزه اندیشه نو، سرمایه‌گذار تحولات فکری است و نواندیشی دینی را نمایندگی می‌کند؛ تعبیری که بارها درباره شهید مطهری به کار رفته است.

آیت‌الله رشاد با اشاره به اینکه شهید مطهری گذاردهنده مکتب کلام اجتماعی در روزگار جدید است، افزود: کلام اجتماعی که امروز در ادبیات ما مطرح است، غیر از الهیات اجتماعی در ادبیات غربی است. استاد شهید مطهری در آثار گوناگون خود ابعاد این مکتب، از جمله چارچوب ساختاری، روش و ویژگی‌های آن را بیان کرده است. 

وی سپس به خاطره‌ای از دیدارهای خود با رهبر معظم انقلاب اشاره کرد و گفت: در جلسات متعدد، ایشان بارها تأکید می‌کردند که ما به‌جای یک مطهری، به دو مطهری نیاز داریم؛ «مطهریِ قم» و «مطهریِ تهران». به این معنا که در کنار کارهای عمیق و فنی و فلسفی، باید آثاری متناسب با سطح دانشگاه، دانشجو و فضای عمومی تولید شود. رهبر انقلاب بارها بیان داشتند که هنوز هم از مطهری قم و مطهری تهران استفاده می‌کنیم و کتاب‌های ایشان پاسخگوی نیازهای امروز است، اما باید این خط فکری ادامه یابد و صورت‌های جدیدی پیدا کند.

وی ادامه داد: در یکی از دیدارها، رهبر معظم انقلاب با اشاره به خلأ موجود در حوزه مواجهه فکری و فرهنگی با آراء وارداتی، بیان کردند کاری را برای جبران این خلأ آغاز کنیم. بر اساس همین پیشنهاد، جلساتی با حضور خود ایشان، آیت‌الله جوادی آملی و دیگر بزرگان تشکیل شد و دراردیبهشت ۱۳۷۳ اساس کار طراحی گردید تا نهادی برای پیگیری این مأموریت شکل بگیرد. بعدها، همین مسیر به تأسیس پژوهشگاه و نیز شکل‌گیری مجموعه‌هایی نظیر «اندیشه جوان» و سپس «کانون اندیشه جوان» انجامید.

آیت‌الله رشاد در توضیح چگونگی شکل‌گیری مجموعه «چلچراغ حکمت»، گفت: رهبر معظم انقلاب در یکی از جلسات فرمودند خوب است مجموعه آثار و افکار شهید مطهری دیده، مطالعه و سپس برای نسل جوان بازنویسی شود. ایشان تأکید داشتند که عصاره مطالب استاد شهید در قالب آثاری متناسب با ذوق و نیاز جوانان عرضه شود. ما نیز بر همین اساس، مجموعه «چلچراغ حکمت» را طراحی کردیم؛ مجموعه‌ای ۴۰ دفتری که به نوعی منشوری از روحانیت و برشی از منظومه فکری استاد شهید است. به تعبیر ما، «چهل» عددی مقدس است و «چلچراغ» نیز نمادی از تکثر نور در یک منشور واحد؛ می‌توان گفت این مجموعه با دستور و هدایت مستقیم ایشان شکل گرفت.

وی با برشمردن ویژگی‌های شخصیتی و علمی شهید مطهری، تأکید کرد: استاد شهید، ذهن و زبان مخاطب را به‌خوبی می‌شناخت؛ می‌فهمید مخاطب به چه می‌اندیشد، چه نیازی دارد و با چه زبانی باید با او سخن گفت.

وی ادامه داد: ما چند «مطهری» داریم: یک مطهریِ فیلسوف و عمیق که در سطح آثار فلسفی و درسی ظهور دارد؛ یک مطهری که به زبان روان و داستان‌گونه با جوانان سخن می‌گوید و یک مطهری که به تعبیر فرنگی‌ها «ژورنالیستی» می‌نویسد؛ مانند نوشته‌هایش در مجله زن روز درباره «نظام حقوق زن در اسلام» که با قلمی روزنامه‌ای و در عین حال مبتنی بر حقوق طبیعی، نظام حقوق زن در اسلام را تبیین می‌کند.

وی افزود: شهید مطهری حتی در مواجهه با حافظ نیز نگاهی نقادانه و عمیق داشت. از ایشان نقل کرده‌اند که حدود ۲۰ درصد اشعار حافظ شاهکار است و بقیه اشعار، عادی است. همین داوری باعث شد ما دوباره به دیوان حافظ مراجعه کنیم و ببینیم چگونه می‌توان با نگاه دقیق و تحلیلی به میراث ادبی خود نگریست. این امر، نشان می‌دهد که استاد شهید، حتی در حوزه‌ای که خود شاعر نبود، برخوردی شاعرانه و نقادانه داشت.

آیت‌الله رشاد، یکی از وظایف امروز را «تجربه‌نگاری» درباره شهید مطهری دانست و گفت: برخی گمان می‌کنند شهید مطهری یک «پدیده استثنایی» است که قابل تکرار نیست؛ می‌توان گفت هم هست و هم نیست. نیست از این جهت که می‌توان سیر شکل‌گیری این پدیده را تحلیل کرد و به الگو تبدیل نمود. باید بنشینیم تجربه شهید مطهری و دیگر پدیده‌های انقلاب را دقیقاً ثبت کنیم: این‌که چگونه این شخصیت‌ها و نهادها پدید آمدند، چه مسیری را طی کردند و چه عواملی باعث بالندگی آن‌ها شد؛ سپس این الگوها را در اختیار مدیران و نسل جدید بگذاریم تا مسیر تداوم یابد.

وی در ادامه با قدردانی از تلاش‌های صورت‌گرفته در مرکز رشد و نوآوری پژوهشگاه، به ترجمه عربی مجموعه «چلچراغ حکمت» اشاره کرد و گفت: تصمیم دوستان برای ترجمه این سطح از محتوا به زبان عربی بسیار بجاست؛ چرا که برای مخاطبان غیر ایرانی، دسترسی مستقیم به آثار اصلی شهید مطهری گاه دشوار است و این نوع متن و این قالب و تنظیم، برای آنان مناسب‌تر و قابل فهم‌تر است. به همین دلیل، ترجمه این مجموعه گام مهمی در تبیین اندیشه‌های استاد شهید برای جهان عرب و فراتر از مرزهای ایران به شمار می‌رود.

صدور انقلاب یعنی صدور فکر

علی مطهری در بخش دیگری از نشست با اشاره  به اینکه انجام چنین کاری ضرورتی روشن و مورد تأکید رهبر شهید ما بوده است، گفت: در جلساتی که با ایشان داشتیم، تأکید می‌کردند که در آثار استاد مطهری «کارهای موضوعی» انجام شود. البته باید میان کار موضوعی و خلاصه‌نویسی تفاوت گذاشت. برخی خلاصه‌نویسی‌ها که انجام شده، در واقع تبدیل آثار استاد مطهری به برداشت شخصی افراد است؛ مانند خلاصه‌نویسی کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» در حدود ۶۰ صفحه که حتی نام نویسنده مشخص نیست و تدوین‌کننده آن را به نام استاد منتشر کرده‌اند. این کار درستی نیست و ما در آن زمان، از جمله در دانشگاه امام صادق، جلوی این روند را گرفتیم. کار تحقیقی دانشجویی مانعی ندارد، اما اینکه حاصل آن به نام شهید مطهری منتشر شود، درست نیست و مردم را از آثار اصلی دور می‌کند.

مطهری افزود: کاری که در این مجموعه انجام شده، کاملاً متفاوت و صحیح و ارزشمند است. تنها یک پیشنهاد دارم: در برخی بخش‌های مجموعه چلچراغ تحلیل‌های گردآورنده آمده است. معتقدم باید عین کلام استاد و اینکه از کجا نقل شده، کاملاً مشخص باشد. البته این کار تا حد زیادی انجام شده اما نیاز به دقت بیشتر هست.

وی ادامه داد: ترجمه عربی این مجموعه انجام شده و این اقدام دقیقاً در راستای «صدور انقلاب» به معنای واقعی است؛ یعنی عرضه فکر انقلاب به دنیا. ترجمه به زبان‌های دیگر مانند اردو و اسپانیایی نیز ضرورت دارد، زیرا این زبان‌ها مخاطبان بسیار دارند. به نظرم این مجموعه قابلیت تکمیل هم دارد.

وی با طرح این موضوع که همه این مجلدات را نخوانده‌ است، گفت: به نظر می‌آید برخی کتاب‌های مهم استاد مطهری که در سال‌های اخیر منتشر شده‌اند، در این کار دیده نشده‌اند؛ کتاب‌هایی مانند «اسلام و مسئله ملیت»، «انحطاط و ترقی تمدن‌ها»، «انسان‌شناسی قرآن»، «بردگی در اسلام»، «خدا در زندگی انسان»، «زن و مسائل قضایی و سیاسی»، «مادی بودن دین»، «فطرت و تربیت»، «فطرت در قرآن»، «عناصر حقوق مرد و زن در اسلام»، «علل انحطاط مسلمین بعد از دوره عظمت» و همچنین کتاب «ولایت»؛ این آثار ظرفیت افزوده شدن به این مجموعه را دارند.

مطهری در بخش دیگری از سخنانش پیشنهاد دیگری مطرح کرد و گفت: مناسب است کتابی تدوین شود که کل منظومه فکری شهید مطهری را یکجا عرضه کند‌‌؛ به این معنا که خواننده با مطالعه یک کتاب بتواند تصویر جامعی از نظرات استاد درباره موضوعات مختلف به دست آورد. مثلاً اگر بخواهیم نظر ایشان درباره آزادی را خلاصه کنیم، استاد معتقد بود «تفکر انسان باید آزاد باشد و بیان انسان نیز باید آزاد باشد.» ریشه آزادی بیان از نظر ایشان این است که «هر استعدادی در انسان منشأ یک حق برای اوست»؛ چون انسان استعداد تفکر دارد، باید آزادی فکر و بیان داشته باشد؛ چون استعداد حقیقت‌جویی دارد، حق تحصیل دارد؛ حس زیبایی دارد، حق بهره‌مندی از زیبایی دارد و…؛ بنابراین آزادی بیان بر پایه یک اصل فطری و انسانی است. 

وی افزود: استاد مطهری درباره موضوعات مختلف نظرات منظمی دارد که می‌توان آن‌ها را در یک اثر منسجم گرد آورد؛ مثلاً اندیشه ایشان درباره عدالت، اینکه «عدالت مقیاس دین است، نه دین مقیاس عدالت». یا آثار بی‌عدالتی در جامعه که به تعبیر استاد یکی «پیدایش دو طبقه و نابسامانی روانی» است و دیگر «رشد باور به بخت و اقبال» زیرا وقتی افراد فاقد شایستگی به مقامات می‌رسند، مردم به شانس و بخت متوسل می‌شوند.

در ادامه علی مطهری به یاد و خاطره شهید دکتر علی لاریجانی پرداخت و گفت: واقعاً حادثه عجیبی بود و هرگز فکر نمی‌کردیم روزی درباره شهادت ایشان صحبت کنیم. ویژگی برجسته او «اعتدال» بود. هنر اعتدال دو ریشه دارد: یکی قدرت تجزیه و تحلیل و نیروی عقل و دیگری تقوای الهی؛ اینکه انسان تحت تأثیر دشمنی‌ها و رقابت‌های سیاسی یا هیجانات، رفتار نادرست نداشته باشد. نمونه‌های فراوانی از این رفتار در دوران مسئولیت‌های مختلف ایشان وجود دارد؛ چه زمانی که در وزارت ارشاد یا صدا و سیما بود، چه در دوره نمایندگی مجلس و چه در شورای عالی امنیت ملی.

وی افزود: در دوره‌ای که با نظام دچار اختلاف شده بود، نه قهر کرد و نه به صف مخالفان رفت؛ بلکه به دنبال احقاق حق خود بود. نهایتاً با اصرار فراوان دلایل خود را مکتوب گرفت ـ با وجود مخالفت‌ها ـ و سپس گزارشی مفصل برای شخصیت‌ها و نهادهای لازم ارسال کرد.

وی افزود: این شهادت‌ها را نباید ساده از دست بدهیم. این حجم از گستاخی و جرأت عاملان این جنایت‌ها قابل قبول نیست. پیگیری‌های حقوقی لازم است و نباید این امور بی‌پاسخ بماند.

راه مطهری‌ شدن از جمع فقه، فلسفه و درگیری با مسائل واقعی می‌گذرد

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با قدردانی از پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، افزود: از عزیزان پژوهشگاه تشکر می‌کنیم که در زمان مناسبی، «چلچراغ حکمت مطهر» را به زبان فارسی تألیف کردند. در این مجموعه، 40 مدخل از آثار استاد شهید مطهری شناسایی، تدوین و تحقیق شد. مداخل انتخاب‌شده عمدتاً مورد نیاز جامعه، به‌ویژه جامعه جوان بود؛ برخی مفاهیم بنیادین مانند توحید، امامت، معاد و دین؛ بعضی مفاهیم اجتماعی مثل روشنفکری و برخی مفاهیم اخلاقی و اجتماعی مرتبط با انقلاب اسلامی همچون عدالت و آزادی.

وی ادامه داد: اکنون نیز که جهان عرب به این مباحث نیاز دارد، این اثر ارزشمند به زبان عربی ترجمه شده است. امیدواریم این ترجمه به‌خوبی تبیین و در اختیار جوانان عرب‌زبان قرار گیرد و در مرحله‌های بعد نیز به زبان‌های دیگر ترجمه شود. همین ترجمه‌هایی که تاکنون در اندونزی، مالزی و برخی کشورهای عربی از آثار شهید مطهری انجام شده، آثار مهمی داشته است. ما از نزدیک شاهد بوده‌ایم که اندیشه‌های شهید مطهری در میان متفکران عرب، آفریقایی و شرق آسیا چقدر اثرگذار بوده است؛ هرچند ترجمه‌ها خیلی دقیق نبودند. طبیعی است که ترجمه دقیق می‌تواند در محافل دانشگاهی، علمی و روشنفکری نسل جوان بسیار اثرگذارتر باشد.

خسروپناه با اشاره به اینکه قصد دارد به نحو اجمالی به پرسش‌هایی درباره شهید مطهری اشاره کند که می‌گوید: «اگر مطهری امروز بود چه می‌کرد و به چه مسائلی می‌پرداخت؟» و یا «آیا اندیشه‌های شهید مطهری همچنان توان حل مسائل امروز را دارد؟»، گفت: بیش از چهار دهه، نزدیک نیم‌قرن از شهادت ایشان گذشته است؛ بسیاری از مباحث ایشان مربوط به ۶۰ یا ۷۰ سال پیش است؛ آیا هنوز کارآمد و مسئله‌گشاست؟ من پیش‌تر در سالگردهای مختلف پاسخ‌هایی داده‌ام و تکرار نمی‌کنم؛ اما به نظرم پرسش مهم‌تری هست که باید بر آن تأمل کنیم: «آیا شهید مطهری یک پدیده استثنایی و تکرارنشدنی بود یا امکان تربیت مطهری‌وار در حوزه‌ها و دانشگاه‌ها وجود دارد؟»

وی توضیح داد: به یک معنا، هر انسان پدیده یگانه خود است؛ همان‌گونه که کسی علامه طباطبایی نمی‌شود، یا کسی علامه مصباح نمی‌شود، کسی امام شهید نمی‌شود. هر شخصیت اقتضائات خود را دارد. اما اگر کمی از این دقت فلسفی فاصله بگیریم و از منظر «جامعیت» و «اثرگذاری» به شهید مطهری نگاه کنیم، می‌توان گفت شخصیت‌هایی مشابه او در حال و آینده قابل تربیت‌اند؛ به شرط آنکه مجموعه‌ای از مؤلفه‌های مطهری‌ شدن را بشناسیم.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تبیین این مؤلفه‌ها، گفت: نخستین مؤلفه این است که طلبه یا دانش‌پژوه، حکمت و فلسفه را از فقه جدا نکند. روش مطهری این نبود که فقط فقیه باشد یا فقط فیلسوف یا فقط متکلم. او هم فلسفه و عرفان را عمیقاً فراگرفت، هم فقه را به‌طور جدی آموخت. آن‌گونه که نقل شده، وقتی در ۲۲ یا ۲۳ سالگی به تهران آمد، هم‌زمان «فقیه» و «فیلسوف» بود. به همین دلیل در کتاب‌هایی مانند «نظام حقوق زن در اسلام» و موضوعاتی مثل حجاب، هم از فقه بهره می‌گیرد و هم از مبانی عقلی و فلسفی.

وی افزود: علامه طباطبایی در جلدی از اسفار درباره حرکت و زمان تعلیقه نزدند؛ اما شهید مطهری با آنکه فیلسوف توانمندی بود احساس کرد مسئله برایش حل نشده است. بنابراین وقتی علامه به تهران آمدند، حدود شش ماه نزد ایشان رفت و جلد سوم اسفار و بحث حرکت و زمان را دوباره آموخت و پس از آن تعلیقه نوشت. این روحیه مداومِ یادگیری، یکی از عناصر مطهری‌ شدن است.

وی گفت: مؤلفه دوم، درگیری با مسائل انضمامی جامعه است، اما نه درگیری سطحی. استاد مطهری مسائل انضمامی را با تکیه بر مبانی انتزاعی و نیمه‌انتزاعی حل می‌کرد. ام‌المسائل انضمامی او «انسان‌شناسی» بود؛ آزادی و عدالت و دیگر مسائل را بر مبنای انسان‌شناسی حل می‌کرد و انسان‌شناسی را نیز بر مبانی هستی‌شناختی. مسائل حلقه‌وار به هم پیوسته بود. شهید لاریجانی نیز همان روش را از استاد مطهری گرفته و معتقد بود مبانی توحیدی باید در حل مسائل انضمامی مانند آموزش‌وپرورش نقش فعال داشته باشد.

وی اضافه کرد: مطهری فیلسوف صرف نبود که فقط به انتزاعیات بپردازد؛ فلسفه را به عرصه اجتماعی و سیاسی امتداد داد. امام شهید نیز بر همین نکته تأکید داشتند که فلسفه باید امتداد اجتماعی پیدا کند. حتی معتقدم در برخی مباحث مانند آزادی، امام شهید از مکتب مطهری بهره می‌بردند. با آنکه حدود ۲۰ سال اختلاف سنی داشتند ولی رفت‌وآمد علمی و رفاقت فکری میانشان فراوان بود.

خسروپناه در ادامه به موضوعی کمتر مطرح‌شده اشاره کرد و گفت: یکی از مؤلفه‌های مهم مطهری شدن، «همسر فاضل، حکیم و همراه» او بود. کمتر درباره این بانوی بزرگوار، سرکار خانم روحانی (همسر شهید مطهری) سخن گفته شده است. ایشان نقشی اساسی در شکل‌گیری شخصیت مطهری داشتند و ایثارهای فراوان کردند. در یکی از سالگردهای استاد مطهری که در کرج برگزار می‌شد، سخنرانی‌ام درباره «اگر مطهری امروز بود چه می‌کرد؟» بود. فردای آن سخنرانی، ایشان با پژوهشگاه تماس گرفتند و با صدای گرفته و گریان، ابراز محبت کردند و گفتند موضوع بسیار مهمی است. همین تماس باعث شد بارها به حضورشان برسیم و ایشان خاطرات فراوانی از شهید مطهری و امام شهید برای ما نقل کردند. این خاطرات رسانه‌ای نشده و بسیار ارزشمند بود.

وی افزود: بخشی از روش‌شناسی مطهری شدن «غیرت دینی» اوست؛ شهید مطهری نه کاسب بود، نه دکاندار، نه دنبال حزب و نام و عنوان. همچنین هنگامی که به پختگی رسید، برای خودسازی سلوکی برنامه داشت. کمتر از ۶۰ سال عمر کرد اما  خداوند این‌همه برکت در آثار او قرار داد.

خسروپناه ادامه داد: اکنون که در این محفل آیت‌الله رشاد و حجت‌الاسلام فرهاد عباسی نیز حضور دارند، باید بیندیشیم که حوزه علمیه چگونه می‌تواند در شرایط امروز، با اقتضائات متفاوت نسبت به زمان شهید مطهری، شخصیت‌هایی با کارکردهای علمی و فکری او تربیت کند. با آنکه پرسش‌ها و مسائل زمانه جدید است، اما مکتب و مدرسه شهید مطهری توان پاسخ‌گویی به بسیاری از پرسش‌های امروز را دارد.

عقلانیت، اعتدال و مسئولیت اجتماعی؛ محورهای اندیشه شهید مطهری

حجت‌الاسلام فرهاد عباسی با اشاره به اینکه پاسداشت نام شهید مطهری نباید به صرف یادآوری و نقل خاطرات محدود شود، اظهار کرد: بزرگداشت حقیقی این شهید بزرگوار، آن است که میراث فکری او به یک مأموریت زنده، اثرگذار و متناسب با مسائل روز تبدیل شود. در غیر این صورت، آثار و اندیشه‌های او به مرور دچار فرسایش و تکرار خواهند شد.

وی افزود: اگر میراث شهید مطهری را به‌عنوان «روش اندیشیدن» بازخوانی کنیم، می‌توانیم پلی برای بازگشت دوباره او به صحنه تفکر دینی و زنده نگه‌داشتن جامعه دینی بسازیم. آنچه از شهید مطهری باید آموخت، نحوه استدلال، عقلانیت در دفاع از دین و پاسخگویی منطقی به مسائل زمانه است.

وی با بیان اینکه شهید مطهری تنها به نقد بسنده نکرد، تأکید کرد: او هم‌زمان مسیر درست فهم دین را نیز بنیان گذاشت و با ایجاد نسبت صحیح میان دین و عقل، دین و جامعه و دین و مسائل نوپدید، جریان فکری منسجمی را شکل داد. از جمله محورهای اندیشه شهید مطهری تأکید بر عقلانیت دینی در برابر دیدگاه‌های قائل به تعارض عقل و وحی بود و یا مواجهه عمیق و مبنایی با جریان‌های مادی‌گرا و التقاطی و تبیین جامعیت اسلام و ارائه روزآمد دین با حفظ ثبات حقیقت آن. او در صدد پیوند فلسفه، اخلاق، عدالت و کرامت انسانی به‌عنوان مبنای زیست دینی بود.

حجت‌الاسلام عباسی در بخش دیگری از سخنانش، به اهمیت ترجمه آثار شهید مطهری به زبان عربی اشاره کرد و این اقدام را به‌عنوان خدمتی ارزشمند از سوی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی مورد تقدیر دانست و گفت: این ترجمه‌ها صرفاً جابجایی واژگان نیست، بلکه بستری برای گفت‌وگوی فکری جهان عرب با اندیشه شیعی و تقویت گفتمان عقلانی اسلامی در مواجهه با مدرنیته است.

وی در پایان با تأکید بر اینکه بزرگداشت شهید مطهری به معنای ادامه‌دادن پروژه‌های فکری اوست، تصریح کرد: عقلانیت، اعتدال، ایمان استدلال‌پذیر و مسئولیت اجتماعی، ستون‌های مسیری است که شهید مطهری پیش روی ما قرار داد و امید می‌رود ترجمه آثار ایشان به زبان عربی، پلی مؤثر برای تحقق این راه باشد. 

همچنین در پایان مراسم ضمن رونمایی از مجموعه چهل جلدی «چلچراغ حکمت»، از دست‌اندرکاران این ابتکار علمی و فرهنگی قدردانی شد.