هنر؛ ابزار تأمل در جهان و آیات الهی
دبیر هنری چهارمین جشنواره نمایشنامهنویسی و فیلمنامهنویسی «آیات» گفت: هر اثر هنری میتواند نوعی تأمل در جهان و در زندگی انسان باشد و از این منظر نیز میتوان آن را در نسبت با مفهوم آیات الهی دید.
فیلمنامه به عنوان بذر اولیه و نقشه راه هر اثر سینمایی، نقشی بنیادین در شکلگیری هویت هنری و محتوایی تولیدات تصویری ایفا میکند. با این حال، یکی از بزرگترین چالشهای نویسندگان در فضای کنونی، نبود ویترینی مناسب برای عرضه و نقد آثارشان است؛ خلائی که باعث میشود بسیاری از متون ارزشمند در بایگانیها باقی مانده و هرگز فرصت تبدیل به تصویر را پیدا نکنند. جشنوارههای تخصصی همچون جشنواره فیلمنامهنویسی و نمایشنامهنویسی «آیات»، با هدف شکستن این بنبست و ایجاد پیوند میان متن و تولید، تلاش میکنند تا اعتبار و جایگاه مستقل فیلمنامه را به عنوان یک اثر خلاقه بازتعریف کنند.
اسماعیل براری، کارگردان باسابقه سینما و دبیر هنری این جشنواره، معتقد است که سینمای ایران برای رشد پایدار، بیش از هر چیز به یک «بازار فیلمنامه» و تغییر سلیقه در سطوح مدیریتی و تولیدی نیاز دارد تا استعدادهای نو فرصت بروز پیدا کنند. او بر این باور است که اگر بنیان فیلمنامه تقویت نشود، سینمای آینده با بحران هویت و محتوا روبهرو خواهد شد. از همین رو، ایکنا پیرامون این موضوع با اسماعیل براری، کارگردان سینما گفتوگویی انجام داده که در ادامه با آن همراه می شویم.
ایکنا - با توجه به اینکه شما دبیری هنری چهارمین جشنواره نمایشنامهنویسی و فیلمنامهنویسی «آیات» را بر عهده گرفتهاید، ابتدا بفرمایید این جشنواره چه جایگاهی در فضای فرهنگی و هنری کشور دارد و اساساً با چه رویکردی برگزار میشود و هدف اصلی از شکلگیری آن چیست و چه مسیری را برای تقویت فیلمنامهنویسی دنبال میکند؟
جشنواره «آیات» در واقع جشنوارهای است که منشأ و بانی آن وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و از همین جهت در یک چارچوب رسمی و فرهنگی برگزار میشود. این دومین دورهای است که من با این جشنواره همکاری میکنم و تجربه دوره قبل برای من تجربه قابل توجهی بود. یکی از نکاتی که در همان دوره برای ما اهمیت داشت این بود که نگاه ما به فیلمنامه صرفاً یک نگاه جشنوارهای و تشریفاتی نباشد. یعنی قرار نباشد فیلمنامهها ارسال شوند، داوری شوند، چند اثر انتخاب شوند و در نهایت نویسنده فقط یک لوح تقدیر یا جایزه دریافت کند و ماجرا همانجا پایان یابد. از نگاه من و همکارانم، مقصد واقعی یک فیلمنامه این نیست که فقط در یک جشنواره برگزیده شود، بلکه مقصد اصلی آن باید رسیدن به مرحله تولید و تبدیل شدن به یک فیلم باشد. در واقع اگر فیلمنامهای نتواند در نهایت وارد چرخه تولید شود، بخش مهمی از مسیر طبیعی خود را طی نکرده است. به همین دلیل در دوره گذشته تلاش کردیم این نگاه را عملی کنیم و تنها به انتخاب آثار بسنده نکنیم. حتی درباره برخی از فیلمنامههای برگزیده با دوستان و نهادهای مرتبط صحبت کردیم تا امکان ساخت آنها فراهم شود. این موضوع برای اهالی سینما یک جایزه بسیار باارزشتر از هر لوح یا تقدیرنامهای است. علاوه بر این تصمیم گرفتیم آثار برگزیده را در قالب یک کتاب منتشر کنیم تا متنها در دسترس قرار گیرند و صرفاً در بایگانی جشنواره باقی نمانند. انتشار فیلمنامهها باعث میشود که دیگران هم آنها را بخوانند، درباره آنها فکر کنند و شاید حتی مسیر تولید آنها هموارتر شود. بنابراین جشنواره «آیات» اگرچه ممکن است بهتنهایی همه مسائل حوزه فیلمنامه را حل نکند، اما میتواند گامی کوچک اما مؤثر در جهت جدی گرفتن فیلمنامه به عنوان یک اثر هنری باشد.
ایکنا - به موضوع دیده شدن فیلمنامهها اشاره کردید. به نظر شما مهمترین خلأ در فضای فیلمنامهنویسی کشور چیست و چرا هنوز بسیاری از فیلمنامهها امکان مطرح شدن و دیده شدن در سطح گسترده را پیدا نمیکنند و جشنوارههایی از این دست چه نقشی میتوانند در برطرف کردن این خلأ داشته باشند؟
یکی از مهمترین مشکلاتی که در فضای فیلمنامهنویسی ما وجود دارد این است که فیلمنامهها اغلب ویترین و سکوی مناسبی برای دیده شدن ندارند. در جامعه سینمایی ما معمولاً فیلمنامهها به شکل سنتی دست به دست میشوند. یعنی نویسندهای متنی را مینویسد و آن را برای یک تهیهکننده یا کارگردان میفرستد، سپس نفر دیگری آن را میخواند و همین روند ادامه پیدا میکند تا شاید در جایی کسی به آن علاقهمند شود. این شیوه البته در سینما سابقه دارد و بخشی از روابط حرفهای محسوب میشود، اما در عین حال محدود است و نمیتواند ظرفیت واقعی فیلمنامهنویسی را نشان دهد. نیاز داریم که فیلمنامهها در فضایی گستردهتر عرضه شوند، خوانده شوند، نقد شوند و درباره آنها گفتوگو شکل گیرد. در بسیاری از کشورهای صاحب صنعت سینما، برای این مسئله راهحلهایی پیدا شده است.
جشنواره «آیات» در واقع جشنوارهای است که منشأ و بانی آن وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و از همین جهت در یک چارچوب رسمی و فرهنگی برگزار میشود
برای مثال در هالیوود رمانها و داستانها نقش مهمی در این زمینه دارند. آثار داستانی منتشر میشوند، مخاطبان آنها را میخوانند، دربارهشان صحبت میکنند و اگر اثری مورد توجه قرار گیرد، تهیهکنندگان به سرعت برای اقتباس از آن وارد عمل میشوند. در واقع یک چرخه طبیعی میان ادبیات و سینما شکل گرفته است. در سینمای ایران چنین چرخهای را به شکل نهادینه نداریم و همین موضوع باعث میشود بسیاری از فیلمنامهها حتی فرصت دیده شدن پیدا نکنند. جشنوارههایی مثل «آیات» میتوانند کمک کنند تا دستکم بخشی از این خلأ جبران شود و فیلمنامهها در معرض نگاههای بیشتری قرار بگیرند.
ایکنا - شما در صحبتهایتان بارها بر اهمیت جایگاه مستقل فیلمنامه تأکید کردهاید. به نظر شما فیلمنامه تا چه اندازه میتواند به عنوان یک اثر هنری مستقل مطرح باشد و چرا باید برای آن فراتر از یک متن مقدماتی برای تولید فیلم ارزش قائل شد؟
فیلمنامه به نظر من فقط یک ابزار فنی برای ساخت فیلم نیست، بلکه بخشی از هویت هنری یک اثر سینمایی است. درست است که فیلمنامه در نهایت قرار است به فیلم تبدیل شود و در مسیر تولید تغییراتی هم پیدا میکند، اما این موضوع چیزی از ارزش ذاتی آن کم نمیکند. در واقع از همان لحظهای که یک ایده شکل میگیرد و به متن تبدیل میشود، تا مراحل بعدی مانند بازنویسی، طراحی اجرا، کارگردانی و حتی تدوین، اثر و تأثیر فیلمنامه همچنان بر پروژه باقی میماند. این یعنی ما با متنی روبهرو هستیم که بخش مهمی از جهانبینی، ساختار روایی و شخصیتپردازی فیلم را شکل میدهد.
متأسفانه در برخی مواقع فیلمنامه تنها از زاویه بازار تولید دیده میشود و ارزش آن صرفاً به این وابسته است که آیا برای یک تهیهکننده یا کارگردان جذاب است یا نه. در حالی که فیلمنامه پیش از هر چیز یک متن خلاقه است و میتواند مانند یک اثر ادبی مورد مطالعه و تحلیل قرار گیرد. اگر ما این نگاه را در فضای فرهنگی خود تقویت کنیم، نویسندگان نیز انگیزه بیشتری برای خلق آثار جدیتر پیدا خواهند کرد. جشنوارههایی مانند «آیات» میتوانند به این تغییر نگاه کمک کنند و یادآوری کنند که فیلمنامه تنها یک مرحله از فرایند تولید نیست، بلکه خودش نیز یک اثر فرهنگی و هنری قابل توجه است.
ایکنا - عنوان «آیات» ممکن است برای برخی این تصور را ایجاد کند که جشنواره صرفاً به آثار مستقیم قرآنی یا موضوعات مذهبی محدود است. درباره فلسفه این نامگذاری و گستره موضوعی آثاری که میتوانند در این جشنواره حضور داشته باشند توضیح میدهید؟
نام «آیات» در این جشنواره صرفاً به معنای پرداختن مستقیم به موضوعات قرآنی نیست، هرچند استفاده از مفاهیم و مضامین قرآنی قطعاً میتواند جایگاه مهمی در چنین جشنوارهای داشته باشد؛ اما نگاه ما به این عنوان گستردهتر است. وقتی از آیات سخن میگوییم، میتوانیم آن را به معنای نشانهها و جلوههای مختلف خلقت نیز در نظر بگیریم. در واقع هر اثر هنری میتواند نوعی تأمل در جهان و در زندگی انسان باشد و از این منظر نیز میتوان آن را در نسبت با مفهوم آیات الهی دید. بنابراین جشنواره محدود به موضوعات مستقیم مذهبی نیست و دامنه وسیعتری از موضوعات انسانی، اجتماعی و اخلاقی را در بر میگیرد.
از سوی دیگر باید توجه داشت که «آیات» عنوان مجموعهای از جشنوارههای هنری است که در حوزههای مختلف مانند هنرهای تجسمی، موسیقی و رشتههای دیگر برگزار میشود. این جشنوارهها در استانهای مختلف کشور و به شکل مستقل برگزار میشوند اما همگی زیر چتر عنوان «آیات» قرار دارند. بخش فیلمنامهنویسی نیز یکی از همین بخشهاست که اکنون چهارمین دوره آن برگزار میشود. بنابراین این نامگذاری بیشتر به یک مجموعه فرهنگی گسترده اشاره دارد و هدف آن ایجاد بستری برای فعالیتهای هنری در حوزههای مختلف است.
ایکنا - با توجه به اینکه چهارمین دوره این جشنواره برگزار میشود، تجربه دورههای گذشته به ویژه دورهای که شما در آن حضور داشتید چگونه بوده و چه دستاوردهایی از آن دوره به دست آمد که بتواند مسیر آینده جشنواره را روشنتر کند؟
همانطور که گفتم در دوره پیشین به عنوان دبیر هنری حضور داشتم و تجربه آن دوره برای ما تجربه ارزشمندی بود. یکی از مهمترین اقداماتی که در آن دوره انجام شد این بود که آثار برگزیده را در قالب یک کتاب منتشر کردیم. این کار شاید در نگاه اول ساده به نظر برسد اما در واقع گام مهمی بود، زیرا باعث شد فیلمنامهها از حالت محدود و خصوصی خارج شوند و در دسترس علاقهمندان قرار گیرند. وقتی یک فیلمنامه منتشر میشود، دیگران میتوانند آن را بخوانند، درباره آن نظر دهند و حتی به فکر تولید آن بیفتند. علاوه بر انتشار کتاب، با چند سازمان فعال در حوزه تولید فیلم نیز گفتوگوهایی انجام دادیم تا امکان ساخت برخی از این فیلمنامهها بررسی شود. این اقدام نشان میداد که جشنواره فقط به انتخاب آثار بسنده نمیکند بلکه تلاش میکند پلی میان نویسندگان و نهادهای تولیدکننده ایجاد کند. همین رویکرد باعث شد جشنواره از یک رویداد صرفاً نمایشی فاصله بگیرد و به سمت کارکرد عملی حرکت کند. تجربه آن دوره نشان داد که اگر این مسیر ادامه پیدا کند، میتوان امیدوار بود که فیلمنامههای برگزیده واقعاً به مرحله تولید نزدیک شوند.
ایکنا - جشنوارهها معمولاً برای گسترش تأثیرگذاری خود نیازمند انواع حمایتها هستند. به نظر شما جشنواره فیلمنامهنویسی «آیات» چه نوع حمایتهایی را بیشتر نیاز دارد و این حمایتها چگونه میتوانند به رشد فیلمنامهنویسی کمک کنند؟
اگر منظور از حمایت فقط حمایت مالی باشد، باید بگویم که پول هرچند مهم است اما مشکل اصلی فیلمنامه با پول حل نمیشود. مسئله اصلی فیلمنامه در سینمای ما بیشتر به مسئله سلیقهها برمیگردد. امروز معمولاً چند سلیقه محدود درباره سرنوشت یک فیلمنامه تصمیم میگیرند؛ سلیقه کارگردان، سلیقه تهیهکننده و سلیقه مدیران پخش. این سه گروه معمولاً تعیین میکنند که چه متنی شانس تولید پیدا کند. در حالی که دنیای فیلمنامه میتواند بسیار گستردهتر از این باشد و مخاطبان بالقوه سینما نیز میتوانند در شکل دادن به این فضا نقش داشته باشند.
فیلمنامه فقط یک ابزار فنی برای ساخت فیلم نیست، بلکه بخشی از هویت هنری یک اثر سینمایی است
حمایت واقعی زمانی شکل میگیرد که ما بتوانیم فضایی برای رقابت و عرضه فیلمنامهها ایجاد کنیم. فضایی که در آن آثار خوانده شوند، نقد شوند و بازخوردهای مختلف دریافت کنند. این همان چیزی است که من از آن به عنوان «بازار فیلمنامه» یاد میکنم. در چنین بازاری، فیلمنامهها نه فقط برای جلب نظر یک یا دو نفر، بلکه برای جلب توجه طیف گستردهتری از مخاطبان و فعالان سینما عرضه میشوند. جشنواره «آیات» تلاش میکند در حد توان خود چنین فضایی را شکل دهد و اگر نهادهای تولیدکننده نیز به این روند بپیوندند، میتوان امیدوار بود که این بازار به تدریج شکل بگیرد.
ایکنا - شما به موضوع دیده شدن فیلمنامهها اشاره کردید. به نظر شما مهمترین خلأ در فضای فیلمنامهنویسی کشور چیست و چرا هنوز بسیاری از فیلمنامهها امکان مطرح شدن و دیده شدن در سطح گسترده را پیدا نمیکنند و جشنوارههایی از این دست چه نقشی میتوانند در برطرف کردن این خلأ داشته باشند؟
یکی از مهمترین مشکلاتی که در فضای فیلمنامهنویسی ما وجود دارد این است که فیلمنامهها اغلب ویترین و سکوی مناسبی برای دیده شدن ندارند. در جامعه سینمایی ما معمولاً فیلمنامهها به شکل سنتی دست به دست میشوند. یعنی نویسندهای متنی را مینویسد و آن را برای یک تهیهکننده یا کارگردان میفرستد، سپس نفر دیگری آن را میخواند و همین روند ادامه پیدا میکند تا شاید در جایی کسی به آن علاقهمند شود. این شیوه البته در سینما سابقه دارد و بخشی از روابط حرفهای محسوب میشود، اما در عین حال محدود است و نمیتواند ظرفیت واقعی فیلمنامهنویسی را نشان دهد. ما نیاز داریم که فیلمنامهها در فضایی گستردهتر عرضه شوند، خوانده شوند، نقد شوند و درباره آنها گفتوگو شکل بگیرد.
در بسیاری از کشورهای صاحب صنعت سینما، برای این مسئله راهحلهایی پیدا شده است. برای مثال در هالیوود رمانها و داستانها نقش مهمی در این زمینه دارند. آثار داستانی منتشر میشوند، مخاطبان آنها را میخوانند، دربارهشان صحبت میکنند و اگر اثری مورد توجه قرار گیرد، تهیهکنندگان به سرعت برای اقتباس از آن وارد عمل میشوند. در واقع یک چرخه طبیعی میان ادبیات و سینما شکل گرفته است. در سینمای ایران چنین چرخهای را به شکل نهادینه نداریم و همین موضوع باعث میشود بسیاری از فیلمنامهها حتی فرصت دیده شدن پیدا نکنند. جشنوارههایی مثل «آیات» میتوانند کمک کنند تا دستکم بخشی از این خلأ جبران شود و فیلمنامهها در معرض نگاههای بیشتری قرار بگیرند.
ایکنا - در پایان اگر نکتهای باقی مانده که فکر میکنید باید درباره اهمیت فیلمنامهنویسی و نقش جشنوارههایی از این دست مطرح شود، بیان کنید.
تنها نکتهای که دوست دارم بر آن تأکید کنم این است که اگر فیلمنامه در سینمای ما جدی گرفته نشود، در آینده با مشکلات جدی روبهرو خواهیم شد. هر فیلمی از یک بذر آغاز میشود و آن بذر همان فیلمنامه است. اگر این بذر ضعیف باشد، طبیعی است که محصول نهایی نیز چندان قوی نخواهد بود. بنابراین توجه به فیلمنامه در واقع توجه به بنیان سینماست. ما باید تلاش کنیم شرایطی فراهم شود که نویسندگان بتوانند آثار خود را در فضایی حرفهای ارائه کنند و امکان رشد و تکامل آنها فراهم شود. جشنواره «آیات» شاید یک حرکت کوچک باشد، اما میتواند یادآور این نکته مهم باشد که فیلمنامه اساس سینماست. اگر بتوانیم این نگاه را در میان نهادهای فرهنگی، تهیهکنندگان و حتی مخاطبان سینما تقویت کنیم، به تدریج شاهد شکلگیری فضای سالمتری برای تولید آثار سینمایی خواهیم بود. امیدوارم این جشنواره بتواند در همین مسیر گام بردارد و به ایجاد توجه جدیتر نسبت به فیلمنامهنویسی در کشور کمک کند.
انتهای پیام
