اخلاق محیط زیست؛ از مالکیت انسان تا امانتداری الهی

به گزارش ایکنا، پوریا عباسعلی‌نژاد، دانشجوی دکتری دانشگاه تربیت مدرس، در نشست علمی «اخلاق محیط زیست و سیره نبوی» که شامگاه ۱۹ اردیبهشت‌ماه به عنوان بخشی از سلسله‌ سخنرانی‌های محور اخلاق در کنگره بین‌المللی «۱۵ قرن تجلی نور نبوی» برگزار شد، به ایراد سخن پرداخت. وی با اشاره به اینکه در ادبیات معاصر (از دهه ۷۰ میلادی به بعد) غالباً بر ارزش ذاتی و مادی طبیعت تأکید شده است، بر ضرورت بررسی چگونگی حفاظت از محیط زیست، مفهوم عدالت زیست‌محیطی و تعهدات ما در قبال نسل‌های آینده تأکید کرد.

عباسعلی‌نژاد در ادامه افزود: نوع نگاه ما به محیط زیست می‌تواند متفاوت باشد؛ ممکن است نگاهی صرفاً ابزاری به آن داشته باشیم و یا فراتر از آن، طبیعت را تأمین‌کننده نیازهای معنوی خود بدانیم و جهان را به عنوان منبعی مشترک میان انسان و سایر موجودات زنده تلقی کنیم.

دانشجوی دکتری دانشگاه تربیت مدرس در ادامه نشست اظهار داشت: هدف اصلی اخلاق محیط زیست، تبیین مفهوم «ارزش» است و در این راستا نظریات متعددی شکل گرفته است؛ برای نمونه، اگر انسان را کانون ارزش‌ها بدانیم، به یک دسته از نظریات می‌رسیم و اگر برای خود محیط زیست یا موجودات آن ارزش ذاتی قائل شویم، با نظریات دیگری مواجه خواهیم بود که هر کدام پیامدها و نتایج خاص خود را دارند.

وی با اشاره به دیدگاه‌های انسان‌محور افزود: اکثر نظریات بر این باورند که انسان باید محور ارزش‌های طبیعت باشد. اندیشمندانی چون کانت از طرفداران «انسان‌محوری رادیکال» بودند؛ البته باید توجه داشت که انسان‌محوری به معنای مجاز بودن آسیب به محیط زیست نیست، بلکه در این نگاه، عملی از نظر اخلاقی در حوزه محیط زیست «خیر» محسوب می‌شود که بیشترین سود و خیر بلندمدت را برای انسان به همراه داشته باشد. همچنین برخی معتقدند آسیب‌های محیط زیستی ریشه در نظام سلطه (فقیر و غنی) در جهان دارد و تا زمانی که انسان از این نظام سلطه خارج نشود، بحران‌های زیست‌محیطی حل نخواهند شد.

عباسعلی‌نژاد در بخش دیگری از سخنانش به موضوع «زیست‌محوری» پرداخت و گفت: این نظریه که فلاسفه بزرگی درباره آن قلم‌فرسایی کرده‌اند، دایره ارزش را فراتر از انسان گسترش می‌دهد و معتقد است تمامی موجودات زنده دارای تعلقات اخلاقی هستند. این موجودات می‌توانند شامل جانداران دارای حس درد و رنج و یا حتی گیاهان و سایر موجوداتی باشند که فاقد این حس هستند.

وی با اشاره به دیدگاه «تیلور» مبنی بر غایتمند بودن و در نتیجه ارزشمند بودن تمامی موجودات زنده و برابری آن‌ها از این منظر، به تبیین دیدگاه اسلامی پرداخت و تصریح کرد: دکتر سیدحسین نصر معتقد است کل محیط زیست برای ما اهمیت دارد و انسان به عنوان «خلیفةالله» در زمین، باید در مواجهه با طبیعت نقش امانتدار را ایفا کند. در این نگاه، مسئولیت اخلاقی گسترده‌ای بر دوش انسان نهاده شده و او مسئول اصلاح محیط زیست نیز هست؛ دیدگاهی درخور توجه که مبنای رساله‌های دکتری متعددی در دانشگاه‌های مختلف قرار گرفته است.

ایده اخوان الصفا در مورد محیط زیست

وی در ادامه، ایده «اخوان‌ الصفا» در حوزه محیط زیست را یکی از جذاب‌ترین و در عین حال مهجورترین دیدگاه‌ها دانست و بیان کرد: در آثار اخوان‌الصفا، ماجرای دادخواهی حیوانات نزد «شاه پریان» روایت شده است؛ در این روایت، مناظره‌ای میان انسان و حیوانات شکل می‌گیرد که در آن انسان‌ها خود را برترین موجود عالم و مالک حیوانات می‌دانند، اما حیوانات در پاسخ استدلال می‌کنند که تمام آنچه انسان به آن می‌بالد، از جانب خداوند عطا شده است. عباسعلی‌نژاد تأکید کرد که در سنت فکری ما به این دست ایده‌ها کمتر توجه شده، در حالی که شایسته بررسی و تأمل بسیار بیشتری است.
وی همچنین به بحث‌های پیرامون نسبت آرای اخوان‌الصفا با نظریات تکاملی اشاره کرد و افزود: برخی برداشت‌هایی داروینی و مبتنی بر تکامل از آثار اخوان‌ الصفا دارند؛ با این حال، سیدحسین نصر معتقد است که آن‌ها تکامل‌گرا نبودند، اما در مقالات خود به‌طور مستقیم به چالش‌های اخلاقی و فلسفی محیط زیست پرداخته‌اند.

دانشجوی دکتری دانشگاه تربیت مدرس در پایان به موضوع «شکار و شکارچی» به‌عنوان فصلی گسترده در اخلاق محیط زیست پرداخت و این پرسش را مطرح کرد که آیا ما حق داریم گونه‌ای جانوری را خوراک گونه‌ای دیگر قرار دهیم یا خود به شکار حیوانات بپردازیم؟ وی با تأکید بر همسویی با علم محیط زیست، خاطرنشان کرد که اولویت اصلی در این حوزه، حفظ «پل‌های محیط زیستی» و صیانت از پیوستگی‌های طبیعی است.

عباسعلی‌نژاد اظهار کرد: از منظر یک «بوم‌محور» (اکوسنتریست)، غذا دادن به حیواناتی نظیر سگ لزوماً اقدام درستی محسوب نمی‌شود؛ چرا که سگ موجودی همه‌چیزخوار است و افزایش بی‌رویه جمعیت آن می‌تواند به شکار سایر موجودات و در نهایت انقراض گونه‌های دیگر منجر شود.