ثبت تاریخ و میراث مکتوب ایران نیازمند یک پروژه ملی است

به گزارش ایکنا از آذربایجان‌شرقی به نقل از روابط عمومی دانشگاه تبریز، محمدتقی اعلمی، رئیس دانشگاه تبریز، امروز، 22 اردیبهشت‌ماه در بازدید از مرکز اسناد و کتابخانه‌ ملی شمالغرب کشور، با تأکید بر اهمیت اسناد تاریخی به‌عنوان بخشی از هویت فرهنگی و تمدنی ایران، اظهار کرد: اسناد بسیاری به زبان فارسی و مرتبط با فرهنگ و تمدن ایرانی در نقاط مختلف جهان به‌صورت پراکنده وجود دارد که نیازمند شناسایی، بررسی، گردآوری و ایجاد آرشیوهای دیجیتال منسجم هستند.

وی با بیان اینکه بخش قابل توجهی از تاریخ و میراث مکتوب ایران هنوز ناشناخته باقی مانده است، افزود: بخشی از تاریخ سرزمین ما در نقاط مختلف جهان پراکنده است و باید موضوع جمع‌آوری، بازآوری و ثبت این اسناد به‌عنوان یک پروژه ملی مورد توجه قرار گیرد که این اسناد تنها متعلق به یک مرکز یا نهاد خاص نیستند، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایران به‌شمار می‌روند.

اعلمی همچنین با اشاره به ضرورت دسترسی استادان، دانشجویان، پژوهشگران و همه علاقه‌مندان به این منابع اظهار کرد: امروز مخاطبان بسیاری در داخل و خارج از کشور علاقه‌مند به شناخت تاریخ و فرهنگ ایران هستند و تمایل دارند این اسناد را مشاهده و تحلیل کنند که جامعه پژوهشی فعال در حوزه اسناد نیز برای انجام تحقیقات علمی نیازمند دسترسی گسترده‌تر به منابع معتبر است، اما متأسفانه در بسیاری از حوزه‌ها، مراکز اسنادی با کمبود منابع قابل دسترس مواجه هستند.

رئیس دانشگاه تبریز در ادامه با انتقاد از نگاه مالکیتی برخی مراکز نسبت به اسناد تاریخی گفت: در سال‌های اخیر اقداماتی برای شبکه‌سازی و یکپارچه‌سازی مجموعه‌های اسنادی کشور انجام شده است، اما همچنان نوعی فرهنگ نادرست در برخی مراکز وجود دارد که اسناد موجود در مخازن خود را بخشی از دارایی انحصاری تلقی می‌کنند و حتی از ارائه نسخه‌های دیجیتال یا مبادله علمی آن‌ها نیز خودداری می‌شود؛ در حالی‌که اسناد تاریخی متعلق به هویت ملی و ایران فرهنگی هستند و باید با نگاه ملی و علمی در اختیار پژوهشگران، دانشگاهیان و سیاست‌گذاران قرار گیرند.

اصغر عسگری، معاون پژوهش و فناوری دانشگاه تبریز نیز در این بازدید با اشاره به ظرفیت‌های دانشگاه تبریز در حوزه فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی، بر آمادگی این دانشگاه برای همکاری در زمینه دیجیتالی‌سازی و بازخوانی اسناد تاریخی تأکید کرد و ادامه داد: دانشگاه تبریز در حوزه هوش مصنوعی و آموزش هوشمند پیشرفت‌های ارزشمندی داشته‌ و می‌تواند در زمینه استفاده از فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی برای دیجیتال‌سازی، پردازش و بازخوانی متون و اسناد تاریخی همکاری مؤثری با مرکز اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور داشته باشد.

وی با اشاره به اهمیت تاریخ علم و فناوری آذربایجان افزود: ظرفیت بسیار مهمی برای تدوین مجموعه‌ای جامع درباره تاریخ علم و فناوری آذربایجان وجود دارد و با همکاری مراکز اسنادی می‌توان جایگاه واقعی این منطقه در تاریخ علم و تمدن ایران را تبیین کرد.

عسگری با اشاره به مجموعه تاریخی ربع رشیدی تصریح کرد: تاکنون ربع رشیدی بیشتر از منظر معماری و ابنیه تاریخی مورد توجه قرار گرفته، در حالی که بخش مهم‌تر آن، تاریخ علم، فناوری و نظام علمی حاکم بر این مجموعه عظیم است که نیازمند پژوهش‌های عمیق و مستند است.

معاون پژوهش و فناوری دانشگاه تبریز همچنین «تاریخ شفاهی علم و فناوری» را یکی از موضوعات مهم و روز دنیا دانست و گفت: امروز در بسیاری از کشورها، متون و اسناد قدیمی با استفاده از هوش مصنوعی بازخوانی و تحلیل می‌شوند و این مسئله می‌تواند افق تازه‌ای برای پژوهش‌های تاریخی در ایران ایجاد کند.

وی در ادامه با اشاره به پیشینه علمی آذربایجان در حوزه نجوم اظهار کرد: با توجه به اینکه آذربایجان یکی از خاستگاه‌های مهم نجوم در ایران به شمار می‌رود و رصدخانه دانشگاه تبریز بزرگترین رصدخانه کشور به‌شمار می‌رود، ضروری است اسناد مرتبط با سیر تحوّل نجوم در ایران و آذربایجان گردآوری و ساماندهی شود.

عسگری افزود: به‌عنوان نمونه یکی از بنیان‌گذاران اصلی رصدخانه دانشگاه تبریز، همچنان در قید حیات هستند و اسناد ارزشمندی در اختیار دارند که می‌تواند مبنای همکاری‌های مشترک در این زمینه قرار گیرد.

معاون پژوهش و فناوری دانشگاه تبریز همچنین با اشاره به ظرفیت عظیم منابع علمی دانشگاه گفت: دانشگاه تبریز حدود 2 هزار جلد نسخه خطی و سنگی، ۱۵۰ هزار جلد کتاب چاپی، ۸۵۰ هزار جلد کتاب دیجیتال و بیش از ۳۰ هزار پایان‌نامه در اختیار دارد و مجموعه اطلاعات دیجیتالی دانشگاه نیز جزو بزرگ‌ترین پایگاه‌های اطلاعاتی کشور محسوب می‌شود. همچنین برخی نشریات علمی موجود در دانشگاه دارای سابقه‌ای از سال ۱۳۲۰ شمسی هستند که ارزش تاریخی فراوانی دارند.

وی تأکید کرد: ایجاد ارتباط و پیوند ساختاری میان دانشگاه تبریز و مرکز اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور ضرورتی انکارناپذیر است و می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری پروژه‌های ملی و ماندگار در حوزه اسناد و تاریخ علم شود.

محمدطاهری خسروشاهی، مدیر روابط عمومی دانشگاه تبریز نیز طی سخنانی با اشاره به اهمیت مقوله سندپژوهی و تاریخ شفاهی در دانشگاه تبریز اظهار کرد: دانشگاه تبریز به‌عنوان نهاد بزرگ علمی و به‌دلیل برخورداری از ظرفیت عظیم رجال توانمند علمی در طول یک قرن اخیر، یکی از مهمترین مراکز جهت پرداختن به مقوله تاریخ شفاهی است.

وی افزود: لازم است افرادی فارغ از توجه به مسائل اداری و صرفاً اهل دغدغه و درد فرهنگی، به تدوین تاریخ شفاهی دانشگاه تبریز و بررسی نقش این دانشگاه در تحولات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی 100 ساله اخیر آذربایجان اقدام کنند.

مدیر روابط عمومی دانشگاه تبریز اظهار کرد: توجه به اسناد تاریخی در دو دهه گذشته روند رو به رشدی داشته و به‌عنوان مهمترین منابع پژوهشی در زمینه مطالعات تاریخ مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. همچنین توجه دانشگاه‌ها نیز به اسناد تاریخی و مقوله سندشناسی در سال‌های اخیر افزایش پیدا کرده است که از آن جمله می‌توان به تأسیس و راه‌اندازی گرایش اسناد، مدارک آرشیوی و نسخه‌شناسی در رشته تاریخ و نیز رشته مطالعات آرشیوی اشاره کرد.

وی همچنین با اشاره به افزایش تولید محتوای مبتنی بر اسناد تاریخی تصریح کرد: تعداد زیادی آثار مکتوب در حال تدوین و یا در دست انتشار هستند و از سوی دیگر نگارش مقاله مبتنی بر اسناد رو به افزایش است. همچنین دسترسی به اسناد برای پژوهشگران از سوی سازمان‌ها بهتر از پیش شده و در حال ساماندهی هستند.

طاهری خسروشاهی در عین حال به برخی چالش‌های حوزه سندپژوهی اشاره کرد و گفت: چالش‌های بسیاری در حوزه سندپژوهی و سندشناسی وجود دارد که موضوعات مختلفی چون وجود برنامه مدون برای فهرست‌نویسی، ظرفیت دانشگاه‌ها برای بهره‌مندی از اسناد، شناخت درست دانشجویان از مقوله سندشناسی و سندپژوهی و کاربرد آن‌ها در پایان‌نامه‌ها را شامل می‌شود.

مسعودبرزگر جلالی، مدیرکل مرکز اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور نیز در این بازدید بر ضرورت توسعه همکاری‌های مشترک میان دانشگاه تبریز و مرکز اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور تأکید کرد.

وی با اشاره به مسئولیت خود در دبیرخانه تدوین تاریخ شفاهی استان اظهار کرد: با وجود ظرفیت علمی و تاریخی گسترده و احتوای دانشگاه تبریز به اسناد قدیمی و تاریخی، انتظار می‌رود این دانشگاه در پروژه تاریخ شفاهی استان مشارکت جدی داشته باشد و امیدواریم در آینده شاهد همکاری گسترده‌تر دانشگاه در این حوزه باشیم.

برزگر جلالی همچنین با اشاره به وجود امکانات و شرایط استاندارد نگهداری اسناد در این مرکز گفت: از دانشگاه تبریز درخواست داریم اسناد تاریخی مهم و ارزشمند خود را برای نگهداری اصولی و استاندارد در اختیار این مرکز قرار دهد تا ضمن حفاظت مناسب، امکان بهره‌برداری علمی و پژوهشی از آن‌ها نیز فراهم شود و هر زمان دانشگاه نیاز داشت بتواند از این منابع استفاده کند.