رسانه‌ها در جنگ رمضان نقش مهمی در جهت‌دهی افکار عمومی داشتند

محمد طاهری خسروشاهی، رئیس بنیاد ایرانشناسی آذربایجان‌شرقی در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا از آذربایجان‌شرقی به بازتاب عناصر هویت ملی در شرایط معاصر اشاره کرد و گفت: هویت ملی، مفهومی چندلایه و متشکل از مجموعه‌ای از نمادها، ارزش‌ها، رفتارها و نهادهای اجتماعی است که موجب انسجام یک جامعه می‌شود. در شرایط اخیر، به‌ویژه در جریان جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، این عناصر نه‌تنها تضعیف نشدند، بلکه در بسیاری از موارد، با بازتعریف و تقویت همراه بودند. استقلال و عزت ملی، از بنیادی‌ترین مؤلفه‌های هویت ایرانی در طول تاریخ بوده است، مؤلفه‌ای که نه‌تنها در حافظه تاریخی این سرزمین، بلکه در کنش‌های اجتماعی و سیاسی مردم نیز به‌روشنی قابل مشاهده است. 

وی افزود: با پیروزی انقلاب اسلامی، این مؤلفه هویتی، وارد مرحله‌ای تازه و عینی‌تر شد. گفتمان «استقلال، آزادی و عزت ملی» به‌عنوان یکی از ارکان اصلی نظام مقدس جمهوری اسلامی، نه‌تنها در عرصه سیاست داخلی، بلکه در مناسبات بین‌المللی نیز نمود یافت. ایستادگی در برابر نظام سلطه، تلاش برای خودکفایی در حوزه‌های مختلف و حفظ تصمیم‌گیری مستقل در معادلات جهانی، همگی جلوه‌هایی از این رویکرد هستند که عزت ملی را به یک اصل راهبردی در سیاست‌گذاری کلان کشور تبدیل کرده‌اند.

طاهری خسروشاهی به تقابل تاریخی ایران با نظام سلطه اشاره کرد و گفت: در امتداد این مسیر استقلال‌خواهانه، جمهوری اسلامی ایران همواره با دشمنی‌های مستمر و چندلایه از سوی قدرت‌های سلطه‌گر، به‌ویژه ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی، مواجه بوده است. این تقابل، ریشه در تعارضی عمیق در سطح گفتمانی، ایدئولوژیک و منافع راهبردی و ماهیتی دارد، جایی‌که استقلال‌طلبی ایران، در برابر سیاست‌های مداخله‌جویانه و سلطه‌طلبانه این بازیگران سیاسی جهان مدرن قرار گرفته است. 

عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز با اشاره به «جنگ تحمیلی سوم» یا «جنگ رمضان»، تصریح کرد: پس از جنگ ۱۲ روزه، روند فزاینده تقابل‌ها میان جبهه کفر و نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، در قالب یک رویارویی نظامی گسترده و مستقیم تحت عنوان «جنگ تحمیلی سوم» که از آن با نام «جنگ رمضان» نیز یاد می‌شود، به نقطه اوج خود رسید. این جنگ که متأسفانه شروع آن، با شهادت قائد کبیر امت اسلام، حضرت آیت‌الله العظمی شهید سیدعلی خامنه‌ای مقارن شد، اگرچه با هدف اعمال فشار حداکثری و تضعیف زیرساخت‌های کشور طراحی شده بود، اما در عمل به صحنه‌ای برای بروز ظرفیت‌های درونی و سرمایه‌های اجتماعی ایران تبدیل شد. 

آذربایجان پیشگام هویت ملی

وی آذربایجان را پیشگام هویت ملی و استوار در حوادث تاریخی دانست و اظهار کرد: آذربایجان، به‌عنوان یکی از کهن‌ترین و تأثیرگذارترین مناطق ایران، همواره در بزنگاه‌های تاریخی، نقشی فراتر از یک جغرافیا ایفا کرده است. این خطه، نه‌تنها در حراست از مرزهای سرزمینی، بلکه در پاسداری از مرزهای فرهنگی، زبانی و هویتی ایران، جایگاهی ممتاز داشته و دارد. 

طاهری خسروشاهی با تأکید بر نقش آذربایجان در حفظ و گسترش زبان فارسی و تداوم فرهنگ ایرانی گفت: آذربایجان در طول تاریخ، یکی از مهم‌ترین کانون‌های حفظ و ترویج زبان فارسی و فرهنگ ایرانی بوده است. برخلاف برخی برداشت‌های سطحی، این منطقه نه‌تنها در برابر زبان فارسی قرار نداشته، بلکه خود از پایگاه‌های اصلی شکل‌گیری زبان فارسی، خاستگاه تقویت و انتقال آن به نسل‌های بعدی بوده است. 

رئیس بنیاد ایرانشناسی شعبه آذربایجان‌شرقی افزود: در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌ویژه پس از اسلام، آذربایجان میزبان شاعران، نویسندگان و اندیشمندانی بوده که آثار خود را به زبان فارسی خلق کرده‌اند. این امر نشان می‌دهد که زبان فارسی، به‌عنوان زبان فرهنگی و تمدنی ایران، در این منطقه ریشه‌ای عمیق داشته و مورد پذیرش نخبگان و مردم بوده است. 

وی با اشاره به تحولات اخیر، هویت ایرانی در آذربایجان را فراتر از جغرافیا توصیف کرد و ادامه داد: هویت ایرانی در آذربایجان، یک امر تحمیلی یا سطحی نیست، بلکه ریشه در تاریخ، فرهنگ و باورهای مردم این منطقه دارد. مردم آذربایجان، همواره خود را بخشی از پیکره ایران دانسته و در دفاع از این هویت، پیشگام بوده‌اند. این پیوند عمیق، در بزنگاه‌های تاریخی مختلف به‌روشنی بروز یافته و به یکی از شاخصه‌های متمایز این خطه تبدیل شده است. 

تقویت و انسجام ملی از ویژگی‌های آذربایجان

وی تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آذربایجان، نقش آن در تقویت و انسجام وحدت ملی است. این منطقه، به‌دلیل موقعیت جغرافیایی، تنوع فرهنگی و پیشینه تاریخی، همواره به‌عنوان پل ارتباطی میان اقوام و مناطق مختلف ایران عمل کرده و بستر شکل‌گیری همگرایی ملی را فراهم آورده است. 

طاهری خسروشاهی گفت: در ادبیات سیاسی و تاریخی ایران، آذربایجان به‌عنوان «دژ استوار ایران» شناخته می‌شود، تعبیری که ریشه در واقعیت‌های عینی و تجربه‌های مکرر تاریخی دارد. موقعیت مرزی، پیشینه مقاومت و نقش‌آفرینی مستمر در دفاع از تمامیت ارضی، این منطقه را به یکی از ارکان اصلی امنیت ملی تبدیل کرده است. 

این استاد دانشگاه تبریز با اشاره به جایگاه پرچم ایران به‌عنوان نماد عینی هویت ملی در آذربایجان تصریح کرد: پرچم، یکی از برجسته‌ترین نمادهای هویت ملی است که در شرایط بحرانی جنگ، نقش آن پررنگ‌تر می‌شود. در جریان جنگ‌های اخیر، پرچم جمهوری اسلامی ایران به یکی از اصلی‌ترین محورهای نمایش همبستگی در منطقه آذربایجان تبدیل شد؛ از برافراشته شدن در میادین اصلی شهر تا حضور پررنگ در تجمعات مردمی، برنامه‌های انقلابی و آیین‌های دسته جمعی.

وی گفت: زبان فارسی، به‌عنوان زبان رسمی و مشترک ایرانیان، یکی از مهم‌ترین عناصر هویت ملی است. در جریان جنگ‌های اخیر، این نقش به‌صورت پررنگ‌تری بروز یافت، به‌گونه‌ای که شعارهای مردم تبریز در حمایت از انقلاب اسلامی و بیعت با مقام معظم رهبری در تجمعات و میادین شهری، عمدتاً به زبان فارسی سر داده می‌شد.

طاهری خسروشاهی با اشاره به نقش سرودها و نمادهای ملی در تقویت حافظه جمعی گفت: در جریان جنگ‌های اخیر، استفاده از سرودهای ملی و انقلابی در تجمعات مردمی، برنامه‌های فرهنگی و آیین‌های جمعی و اجتماعات انقلابی مردم، به‌طور چشمگیری افزایش یافت. 

رئیس بنیاد ایرانشناسی آذربایجان‌شرقی به تقویت روحیه همدلی و انسجام اجتماعی اشاره کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین دستاوردهای شرایط اخیر، تقویت روحیه همدلی در جامعه بود. اگرچه در مقاطعی، به‌ویژه پس از برخی ناآرامی‌های دی‌ماه ۱۴۰۴، انسجام ملی در میان مردم ایران، با چالش‌هایی مواجه شده بود، اما جنگ تحمیلی سوم موجب بازگشت و حتی تقویت این انسجام شد. حضور همزمان اقشار مختلف مردم در تجمعات، برنامه‌های انقلابی و فعالیت‌های جمعی در تبریز و سایر شهرهای آذربایجان، نشان‌دهنده شکل‌گیری نوعی همبستگی فراگیر در سطح جامعه آذری بود.

وی با اشاره به احیای آیین‌های ملی به‌ویژه نوروز در سایه مقاومت گفت: آیین‌های ملی، از جمله عید باستانی نوروز، که یادگاری از نیاکان ایرانی مردم آذربایجان است، در دوره جنگ رمضان که اوج آن مقارن با نوروز سال ۱۴۰۵ بود، با جلوه‌ای پررنگ‌تر از سال‌های قبل، برگزار شد. حضور مسافران و بازدیدکنندگان از مناطق تاریخی و گردشگران در تبریز، بازدید از آثار تاریخی و توجه به ظرفیت‌های فرهنگی این شهر، نشان‌دهنده پویایی حیات اجتماعی حتی در شرایط جنگی بود. این روند، به تقویت پیوندهای فرهنگی و حفظ روحیه عمومی جامعه کمک کرد.

طاهری خسروشاهی در ادامه به افزایش کمک‌های مردمی به‌عنوان تجلی مسئولیت اجتماعی اشاره کرد و افزود: ایرانیان، همواره سابقه‌ای درخشان در کمک‌های مردمی و حمایت از همنوعان خود داشته‌اند و این ویژگی، به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم هویت ایرانی شناخته می‌شود. در جریان جنگ‌های اخیر، روحیه نوع‌دوستی بار دیگر به‌صورت گسترده بروز یافت، از کمک به آسیب‌دیدگان تا پشتیبانی از جبهه‌ها و مشارکت در اقدامات مردمی، که در آذربایجان و به‌ویژه تبریز نمودی پررنگ داشت.

نقش مراکز علمی در بازتولید هویت ملی

استاد دانشگاه تبریز با اشاره به نقش نهادهای اجتماعی، به‌ویژه مراکز علمی و تحقیقاتی در بازتولید هویت ملی گفت: دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی که بارها در جریان جنگ رمضان مورد تهاجم ددمنشانه دشمن صهیونی و آمریکایی قرار گرفتند، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای اجتماعی، در این دوره نقش فعالی در بازتاب هویت ملی ایفا کردند. برگزاری نشست‌ها، برنامه‌های فرهنگی و حضور پژوهشگران در فضاهای مراکز علمی و دانشگاهی، نشان‌دهنده پویایی این نهادها در شرایط جنگی بود.

وی به نقش رسانه و روایت‌سازی در شکل‌دهی به ادراک جمعی اشاره کرد و گفت: در شرایط جنگی، رسانه‌ها و کانال‌های ارتباطی نقش مهمی در جهت‌دهی به افکار عمومی داشتند. تولید محتوا در کانال‌های ارتباط جمعی، انتشار اخبار و روایت‌سازی از وقایع، یادداشت و تحلیل‌ها به ابزاری برای مقابله با جنگ روانی و تقویت حس تعلق ملی تبدیل شده بود. این روایت‌سازی‌ها به‌ویژه در شرایط بحرانی، به ابزاری برای مقابله با جنگ روانی و حفظ انسجام اجتماعی تبدیل شد.

وی در ادامه تصریح کرد: برخلاف انتظار، جنگ اخیر منجر به رکود کامل فعالیت‌های علمی و تلاش‌های تحقیقاتی و مطالعات علمی نشد. برگزاری جلسات متعدد علمی، نشست‌های تخصصی و استمرار فعالیت‌های آموزشی اگرچه در بستر فضای مجازی، حضور محققان در مراکز علمی و استفاده از کتابخانه‌ها، نشان‌دهنده اهمیت علم و دانش به‌عنوان یکی از ارکان هویت ملی بود.

طاهری خسروشاهی به افزایش تعاملات اجتماعی در قالب تجمعات مردمی و انقلابی اشاره کرد و گفت: افزایش تعاملات اجتماعی در قالب تجمعات مردمی، برنامه‌های فرهنگی و مذهبی، به یکی از شاخصه‌های این دوره تبدیل شد. حضور محققان و پژوهشگران در این تجمعات، برپایی غرفه‌های مردمی در مواکب، ایجاد موکب‌های حماسی، برگزاری برنامه‌های شعرخوانی و جشن‌های سرود به زبان ترکی آذری و زبان فارسی، نشان‌دهنده پیوند عمیق میان فعالیت‌های اجتماعی و هویت ملی و ایرانی بود.

رئیس بنیاد ایرانشناسی آذربایجان‌شرقی به حضور داوطلبانه در عرصه‌های اجتماعی و جهادی اشاره کرد و افزود: افزایش حضور داوطلبانه مردم، به‌ویژه جوانان و اقشار مختلف مردمی در عرصه‌های خدماتی و اجتماعی از دیگر جلوه‌های این دوره در عرصه هویت ملی بود. مشارکت در آواربرداری، حضور در مجالس ترحیم و تشییع شهدای جنگ رمضان و جنگ ۱۲ روزه، همراهی و همدردی با خانواده‌های شهدا و بازماندگان و... نشان‌دهنده عمق همبستگی اجتماعی و پایبندی به ارزش‌های مشترک در جامعه ایرانی است.

وی تأکید کرد: مجموعه شواهد موجود نشان می‌دهد که هویت ملی در ایران، به‌ویژه در منطقه آذربایجان، نه‌تنها تضعیف نشده، بلکه در مواجهه با بحران‌ها، با انسجام و پویایی بیشتری بازتولید شده است. از نمادهای عینی همچون پرچم و زبان مشترک گرفته تا کنش‌های اجتماعی مانند همدلی، مشارکت مردمی و فعالیت‌های علمی، همگی نشان‌دهنده ظرفیت بالای جامعه در حفظ وحدت و عبور از چالش‌ها هستند. 

طاهری خسروشاهی در پایان اظهار کرد: منطقه آذربایجان و بنیاد ایرانشناسی استان، به‌عنوان یکی از مراکز مهم علمی کشور و استان آذربایجان‌شرقی، توانسته است با ایفای نقش فعال در حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی و علمی، نمونه‌ای موفق از بازتاب هویت ملی در محیط‌های نخبگانی ارائه دهد، الگویی که می‌تواند در سطح ملی مورد توجه و بهره‌برداری قرار گیرد.