الگوی کامل بودن؛ از کودکی تا کمال در سیره امام جواد(ع)

امام جواد(ع)، نهمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت، در سن کودکی به مقام امامت رسیدند و با وجود عمر کوتاه، منشأ آثار علمی و معنوی فراوانی شدند. ایشان که به «جواد الائمه» و «تقی» مشهورند، با دانش سرشار، مناظرات کلامی قوی و کرامات بی‌شمار، جایگاه ویژه‌ای در میان شیعه و اهل سنت دارند. در همین راستا خبرنگار ایکنا از سمنان با مریم جبله، کارشناس پژوهش مدرسه علمیه امام جعفر صادق(ع) شاهرود و مدیر اجرایی دوفصلنامه پژوهش تفسیری زن و خانواده گفت‌و‌گویی کرده است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا- مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیتی و علمی امام جواد(ع) که ایشان را در میان ائمه اطهار(ع) متمایز می‌کند، چیست؟

رسیدن به مقام امامت و برتری علمی و وقار امام جواد(ع) در مجامع علمی و ایستادگی در برابر مشکلات و فشارهای سیاسی در سن پایین از مهم‌ترین ویژگی‌های علمی و شخصیتی آن حضرت است که ایشان را از میان ائمه اطهار(ع) متمایز می‌کند. توضیح آنکه ایشان در سن بسیار پایین به مقام امامت رسیدند و چالش‌های بزرگ علمی و اجتماعی را در همان سنین کودکی و نوجوانی با اقتدار پشت سر گذاشتند و این موضوع از نظر تاریخی یک امر بی‌سابقه بود.

ایکنا- امامت امام جواد(ع) در سنین کودکی چه پیام‌ها و دلالت‌هایی برای جامعه اسلامی داشت؟

امامت نهمین امام شیعیان در سن بسیار پایین، علاوه بر اینکه فراتر از یک اتفاق تاریخی بود، دربردارنده‌ پیام‌های الهی، اجتماعی، سیاسی، تربیتی، علمی و استراتژیک نیز بود. مستندات شیعی و تحلیل‌های تاریخی امامت ایشان در سن پایین، نشان می‌دهد که مقام امامت، یک مقام انتصابی از سوی خداوند است و علم امام وحیانی است، از این‌رو معیار رهبری یک جامعه اسلامی، داشتن صلاحیت علمی و الهی است نه پیروی از سنت‌های بشری و برخورداری از قدرت سیاسی.

ایکنا- مناظرات علمی امام جواد(ع) با علمای دربار عباسی چه جایگاهی در تثبیت جایگاه امامت داشت؟

مناظرات علمی آن حضرت با دانشمندان و فقهای دربار عباسی، تنها یک تقابل علمی ساده نبود؛ بلکه جنگ شناختی و مشروعیتی بود که جایگاه امامت ایشان را هم در سطح علمی و  هم در سطح اجتماعی تثبیت کرد. در آن دوران، دربار عباسی سعی داشت با استفاده از  برگزاری جلسات متعدد مناظره بین آن حضرت و علمای دربار، علاوه بر تقویت جایگاه مذهبی خود، جایگاه امامت امامان را به چالش بکشد. حال آنکه وجود چنین فضایی، علاوه بر اثبات علم لدنی و انتصاب الهی امام، اعتبار علمی درباریان را نیز خدشه‌دار کرد و نشان داد که مرجعیت علمی و مذهبی، در دست حاکمان نیست، بلکه در اختیار اهل بیت(ع) است.

نکته قابل توجه آنکه انتشار اخبار پیروزی‌های علمی آن حضرت در میان مردم و شیعیان شک و تردید برخی افراد درباره امامت ایشان را برطرف کرد و مردم متوجه شدند که برای دریافت احکام دین و شناخت حقیقت، باید به سراغ امام بروند، نه سراغ علمای وابسته به حکومت و این امر باعث ایجاد نوعی ترس و احترام در دل مخالفان شد و مانع از آن شد که دشمنان به‌راحتی به امام حمله کنند یا ایشان را نادیده بگیرند. جایگاه علمی ایشان درواقع نوعی سپر دفاعی بود که جایگاه معنوی و سیاسی امام را در برابر فشارها حفظ می‌کرد.

در یک جمع‌بندی کلی می‌توان گفت مناظرات امام جواد(ع) درواقع سند و مدرک امامت ایشان بود. اگر امامت را یک ادعا درنظر بگیریم، این مناظره‌ها همان شواهدی بودند که بر صحت و حقانیت آن ادعا مهر تأیید می‌زدند و ثابت می‌کردند که امامت، نه یک مقام سیاسی، بلکه یک مقام معرفتی و الهی است.

ایکنا- جایگاه علم و دانش در سیره عملی امام جواد(ع) چگونه تبیین می‌شود؟

علم در سیره امام جواد(ع) تنها یک مجموعه از اطلاعات نبود، بلکه یک سیره رفتاری و ابزار مبارزه بود. ایشان دانش خود را برای اثبات حقانیت امامت و دوری از انحرافات مذهبی به‌کار ‌گرفتند و با استفاده از دانش فقهی و عقایدی خود، در برابر جریان‌های منحرف و شبهه‌برانگیز ایستادند و علم را از حالت تئوری خارج و به یک قدرت برای مقابله با استبداد فکری دربار تبدیل کردند. این روش خود گویای این مطلب است که در سیره امام، علم با عمل برای حفظ دین گره خورده است و دانش باید بتواند در میدان عمل، بر قدرت‌های مادی پیروز شود.

در سیره عملی ایشان، علم با متانت همراه بود. آن حضرت با وجود سن کم به مردم می‌آموختند که دانش واقعی، تنها دانستن نیست، بلکه دانستن باید منجر به وقار و احترام در رفتار ‌شود؛ نه اینکه باعث خودبینی شود.

ایکنا- مهم‌ترین توصیه‌های اخلاقی امام جواد(ع) برای زندگی فردی و اجتماعی چیست؟

توصیه‌های اخلاقی امام جواد(ع) مجموعه‌ای از راهکارهای عملی برای تعالی فرد و بهبود روابط اجتماعی است. با بهره‌گیری از منابع روایی و آموزه‌های ایشان، می‌توان مهم‌ترین این توصیه‌ها را به دو بخش فردی و اجتماعی تقسیم کرد. از دیدگاه آن حضرت، توفیق الهی، واعظ درونی و پذیرش نصیحت از نیازهای مبرم در زندگی فردی مؤمن است و توکل به خدا بهای هر چیز گران‌بها و نردبانی به‌سوی مراتب بالاتر است. کسی که به خدا تکیه کند، هرگز در بن‌بست نخواهد ماند.

ایشان در برقراری روابط اجتماعی به مردم سفارش می‌کردند که ادب را رعایت کرده و با اخلاق خوش با دیگران رفتار کنند. در انتخاب همنشین دقت لازم را داشته باشند و از همنشینی با انسان‌های بدکار دوری کنند، چراکه این امر می‌تواند در شکل‌گیری شخصیت آن‌ها تأثیر بسزایی داشته باشد. ایشان نیکی به دیگران و حل مشکلات مردم را نعمت خدا می‌دانستند و می‌فرمودند انجام کار نیک، پیش از آنکه به طرف مقابل سود برساند، برای خود نیکوکار مایه عزت است. امام جواد(ع) بر حفظ حرمت و آبروی مؤمن در اجتماع تأکید کرده و از تهمت زدن که منجر به دشمنی میان افراد می‌شود، نهی کرده‌اند.

ایشان به مردم توصیه می‌کردند که در روابط اجتماعی میانه‌روی داشته باشند و نه چنان سخت‌گیری کنند که دیگران فراری شوند و نه چنان سست برخورد کنند که شأن آن‌ها نادیده گرفته شود.

ایکنا- سیره تربیتی امام جواد(ع) در پرورش شاگردان و یاران چگونه بود؟

با توجه به شرایط خاص زمانی امام جواد(ع)، سیره تربیتی ایشان در پرورش شاگردان و یاران بر پایه‌ هوشمندی، کادرسازی و تقویت بنیه علمی استوار بود. امام جواد(ع) از طریق نظام وکالت، شاگردانی را تربیت کردند که نه تنها راوی حدیث، بلکه مدیران و مراجع مردم در مناطق مختلف بودند. از جمله‌ این شخصیت‌ها علی بن مهزیار اهوازی بود که امام در نامه‌های خود، وی را به‌عنوان الگو ستوده‌اند. همچنین آموزش روش‌مند استنباط و تفکر اجتهادی، پرورش روحیه مناظره و دفاع عقیدتی، تربیت از طریق نامه‌نگاری، تأکید بر پیوند علم با تقوا و رازداری و تکریم شخصیت و اعتماد به‌نفس دادن به یاران از دیگر روش‌های تربیتی آن حضرت در پرورش شاگردانش بود. به عبارت دیگر، سیره تربیتی امام جواد(ع) تربیت نخبگان برای دوران سخت بود؛ نخبگانی که هم عالم بودند، هم مدیر و هم وفادار.

ایکنا- سبک زندگی امام جواد(ع) چه الگویی برای جوانان امروز ارائه می‌دهد؟

سبک زندگی امام(ع) به‌عنوان جوان‌ترین امام شیعه، الگویی جامع و در عین حال مدرن را به جوانان امروز ارائه می‌دهد. یکی از الگوهای ایشان برای جوان امروز، اعتماد به‌نفس علمی است؛ یعنی جوان نباید به دلیل کمی سن، خود را از حضور در عرصه‌های بزرگ علمی و تخصصی محروم کند.

ایشان در محیطی زندگی می‌کردند که غرق در تجملات و فریب‌های سیاسی بود، اما هرگز جذب این ظواهر نشدند. این سبک زندگی برای جوان امروز که در محاصره رسانه‌ها و سبک‌های زندگی مصرف‌گرایانه قرار دارد، الگوی بصیرت و استقلال شخصیتی را ارائه می‌دهد؛ یعنی فرد باید بتواند در عین حضور در جامعه، هویت دینی و اخلاقی خود را حفظ کند. ملقب شدن ایشان به «جواد» نه تنها در مسائل مالی، بلکه در صرف وقت و اعتبار برای حل مشکلات دیگران، به جوانان می‌آموزد که نسبت به دردهای جامعه بی‌تفاوت نباشند و از توانمندی‌های خود (اعم از دانش، تخصص یا مال) برای خدمت به خلق استفاده کنند.

همچنین رعایت ادب در نقد و احترام به طرف مقابل از دیگر ویژگی‌های امام جواد(ع) بود. جوان امروز که در فضای مجازی یا حقیقی به بحث و تبادل‌نظر می‌پردازد، می‌تواند الگوی اخلاق در گفت‌وگو را از ایشان بیاموزد؛ یعنی هنگام دفاع از حق از توهین به دیگران خودداری کند و با استفاده از کلمات متین و محکم، نظر خود را اثبات کند.

توکل ایشان به خدا در آن شرایط سخت و فشارهای سیاسی سنگین و شهادت غریبانه پدرشان، نشان‌دهنده روحیه امید‌وار ایشان است. این سیره، الگوی تاب‌آوری و امیدواری را به جوانی که در دنیای پر از استرس امروز به‌ دنبال آرامش است، ارائه می‌دهد.

ایکنا- در مواجهه با شبهات و چالش‌های فکری، چه درسی می‌توان از روش گفت‌وگو و استدلال امام جواد(ع) آموخت؟

در مواجهه با شبهات و چالش‌های فکری، روش استدلال و گفت‌وگوی امام جواد(ع) یک نقشه‌ راه عملی برای اندیشمندان و جوانان است. تحلیل دقیق و شاخه‌بندی پرسش، پرهیز از پاسخ‌های سطحی و شکافتن تمام ابعاد و جزئیات یک موضوع، استناد به قرآن و سنت قطعی، برای بسته شدن راه استفاده طرف مقابل از مغالطه، حفظ آرامش و سعه‌ صدر و پرهیز از توهین و برآشفتگی در مقابل منتقدان و حتی دشمنان، ساده‌سازی مفاهیم پیچیده، شناخت ریشه‌ها و تناقضات درونی تفکر انحرافی طرف مقابل برای اثبات باطل بودن ادعای ایشان از جمله دروسی است که می‌توان از سیره امام(ع) استخراج کرد.

ایکنا- چگونه می‌توان سیره علمی و اخلاقی امام جواد(ع) را در نظام آموزشی و فرهنگی جامعه امروز بازخوانی و ترویج کرد؟

بازخوانی و ترویج سیره امام(ع) در نظام آموزشی و فرهنگی امروز، نیازمند تغییر آموزش‌های تئوری صرف به سمت الگوهای کاربردی و مهارتی است. برای تحقق این امر، می‌توان با تمسک به روش امام جواد(ع) در کالبدشکافی مسائل، از نهادینه کردن تفکر تحلیلی به جای حافظه‌محوری به‌عنوان الگوی حل مسئله استفاده کرد. ترویج این سبک در کتاب‌های درسی، فراگیران علوم در هر مقطع تحصیلی را عادت می‌دهد که به جای پذیرش سطحی مطالب، به موشکافی دقیق ابعاد مختلف هر مسئله بپردازند. اعتماد به نخبگان جوان در مدیریت کلان فرهنگی، آموزش مهارت‌های ارتباطی، رعایت اخلاق در گفت‌وگو، تقویت مهارت‌ نقدپذیری و حفظ اصول و نقد قاطع در مقابل اندیشه‌های نادرست از طریق برگزاری جلسات مباحثه و مناظره و کرسی‌های آزاداندیشی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، طراحی پروژه‌های خدمت‌رسانی داوطلبانه در مدارس و دانشگاه‌ها تحت عنوان جشنواره‌های جود و کرم، تبدیل نامه‌های امام از حالت مکتوب به پادکست، اینفوگرافیک و داستان‌های کوتاه از جمله مواردی است که می‌توان به‌وسیله بازخوانی سیره علمی و اخلاقی امام جواد(ع) به‌دست آورد و در نظام آموزشی و فرهنگی جامعه امروز اعمال کرد.