اصول تحکیم روابط زوجین براساس سیره حضرت علی(ع) و حضرت زهرا(س)

سیده‌‌معصومه طباطبایی، استاد حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با ایکنا از قم، در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین رکن حدیثی که استحکام یک زندگی مشترک را تضمین می‌کند چیست، گفت: یکی از اساسی‌ترین ارکان حدیثی که استحکام زندگی مشترک را تضمین می‌کند، «حُسن خلق و نیکوترین رفتار با خانواده» است. با توجه به جایگاه ویژه کانون خانواده و اهمیت ازدواج در منظومه معارف اسلامی، روایات متعددی از معصومین(ع) درباره مبانی و ارکان اصلی تحکیم خانواده نقل شده است که راهبردهای روشنی را پیش روی زوجین قرار می‌دهد.

وی افزود: در کلام نورانی پیامبر اکرم(ص) آمده است که فرمودند: «خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ؛ بهترين شما آن است كه برای‌ خانواده خود بهتر باشد.» همین حدیث می‌تواند یک شاخص بنیادین برای زندگی مشترک باشد؛ شاخصه‌ای که زوجین می‌توانند آن را از سیره نورانی پیامبر دریافت کنند. در سیره عملی آن حضرت نیز نقل شده است که همواره بهترین رفتار را با خانواده خویش داشتند. چنان‌که در تعامل با همسر بزرگوارشان حضرت خدیجه(س)، با تعابیری لطیف و سرشار از محبت یاد می‌کردند و حتی پس از رحلت ایشان، در اندوه فقدان آن بانو، جملاتی بیان می‌فرمودند که نشان‌دهنده عمق علقه و ارتباط قلبی ایشان بود. 

این استاد حوزه و دانشگاه درباره سیره زندگانی حضرت فاطمه(س) بیان کرد: درباره حضرت صدیقه طاهره(س) نیز همین جلوه‌های رفتاری نقل شده است. در روایتی آمده است که چند روز پس از ازدواج امیرالمؤمنین علی(ع) و حضرت زهرا(س)، پیامبراکرم(ص) به دیدار آنان رفتند و از هر یک درباره همسرشان پرسیدند. هر دو بزرگوار، در پاسخ، جمله‌ای مشترک بیان کردند: «نِعْمَ الْعَوْنِ عَلی طَاعَةِ اللهِ؛ یاری‌کننده‌ای نیک، در راه اطاعت خداوند.» این همدلی و همراهی، الگویی روشن از تعامل مطلوب در خانواده است.

خانه باید محل سکینه، آرامش و تعالی اعضای خانواده باشد

وی تصریح کرد: بر این اساس، یکی دیگر از کلیدهای تحکیم خانواده، همراهی و همدلی برای تعالی است؛ هم تعالی عبادی و معنوی و هم تعالی دنیوی. زن و شوهر همچون دو بال یک پرنده‌اند که باید یار، همراه و کمک‌حال یکدیگر باشند؛ نه‌تنها برای دستیابی به آرامش در زندگی دنیا، بلکه برای حرکت در مسیر عبودیت و انجام فرامین الهی.

طباطبایی افزود: در روایتی دیگر، امام صادق(ع) نیز تأکید می‌فرمایند: «بهترین شما کسی است که با خانواده خود نیکوترین رفتار را داشته باشد.» این روایت که در وسائل‌الشیعه نقل شده، نشان می‌دهد کسی که در جامعه کوچک خانواده بتواند تعامل مطلوب و اخلاق نیکو داشته باشد، به طریق اولی در جامعه بزرگ‌تر نیز موفق خواهد بود.

این استاد حوزه و دانشگاه گفت: خانه باید محل سکینه، آرامش و تعالی اعضای خانواده باشد؛ زیرا اگر نسل‌ها در بستر خانواده‌های آرام پرورش نیابند، نمی‌توانند در آینده زندگی آرامی را تجربه کنند. الگوی رفتاری والدین، بسترساز جامعه‌سازی و حتی تمدن‌سازی است و نهاد خانواده از این حیث، زمینه‌ساز تحولات بزرگ به‌شمار می‌رود.

وی در پاسخ به این پرسش که اگر دو نفر با شخصیت‌های متفاوت در کنار یکدیگر قرار گیرند، چه اصول حدیثی و قرآنی می‌تواند به حل اختلافات کمک کند، اظهار کرد: باید به آیات نورانی قرآن رجوع کرد. خداوند متعال در آیه‌ ۲۱ سوره مبارکه «روم» می‌فرماید: «وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ؛ و از نشانه‌هاى قدرت و ربوبيت او اين است كه براى شما از جنس خودتان همسرانى آفريد تا در كنارشان آرامش يابيد و در ميان شما دوستى و مهربانى قرار داد؛ يقيناً در اين كار شگفت‌انگيز نشانه‌هايى است براى مردمى كه مى‌انديشند.» 

از منظر اسلام، زن با مرد هیچ تفاوتی ندارد

این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: در علوم قرآنی، هرجا از «آیه» به‌عنوان نشانه یاد می‌شود، بیانگر اهمیت و جایگاه ویژه آن موضوع است. خلقت همسران نیز به‌عنوان آیه‌ای الهی معرفی شده است. در همین چارچوب، اسلام زن را موجودی شرافتمند می‌داند که از نظر خلقت، هیچ تفاوتی با مرد ندارد. آفرینش زن و مرد، در کنار یکدیگر، برای ایجاد آرامش، مودت و رحمت است. قرآن کریم تصریح می‌کند که این پیوند، مایه سکونت و آرامش و نیز زمینه‌ساز رحمت و تعالی است.

وی ادامه داد؛ در آیه‌ ۱۹ سوره مبارکه «نساء» نیز آمده است: «وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ؛ با همسران‌تان به نیکی رفتار کنید.» این دستور قرآنی، راهبردی روشن برای حل تعارضات طبیعی میان دو انسان است، چراکه هیچ دو نفری در عالم نیستند که کاملاً شبیه هم باشند و هیچ اختلافی نداشته باشند. تفاوت‌ها امری طبیعی است، اما قرآن و سیره معصومین(ع) برای مدیریت این اختلافات، بر اخلاق نیکو، تعامل شایسته و رفتار مبتنی بر معروف تأکید دارند.

طباطبایی تصریح کرد: این اساس، تحکیم خانواده در گرو نیک‌رفتاری، همدلی، همراهی در مسیر معنوی و پایبندی به اصول اخلاقی و قرآنی است؛ اصولی که در کلام معصومین و آیات الهی به روشنی تبیین شده‌اند.

وی با استناد به کلام یکی از معصومان(ع) افزود: در کلام امیرالمؤمنین امام علی(ع) آمده است:‌ «زنان یاران شما هستند؛ پس با مهربانی و مشورت با آنان زندگی کنید.» این تعبیر نشان می‌دهد که در زندگی مشترک، مدارا و مشورت از کلیدهای اصلی حل اختلافات میان زوجین است. زندگی حضرت زهرا(س) و امیرالمؤمنین(ع) نیز در مصادیق فراوان، گواهی روشن بر تعادل میان تفاوت‌ها و احترام متقابل است. جلوه‌های زیبایی از محبت، همدلی و مشورتی که آن دو نورانی با یکدیگر داشتند، نشان می‌دهد که در بزنگاه‌های زندگی، در تلخی‌ها و شادی‌ها، همواره در کنار هم بودند؛ یار، همراه و مونس یکدیگر. 

این استاد دانشگاه بیان کرد: این نکات، همه راهبردهایی است برای آنکه محبت به اهل بیت(ع)، صرفاً یک دوست داشتن ظاهری و پوسته‌خالی نباشد، بلکه در مسیر زندگی روشنگر و راهگشا باشد؛ به‌گونه‌ای که بتوان از همان خط‌مشی و همان روش در تعامل با همسران بهره گرفت. از سیره حضرت زهرا(س) و امیرالمؤمنین(ع) می‌توان به‌خوبی دریافت که زوجین باید همدل، همراه و مونس و سکینه یکدیگر باشند؛ در سختی‌ها، تلخی‌ها و فراز و نشیب‌های زندگی، و اگر تمام دنیا یک زوج را تنها بگذارد، بهترین پناهشان همسرشان باشد.

همسران پناه یکدیگر هستند

وی ادامه داد: در آیات قرآن نیز به این مطلب اشاره شده است. خداوند در آیه 187 سوره مبارکه «بقره» می‌فرماید: «هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ»؛ لباس چه ویژگی‌هایی دارد؟ هم زینت است و برای زیبایی پوشیده می‌شود، هم وسیله‌ای برای محافظت در برابر سرما و گرما و آسیب‌های مختلف است، و هم پوشاننده عیوب. همسر نیز همین خاصیت را دارد؛ باید مایه زینت باشد، برای طرف مقابل پوشش و پناه باشد، از او دفاع کند، عیوب او را بپوشاند و زمینه‌ای برای ایجاد یک زندگی سالم و قابل الگوبرداری فراهم کند.

طباطبایی صداقت و محبت را عناصر دیگر صمیمت و آرامش قلمداد کرد و گفت: امام صادق(ع) می‌فرمایند: «خانه‌ای که در آن صداقت و محبت حاکم است، اهل آن خانه آرامش را درک می‌کنند.» در علم روانشناسی نیز همین نکته دیده می‌شود که احترام، مهارت گفت‌وگو و محبت، پایه‌های یک زندگی موفق‌اند؛ و در سیره اهل بیت(ع) این معنا به‌روشنی قابل مشاهده است. آن بزرگواران حتی در سخت‌ترین شرایط نیز با همدلی، مهربانی، صداقت و محبت، بسیاری از بزنگاه‌های زندگی را پشت سر گذاشتند و همین امر باعث شد الگوی رفتاری‌شان در طول تاریخ ماندگار بماند.

وی در پاسخ به این سؤال که برای حفظ پیوند عاطفی در طول سال‌های طولانی ازدواج، کدام توصیه عملی در احادیث برجسته‌تر است، بیان کرد: یکی از توصیه‌های عملی برجسته در احادیث، حفظ و استمرار محبت است. محبت در ازدواج نباید با گذر زمان کمرنگ شود و رابطه نباید به عادت تبدیل شود؛ زیرا در یک زندگی متعالی، ازدواج باید موجب رشد و تعالی دو طرف شود. با افزایش شناخت، باید با مدارا و صبر، زمینه‌ای برای شناخت بهتر، رفع اختلافات و تقویت اشتراکات فراهم کرد. با طولانی‌تر شدن سنوات ازدواج، اختلافات باید به حداقل برسد و با بزرگ‌نمایی اشتراکات، از تفاوت‌ها فرصتی برای رشد ساخت. 

تفاوت‌های فردی در ازدواج مایه تکامل افراد می‌شوند

طباطبایی تصریح کرد: تفاوت‌ها در ازدواج طبیعی‌اند؛ زیرا ازدواج یعنی دو نفر با تفاوت‌هایی در کنار هم قرار می‌گیرند و این تفاوت‌ها نباید به تقابل بینجامد، بلکه باید زمینه‌ای برای رشد و بهره‌مندی بیشتر دو طرف باشد. در دین ما نیز به این معنا توصیه و تأکید شده و آن را از نشانه‌های تکامل ایمان دانسته‌اند. ازدواج یک امر مقدس و خدایی است و مانند معاملات دنیایی، مادی نیست که تفاوت‌های فردی موجود در آن، به اختلاف و جدایی بينجامد. 

وی با اشاره به آموزه‌های دین اسلام درباره تعادل میان اختیار مرد و حقوق زنان گفت: در آموزه‌های دینی، این تعادل به‌روشنی مورد توجه قرار گرفته است. کلام نورانی قرآن می‌فرماید: «وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ»؛ هر جا برای مرد حقی قرار داده شده، در کنار آن برای زن نیز حق و حرمت قائل شده است. این نشان می‌دهد که در نظام حقوقی اسلام، حقوق زن و مرد در چارچوب معروف، عدالت و موازنه تعریف شده و هیچ‌یک بر دیگری به‌صورت مطلق و بی‌قید برتری ندارد.

این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: در مسائل حقوقی میان زن و مرد نیز همین‌گونه است؛ هر اختیاری یا حقی که به مرد داده شده، در مقابل آن مسئولیتی نیز بر عهده او گذاشته شده است. برای نمونه، در آیه ۲۲۸ سوره مبارکه «بقره» همچنین این عبارت بیان شده که می‌فرماید: «وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ؛ و براى زنان، حقوق شايسته اى بر عهده مردان است، مانند حقوقى كه براى مردان بر عهده آنان است، و مردان را بر آنان به خاطر كارگذارى، و تدبير امور زندگى در امر ميراث و ديه، گواهى در دادگاه و غير اين امور حقوقى افزون‌تر است؛ و خدا تواناى شكست‌ناپذير و حكيم است.»

وی ادامه داد: در تفسیر این آیه نورانی آمده است که کلمه «درجه» ناظر به جایگاه و مسئولیتی است که در تدبیر امور خانواده و تکفل آن بر عهده مرد قرار داده شده، نه اینکه مجوزی برای زورگویی یا سلطه‌جویی باشد. پس، وقتی آیات و مفاهیم روایی را در کنار یکدیگر ببینیم، این آیات مکمل یکدیگرند و می‌توانند از سوءبرداشت جلوگیری کنند و در برداشت مفهوم آیات قرآن کریم، نباید تقطیع به‌وجود آورد.

آیات قرآن را درخصوص حق زن و مرد تقطیع نکنیم 

طباطبایی تصریح کرد: همان‌طور که اگر آیه «وَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ» بدون ادامه‌اش خوانده شود، ممکن است این شبهه پیش آید که چگونه خداوند نماز را واجب کرده و در عین حال می‌فرماید «وای بر نمازگزاران»؛ در حالی‌که با ادامه آیه روشن می‌شود که این تهدید متوجه چه نمازگزارانی و با چه ویژگی‌هایی است. در تعامل میان زوجین و حقوق متقابل آنان نیز اگر آیات و روایات در کنار هم دیده شود، قطعاً از برداشت‌های نادرست جلوگیری می‌شود. 

وی اظهار کرد: در آیات قرآن و در کلام معصومین(ع)، به‌طور مکرر توصیه‌هایی درباره رعایت جایگاه و کرامت زن مشاهده می‌کنیم. پیامبر گرامی اسلام و امیرالمؤمنین(ع) نسبت به جایگاه زن توجه بسیار داشته‌اند؛ در حالی‌که در دوران جاهلیت، بسیاری از مردم برای زن حتی هویت انسانی قائل نبودند، اما اسلام برای زن جایگاهی ویژه قائل شد.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: بنابراین، وقتی آیات را بررسی می‌کنیم و می‌بینیم که اختیاری برای مرد قرار داده شده، در کنار آن توصیه به رعایت عدالت و حفظ حقوق زن نیز آمده است. در نتیجه، اگر این مسائل به‌درستی و با توجه به سیاق آیات و مفاهیم روایی بررسی شود، روشن می‌شود که هیچ تضییع حقی نسبت به زنان اتفاق نیفتاده، بلکه برای بانوان هم جایگاه مادی و هم جایگاه معنوی ویژه‌ای درنظر گرفته شده است.