چشمه‌ای در دل مکه؛ داستان جاودانه زمزم

به گزارش ایکنا، چاه زمزم در میان مسلمانان جایگاه معنوی و نمادینی دارد و در کنار سایر بناهای تاریخی، یکی از مکان‌های دیدنی مهم در مکه مکرمه است. هرکسی در سفر به حج و یا دیدار با زائران خانه خدا، جرعه‌ای از این آب مقدس را نوشیده است.

زمزم يكی از آثار متبرک مسجدالحرام است كه با نام‌های چاه اسماعيل، «حفيرة عبد المطلب»(چاه حفر شده عبدالمطلب) از آن ياد می‌شود كه در جوار خانه خدا قرار دارد.

بیشتر بخوانید 

تاريخ پيدايش آن 1900 سال قبل از ميلاد است و به زمان حضرت ابراهيم(ع) بر می‌گردد(دائرة المعارف تشيع، ج 8، ص 489)؛ زمانی كه حضرت ابراهيم(ع)، همسرش هاجر و فرزندش اسماعيل را به اذن خدا در اين سرزمين قرار داد، تشنگی بر آنها چيره شد و خداوند به وسيله حضرت جبرئيل چاه زمزم را برای حفظ جان اسماعيل و هاجر پديد آورد. بدين صورت چاه زمزم يكی از آيات و معجزات الهی است.

ازرقی، مؤلف كتاب تاريخ مكه نام 24 چاه را كه پيش از حفر زمزم و نيز 5 چاه بعد از زمزم پيش از ظهور اسلام و نام 13 چاه بعد از ظهور اسلام را بر شمرده است. اما بيشتر آنها به مرور زمان از بين رفته ولی زمزم كه منبع اصلی آن چشمه پر فيض الهی است كه در دل صحرای سوزان حجاز جوشيده است همچنان جاری و ساری است و تا قيامت نخواهد خشكيد.

چاه زمزم در منطقه طواف مسجدالحرام در مکه، در غرب عربستان سعودی واقع شده است . این چاه در شرق کعبه، تقریباً ۲۱ متر دورتر و در مجاورت ملتزم (منطقه بین حجر الاسود و درب کعبه) قرار دارد. ازرقی در زمان خود چاه زمزم را اینگونه توصیف کرد: «عمق چاه زمزم، از بالا تا پایین، شصت ذراع بود و در پایین آن سه چشمه وجود داشت: یکی نزدیک حجر الاسود، یکی نزدیک ابوقبیس و صفا، و یکی نزدیک مروه.»

ابراهیم رفعت پاشا در زمان خود (و آن زمان در آغاز قرن سیزدهم هجری) آن را توصیف و اشاره کرد که چاه زمزم در جنوب مقام ابراهیم واقع شده است و اشاره کرد که گوشه شمال غربی ساختمان روی چاه زمزم در مجاورت حجر الاسود قرار دارد و ۱۸ متر از آن فاصله دارد. او ساختمان روی چاه را از داخل مربع شکل، با طول ضلع ۵.۲۵ متر و مفروش به سنگ مرمر توصیف کرد. این ساختمان از دو طبقه تشکیل شده است: در طبقه اول محل سرویس چاه و در طبقه دوم محل سرویس خواجه‌ها (سران) است و هر کسی که می‌خواهد حمام کند، با نردبان چوبی به بالای آن می‌رود.

نام‌های زمزم

علت نامگذاری زمزم به این نام، به خاطر خانم هاجر، مادر اسماعیل، است، زیرا وقتی آب چاه فراوان شد، او با گفتن «زممی، زمی» شروع به جمع آوری آب کرد. 

ابن بری، به نقل از ابن منظور، نویسنده لسان العرب، تعدادی از نام‌هایی را که برای اشاره به زمزم به کار می‌روند، ذکر کرده است و از جمله این نام‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: جاری شدن جبرئیل، شکست جبرئیل، چاه عبدالمطلب، پنهان، مستور، آب آب، سیراب کننده، شفای بیماری، غذای رزق و روزی.

یاقوت حموی، نویسنده‌ کتاب «معجم البلدان»، نام‌هایی برگرفته از نام زمزم را ذکر کرده است که مسلمانان همگی برای اشاره به چاه و آب از آنها استفاده می‌کنند. همانطور که او اشاره کرده است، این نام‌ها عبارتند از: زمام، زمزم و زمزم. همچنین نام‌هایی دارد که از وقایعی که همراه چاه بوده‌اند، گرفته شده است، بنابراین به آن «حزمة جبرئیل»، «رکدة جبرئیل» و «حزمة الملک» می‌گویند. «حزمة» و «رکدة» به یک معنی هستند که به معنای زمین پست و کم‌ارتفاع است. اعراب به شیر آب روی زمین با پاشنه‌ی پا (حزمة) می‌گویند. زمزم همچنین «سُقیة ​​الله لِاسماعیل» نامیده می‌شود. به آن «الشُبعة» با حرف تعریف و بدون حرف تعریف، «مَضْنُونَة»، «بَره»، «تَکْتُمْ»، «طَعام طَعام»، «شَفاء سقم»، «طَعام الابرار»، «شَراب الابرار» و «طیبه» نیز می‌گویند.

چاه زمزم قبل از اسلام

منشأ چاه زمزم و جریان آن به عنوان یک چشمه و منشأ آن از زمین، همانطور که منابع اسلامی روایت کرده‌اند، به مهاجرت حضرت ابراهیم، ​​هاجر و فرزندشان اسماعیل به کعبه مقدس در مکه برمی‌گردد. حضرت ابراهیم، ​​هاجر و فرزند شیرخوارش را کنار درختی بالای زمزم قرار داد (چاه هنوز وجود نداشت) و حضرت ابراهیم کیسه‌ای حاوی خرما و مشک آبی حاوی آب برای هاجر فراهم کرد. در آن زمان، مکه مسکونی نبود، زیرا سرزمینی متروک بود. حضرت ابراهیم از جایی که آمده بود بازگشت و هاجر، مادر اسماعیل، به دنبال او رفت و از او پرسید: ابراهیم، ​​کجا می‌روی و ما را در این دره که هیچ کس از انس و جن در آن نیست، تنها می‌گذاری؟ ابراهیم به او پاسخی نداد و رو به او نکرد تا اینکه چندین بار این را تکرار کرد. وقتی ابراهیم به او پاسخی نداد، از او پرسید و گفت: آیا خدا به تو دستور داده است که این کار را انجام دهی؟ سپس ابراهیم علیه السلام به او پاسخ داد: بله. او گفت: پس او ما را گمراه نخواهد کرد. سپس به جایی که ابراهیم او را قرار داده بود، بازگشت.

اما حضرت ابراهیم به هر کجا که می‌خواست رفت تا به گردنه‌ای رسید که آنها نمی‌توانستند او را ببینند. رو به بیت‌الحرام کرد و دستانش را بالا برد و با دعایی که در آیه شریفه آمده است، به درگاه خدا دعا کرد: «پروردگارا، من برخی از فرزندانم را در دره‌ای بی‌آب و علف، نزدیک خانه مقدس تو، ساکن کرده‌ام» (ابراهیم: ۳۷). هاجر همچنان به شیر دادن به پسرش و نوشیدن از آبی که حضرت ابراهیم برایشان گذاشته بود، ادامه داد تا اینکه آب مشک تمام شد. هر دو تشنه شدند و پسرش از درد به خود پیچید. او در جستجوی آب به راه افتاد و صفا، نزدیکترین تپه، را یافت. از آن بالا رفت و به دره نگاه کرد، به امید اینکه کسی را ببیند، اما کسی را ندید. سپس از صفا پایین آمد تا به دره رسید. پس از رسیدن به آن، لبه لباس خود را بالا زد و با تمام تلاش دوید تا از دره عبور کرد. سپس به مروه آمد و از آن بالا رفت و دوباره نگاه کرد تا کسی را ببیند، اما کسی را ندید. هاجر این کار را هفت بار انجام داد. وقتی به مروه رسید، صدایی شنید و گفت: «ساکت!» - منظور خودش بود. سپس دوباره گوش داد و یک بار دیگر آن را شنید. گفت: «سخنت را شنیدم. اگر کمکی از دستت بر می‌آید، پس...» سپس فرشته را در جایگاه زمزم دید. او با پاشنه پا یا به قول برخی، با بال خود به زمین زد تا آب ظاهر شد. او شروع به جمع کردن آب و ریختن آن در مشک خود کرد. پس از اینکه آن را جمع کرد، آب جوشید، بنابراین او نوشید و به فرزندش شیر داد. فرشته به او گفت: نترس که گم شوی، زیرا اینجا خانه خداست که این پسر و پدرش در حال ساختن آن هستند و خداوند قوم خود را رها نمی‌کند.

و مادر اسماعیل در آن حالت ماند و از آب زمزم آذوقه می‌گرفت و به نوزادش شیر می‌داد. سپس گروهی از قبیله جُرهُم از آنجا گذشتند و در پایین مکه ساکن شدند. سپس پرنده‌ای را دیدند که در اطراف آن مکان پرواز می‌کرد و با هوش بادیه‌نشینان می‌دانستند که در آنجا آب وجود دارد و قبلاً از این مکان عبور کرده بودند و آبی در آن نبود. بنابراین کسی را فرستادند تا برای آنها تحقیق کند و آب را پیدا کردند. پس به قوم خود بازگشتند و خبر را به آنها گفتند. سپس گروه جُرهُم و مادر اسماعیل به کنار آب آمدند و از او اجازه خواستند تا نزد او ساکن شوند. او با درخواست آنها موافقت کرد، اما به آنها گفت که آنها حقی بر آب ندارند، بنابراین آنها پذیرفتند.

چاه زمزم در میان قریش 

چاه زمزم پس از زمان ابراهیم(ع) خشک شد و ویژگی‌های آن از بین رفت، تا اینکه عبدالمطلب، پدربزرگ حضرت محمد(ص)، آن را دوباره حفر کرد تا آب آن دوباره جاری شود و تا به امروز جریان دارد.

چاه زمزم پس از اسلام

عبدالمطلب چاه زمزم را حفر کرد و خداوند آب آن را به دست او جاری ساخت. ویژگی‌های چاه نمایان شد و او برخلاف سایر قبیله قریش، منحصراً از آن مراقبت کرد. منبع آب در اختیار او و فرزندانش قرار گرفت. پس از آن، چاه زمزم در طول دوران اسلامی مورد توجه قرار گرفت. ابوجعفر منصور در دوران عباسی اولین کسی است که چاه زمزم و پنجره آن را با سنگ مرمر ساخت و زمین آن را با سنگ مرمر فرش کرد. سپس المهدی در سال‌های خلافت خود آن را بازسازی کرد.

عمر بن فرج رخجی آنچه را که در زمان خلافت المعتصم بالله در سال ۲۲۰ هجری یافت، تغییر داد. چاه زمزم قبل از آن آشکار شده بود، اما گنبدی کوچک بر روی آن در محل چاه وجود داشت و در گوشه آن که در کنار صفا در سمت چپ است، کلیسایی قرار داشت. کلیسا در لغت به ساختمانی گفته می‌شود که شبیه هودج است و در زیر آن پناه می‌گیرند. کلیسا در جایی بود که صحابی ابن عباس، می‌نشست. عمر بن فرج کلیسا را ​​تغییر داد و تمام زمزم را از داخل با ساج طلاکاری شده پوشاند و از بیرون آن را با موزاییک پوشاند. عمر بن فرج یک بال کوچک برای چاه زمزم باز کرد و زنجیرهایی با چراغ در بال آن قرار داد و ابن فرج بین چاه زمزم و آبخوری، موزاییک‌هایی بر روی گنبد قرار داد. چاه زمزم در هر فصلی تزئین می‌شد.

زمزم در روایات شیعه و اهل سنت

در منابع روایی شیعه و سنّی، روایات فراوانی درباره آب زمزم وجود دارد. درباره اهمیت آب زمزم و فضیلت نوشیدن آن روایات زیادی نقل شده است. پیامبر اسلام فرموده است: زمزم بهترین چاه‌های دنیاست. خود ایشان اغلب از این آب استفاده کرده و از آن می‌نوشید و در هر جا بود دستور می‌فرمود که اصحاب این آب را برای آشامیدن و وضو ساختن ایشان فراهم آورند. زمزم از چشمه‌های بهشت و از آیات خدا در حرم الله و بهترین آب روی زمین شمرده شده است. مستحب است پس از نوشیدن آن گفته شود «اللهم اجعل علماً نافعاً و رزقاً واسعاً و شفاءً من کل داءٌ‏‎ْْ ”پروردگارا این آب را برای من موجب علم سودمند و روزی فراوان و داروی هر درد قرار بده».

در اینجا به نمونه‌هایی از احادیث فقط اشاره می‌شود. در منابع روایی و شیعه و اهل سنت بهترین آب روی زمین، شفا بخش، دفع‌کننده ترس و اندوه، عامل افزایش علم نافع، وسعت رزق و روزی، سفارش به هدیه بردن این آب، نوشیدن و بر بدن پاشیدن آب آن و تبرک به آن کام کودک را با آن باز کردن و رو.ایات دیگری در این زمینه وارد شده است. آب زمزم یکی از برکات مسجد الحرام(کعبه) است. هر کسی در سفر به حج و مکه مکرمه و یا دیدار با زائران خانه خدا، جرعه‌ای از این آب مقدس را نوشیده است. چاه زمزم در دو متری شرق کعبه قرار دارد و سالانه میلیون ‌ها زائر حین انجام اعمال حج از این آب می ‌نوشند.

مشخصات بنا

چاه زمزم یکی از برجسته‌ترین آثار مسجدالحرام است که در اعماق آن سه چشمه قرار دارد. چشمه‌ای در جوار زاویه حجرالاسود، چشمه‌ای در جوار کوه ابوقبیس و صفا و چشمه‌ای مقابل مروه وجود دارد. چاه زمزم همچنین دو حوضچه داشت؛ یکی از آن‌ها میان چاه و زاویه حجرالاسود قرار دارد؛ که از آن آب نوشیده می‌شود؛ و دومی در پشت آن قرار دارد و دارای مجرایی است که آب از طریق آن از باب صفا خارج می‌شود. به طوری که مردم برای وضو از آن استفاده می‌کنند و آب اضافه به چاه می‌ریزد که روی آن دریچه‌ای قرار ندارد. محل آبیاری میان زاویه حجرالاسود و زمزم و آنچه که به منطقه صفا ملحق می‌شود قرار داشت.

در اوایل قرن نهم هجری بنای چهارگوشی به ضلع ۵/۲۵ متر روی چاه قرار گرفت و با سنگ مرمر پوشانده شد. این بنا از دو طبقه ساخته شده است: در طبقه اول آن خدمه چاه و در طبقه دوم آن خدمه‌ای از متولیان قرار دارد. برای استحمام در قسمت بالای آن بایستی از یک پلکان چوبی بالا رفت. عمق آن ۴۳ متر بوده به وسیله یک گنبد ظریف و خوش منظر احاطه شده است.

در آن ۹ حوضچه که از آب چاه برای وضو پر شده‌اند قرار دارد. در دیواری که مقابل کعبه قرار دارد دریچه‌هایی وجود دارد. بالای چاه سرایی به نام «مقام شافعی» ساخته شده است که در آن محل رئیس مؤذنان حرم اذان می‌گوید و پس از او بقیه مؤذنان اذان را دوباره بازگو می‌کنند. در جریان توسعه و نوسازی حرم در دوران خاندان سعودی این مقام برچیده شد و تکرار اذان نیز لغو شد و از آن پس اذان به صورت انفرادی سر داده می‌شود.

زمزم در حال حاضر

در سال‌های اخیر، با اقبال گسترده‌تر مسلمانان، باز هم به فضای بیشتری برای مطاف نیاز بود، لذا در سال ۱۳۸۲ش زیرزمین را هم پوشاندند و به جای آن در ضلعِ شرقی مسجد الحرام جایگاه ویژه‌ای را برای استفادۀ زائران از آب زمزم احداث کردند که این غیر از جایگاه‌‌های خاص زمزم در شبستان‌های مسجدالحرام و کُلمن‌های زمزم در جای جای مسجدالحرام است.

 این جایگاه نیز در سال ۱۳۹۱ش به جهت توسعه مجدد مطاف تخریب شد. آب زمزم پس از استخراج به ساختمان تصفیه، واقع در خیابان اجیاد، نزدیک طریق دایری سوم پمپاژ می‌‌شود و بعد از تصفیه در ساختمان خاص خنک کردن آب (که در نزدیکی باب الفتح قرار دارد)، خنک شده و دوباره به مسجدالحرام منتقل می‌‌شود. هر روز مقداری آب زمزم برای مسجدالنبی با تانکرهای مخصوص حمل آب فرستاده می‌‌شود.

مرسوم است مسلمانان پس از انجام حج یا عمره، قدری از آب زمزم را به شهرهای خود می‌‏‌برند. در این‏ باره، به خصوص حجاج ترکیه و مصر گوی سبقت را از دیگران ربوده‌اند. چشمه اصلی زمزم در جهت حجرالاسود قرار دارد و متوسط مصرف آب زمزم به وسیله زائران بیت اللَّه، حدود ۱۰ هزار متر مکعب در روز است.‌ آب چاه زمزم در ابتدا از طریق ریسمان و سطل بالا کشیده می‌‌شد، اما امروز این چاه در یک اتاق زیرزمینی قرار گرفته و از پشت صفحات شیشه‌ای قابل رؤیت است اما زائران اجازه ورود به آن را ندارد.

پمپ‌های برقی، آب را از چاه خارج کرده و از منبع‌های اطراف حرم آن را در دسترس زائران قرار می‌دهند. متوسط مصرف آب زمزم توسط زایران بیت الله الحرام حدود ده هزار متر مکعب در روز و 765 متر مکعب در ساعت و تقریباً 7000 لیتر در دقیقه است. این مقدار آب توسط چهار پمپ قوی به طور شبانه‌روزی استخراج و با سیستم ذخیره‌سازی و لوله‌کشی به بیرون مسجدالحرام هدایت می‌شود.

تحقیقات علمی درباره خواص آب زمزم

پیرامون آب زمزم تحقیقات بسیاری انجام شده است. آب زمزم ویژگی خاصی دارد و تفاوتی که بین این آب و آب‌‌های عادی وجود دارد، نسبت املاح و کلسیم موجود در آن است. همچنین آب زمزم حاوی فلوراید و ضد میکروب است و جلبک در آن رشد نمی‌کند، برخلاف سایر آب‌‌ها که در صورت راکد بودن مکان مناسبی برای رشد جلبک‌ها می‌شوند و سلامت خود را از دست می‌دهند.

از مهم‌ترین معجزات زمزم این است که چاه آن از ابتدای پیدایش تاکنون به هیچ وجه خشک نشده است، بلکه آب آن زیادتر و همواره نسبت املاح آن حفظ شده است و هیچ تغییری در آن رخ نداده است و برخلاف سایر آب‌‌ها با نگهداری آن مزه‌اش تغییر نمی‌کند.

چاه زمزم مانند آب‌های دیگرِ مکه، دارای مواد معدنی است که کارشناسان به بحث و تحقیق درباره آن پرداخته‌اند و تفصیل آن از حوصله این مقال بیرون است. امّا به نحو اجمال از وجود موادی چون: گوگرد، سدیم، کلسیم، پتاسیم، منگنز، آهن، کربن و کلوریدات سخن گفته‌اند که نسبت درصد این املاح با تغییر فصول سال و سنوات مختلف متفاوت است. با این حال کارشناسان تأکید کرده‌اند که مقدار املاح و مواد آب زمزم به حدّ زیان بار نمی‌رسد.

همچنین مطالعات نشان می‌دهد که چاه زمزم نسبت به دیگر چاه‌های مکّه، از بیشترین املاح مایع (250 در میلیون) برخوردار است و به رغم اینکه چاه داودیه به زمزم نزدیک است به این نسبت از املاح برخوردار نیست. عربستان سعودی استفاده تجاری از آب زمزم را ممنوع کرده است. فروش آب زمزم در امارات متحده عربی به خاطر ایمنی آب ممنوع است.

 ایمو ماسارو، محقق ژاپنی که تحقیقات دقیقی پیرامون آب انجام داده و کتاب‌های بسیاری در این زمینه نوشته است می‌‌گوید: مولکول‌های آب زمزم با بقیه آب‌‌های جهان متفاوت است. بقیه آب‌‌ها را تغییر می‌دهد اما خودش تغییری نمی‌کند. اگر یک قطره از آب زمزم را به 1000قطره از آب دیگری اضافه کنیم آن آب‌ها خواص زمزم را پیدا می ‌کنند.

در آلمان نیز کنت فایز، مدیر یکی از بزرگترین مراکز پزشکی در مونیخ آلمان در بررسی‌هایی فهمیده است: 20 دقیقه بعد از خوردن آب زمزم انرژی زیادی به جسم منتقل می‌‌شود و می‌توان از زمزم به عنوان درمان مؤثری در بخش‌های مختلف پزشکی استفاده کرد.