در عصر
امام کاظم(ع)، عباسیان پس از آنکه زمام حکومت را با فریبکاری و به نام علویان در دست گرفتند، با مردم بهخصوص علویان برخورد نسبتاً ملایمی داشتند. اما به محض اینکه در حکومت استقرار یافته و پایههای سلطنت خود را مستحکم کردند و از طرف دیگر با بروز قیامهای پراکنده که به طرفداری از علویان پدید آمد و
عباسیان را سخت نگران کرد، بنا را بر ستمگری گذاشته و مخالفان خود را زیر شدیدترین فشارها قرار دادند.
شدت اختناق و مراقبتهای سیاسی و کثرت و گستردگی جاسوسان در حدی بود که امام کاظم(ع) ناگزیر موضوع امامت خویش را جز از یاران خاص و نزدیکان انگشتشماری که دشواری اوضاع را درک میکردند و میدانستند که چگونه باید مردم را به وی فراخوانند، از دیگران پنهان میداشت. اما از آن طرف، برخورد امام کاظم(ع) با افراد و گرایشهای مختلفشان چنان نرم، لطیف، ریزبینانه و آمیخته با حکمت بود که گرایش عمومی به
اهل بیت(ع) را در سطح وسیعی از سرزمین پهناور مسلمانان انتشار داد و تأثیر بسزایی در تثبیت و استمرار کیان شیعی داشت.
خبرنگار ایکنا از قم بهمناسبت سالروز میلاد امام موسی کاظم(ع) و تبیین شخصیت ایشان با حجتالاسلام والمسلمین محمد شهبازی، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران و استاد تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی گفتوگویی کرده است که مشروح آن را در ادامه میخوانیم:
ایکنا - شرایط سیاسی دوران امام کاظم(ع) چگونه بود؟
در روایتی از هشام بن سالم که در کتاب معرفهالرجال آمده است، میتوان به ویژگیهای عصر امام کاظم(ع) پی برد. نخست اینکه در دوران امام کاظم(ع) جاسوسان فراوانی حضور داشتند و ناامنی فضای زندگی شیعیان بهویژه در مدینه را فراگرفته بود. دوم عدم اعلان امامت امام کاظم(ع) بود، زیرا امام جعفرصادق(ع) بهدلیل این فضای ناامن چند نفر را بهعنوان جانشین خود معرفی کردند و تنها عدهای از شیعیان مانند زراره، داود بن کثیر رقی، ابوبصیر و مفضل بن عمر از امامت امام کاظم(ع) آگاه بودند.
هشام بن سالم که از بزرگان شیعه بود از راه شرعی و عقلی توانست امام زمان خود را بشناسد. این شرایط شیعیان دوران این امام بزرگ را مجبور کرد که با تقیه خود را از شر دشمنان مصون کنند. بنابراین بزرگان شیعه نام امام را نمیبردند و از عنوان عبد صالح، سید یا عالم استفاده میکردند.
یکی دیگر از ویژگیهای دوران امام کاظم(ع) اختناق و تعقیب شیعیان و سرکوب اندیشههای پاک و ترویج شایعههای دروغین از سوی حاکمیت بود که زمینه را برای رشد افراد ناپاک فراهم کرد. این اختناق موجب شد افراد پَست، صاحب مقامها شوند و با حمایت خلیفه، خود را بهعنوان رهبران فقهی و حدیثی امت معرفی کنند.
ایکنا - امام کاظم(ع) چگونه به راهبری مردم میپرداخت؟
ائمه معصومین(ع) بهعنوان جانشینان خداوند هیچگاه اجازه نمیدادند که مبارزه تعطیل شود. متأسفانه در ذهن جامعه از امام کاظم(ع) اینگونه تصویرسازی شده است که این امام بزرگ در زندان بودند، اما علت زندانی بودن ایشان بیان نمیشود. در اتاق خصوصی حضرت یک
قرآن و شمشیر آویزان بود تا بهصورت سمبلیک به یاران خود بگوید که عقیده شما به قرآن و مبارزه باشد که شروط اول شیعه بودن است.
ائمه(ع) هیچگاه از مبارزه دست برنداشتند، اما شیوه و روش آنها متفاوت بود. مبارزه امام کاظم(ع) در عرصه سیاسی همان محکم کردن پیوند سیاسی با خط اهل بیت(ع) است. صفوان جمال شتربان بود و شترهای خود را به هارونالرشید کرایه میداد. امام نیز تلاش میکرد حجم رویارویی با دستگاه حکومت را افزایش دهد، هارونالرشید نیز تمام حرکات اهل بیت(ع) را زیر نظر داشت.
«روزی حضرت به صفوان میفرماید که تمام کارهایت پسندیده است به جز یک کار. صفوان میپرسد: قربانت شوم چه کار من خوب نیست؟ امام فرمود: کرایه دادن شترانت به هارونالرشید؛ صفوان گفت: من شتران را برای خوشگذرانی و بیهودگی به او کرایه ندادم بلکه برای سفر حج به او کرایه دادم و سرپرستی آنها را هم به غلامان خود سپردم و خودم در امر کاروان دخالتی ندارم. امام فرمود: آیا کرایه شتران را داده است؟ صفوان پاسخ داد: آری فدایت شوم امام فرمود: دوست داری تا پس گرفتن شتران، هارون و شتران زنده بمانند؟ صفوان گفت: بله دوست دارم زنده بماند و شتران را پس بگیرم. امام فرمود: هر کس زنده ماندن آنها را بخواهد از آنان است و اگر از آنها باشد وارد جهنم میشود. صفوان بلافاصله همه شتران را فروخت. هارون با خبر شد و به صفوان گفت: شنیدهام شتران خود را فروختهای. صفوان پاسخ داد: من پیر شدهام و نگهداری از شتران برایم سخت است. هارون گفت: میدانم موسی بن جعفر تو را به چنین اقدامی مجبور کرد.»
