قرآن؛ نقشه راه تربیت فرزند از محبت تا مسئولیتپذیری
رئیس شورای هیئتهای مذهبی لرستان با بیان اینکه قرآن کریم در آیهای کلیدی، فرزندان را «زینت زندگی» مینامد، اما این زیبایی و نعمت، همراه با مسئولیتی بزرگ است، اظهار کرد: از نگاه قرآن فرزند تنها یک نیاز طبیعی نیست، بلکه هدیهای است که باید با دقت، محبت و هدایت صحیح حفظ شود؛ چرا که ارزش واقعی آن، زمانی آشکار میشود که در سایه تربیت الهی، به عاملی برای بقای ارزشهای انسانی و اخلاقی بدل گردد.
فرزند در منطق قرآن، تنها یک عضو کوچک از خانواده نیست؛ بلکه «امانت الهی»، «زینت زندگی»، «مایه دوام نسل»، «محور تربیت» و «سرمایه سازنده آینده جامعه» بهشمار میرود. قرآن کریم با نگاهی ژرف و چندلایه، رابطه والدین و فرزندان را بخشی از هندسه الهی زندگی انسان معرفی میکند و بر اهمیت تربیت الهی، محبت، مراقبت، هدایت و ساختن شخصیت نسلی صالح و آگاه تأکید میورزد.
حق فرزند در قرآن، بسیار فراتر از محبت و تأمین مادی است؛ فرزند از نگاه وحی، شایسته توجهی همهجانبه است تا از آغاز شکلگیری شخصیتش، راه روشن بندگی، اخلاقمداری و انسانیت را بیاموزد.
در گفتوگویی که پیش رو دارید، حجتالاسلام والمسلمین روحالدین دریکوند، نائب رئیس شورای هیئتهای مذهبی کشور و رئیس شورای هیئتهای مذهبی لرستان، در پرتو آیات قرآن کریم، به بررسی جایگاه فرزند، مسئولیت والدین و راههای پرورش نسلی مؤمن و اثرگذار میپردازد.
ایکنا ـ قرآن فرزند را چگونه معرفی میکند و اساس نگاه قرآن به فرزند چیست؟
قرآن کریم فرزند را «نعمت»، «امانت» و «زینت» زندگی معرفی میکند. در آیه «المال والبنون زینة الحیاة الدنیا» (کهف/۴۶) تعبیر «زینت» نشان میدهد که فرزند تنها یک نیاز طبیعی نیست، بلکه نعمتی است که به زندگی رنگ، نشاط و معنا میدهد. این نگاه، والدین را از همان ابتدا به مسئولیتپذیری بیشتر دعوت میکند؛ زیرا نعمتی که خدا هدیه داده، باید با دقت، محبت و هدایت صحیح حفظ شود.
از سوی دیگر قرآن با اینکه فرزند را زینت میداند، اما در ادامه همین آیه هشدار میدهد که آنچه نزد خدا باقی میماند، «عمل صالح» است. یعنی اگر فرزند تربیت نشود، همان زینت میتواند به عاملی برای غفلت و انحراف تبدیل شود. بنابراین قرآن میخواهد والدین بدانند که ارزش واقعی داشتن فرزند زمانی است که تربیت الهی، اخلاقی و انسانی در وجود او شکل بگیرد و این تربیت، وجه اصلی مسئولیت پدر و مادر است.
ایکنا ـ یکی از مشهورترین نمونههای تربیت قرآنی، سفارشهای لقمان است. مهمترین پیام این الگو برای والدین امروز چیست؟
سفارشهای لقمان در سوره لقمان، یکی از کاملترین الگوهای تربیت فرزند در قرآن است. نخستین نکته این است که لقمان گفتوگو با فرزند را با محبت آغاز میکند: «یا بُنَیَّ» یعنی «پسرم عزیزم». این نشان میدهد تربیت بدون محبت و گفتوگو نتیجهبخش نیست. کودکی که در خانه احترام، امنیت روانی و محبت ببیند، سخن پدر و مادر را با قلبی آرام میپذیرد و این زیربنای تربیت موفق است.
نکته دیگر این است که لقمان ابتدا اصول اعتقادی را آموزش میدهد؛ یعنی توحید، پرهیز از شرک و توجه به حضور خدا. سپس سراغ اخلاق، رفتار اجتماعی، تواضع، کنترل خشم و ادبیات سخن گفتن میرود. این ترتیب نشان میدهد که در تربیت، باید از درون به بیرون حرکت کرد. اگر شخصیت کودک از نظر اعتقادی و اخلاقی ساخته شود، رفتار او نیز در جامعه درست خواهد بود.
ایکنا ـ آیا قرآن برای والدین وظایفی مشخص کرده است؟ مهمترین وظیفه آنان چیست؟
بله، قرآن وظایف والدین را بسیار جدی مطرح میکند. یکی از مهمترین آیات در این زمینه، آیه معروف «قوا أنفسکم و أهلیکم ناراً» (تحریم/۶) است. خداوند میفرماید خودتان و خانوادهتان را از آتشی که برای گمراهان آماده شده، حفظ کنید. این یعنی والدین مسئول هدایت، نظارت، آموزش و ایجاد محیط سالم برای فرزندان هستند. نمیشود کودک را بدون مراقبت رها کرد و بعد انتظار داشت در جامعه سالم بماند.
تکلیف دیگر، آموزش دین و اخلاق است. در آیات قرآن، پیامبران بارها از خدا میخواهند نسلی صالح داشته باشند. این دعا نشان میدهد که تربیت، فقط تلاش انسانی نیست؛ بلکه نیازمند ارتباط قلبی با خدا و طلب یاری از اوست. والدین باید در کنار آموزش عملی، الگوی رفتاری باشند. کودکان از رفتار، بیش از سخن تأثیر میگیرند؛ اگر والدین راستگو، اهل احترام و مهربانی باشند، کودک نیز همین مسیر را خواهد پیمود.
ایکنا ـ قرآن چه جایگاهی برای محبت و احترام به فرزند قائل است؟ آیا این موضوع ریشه قرآنی دارد؟
در قرآن، ارتباط عاطفی میان والدین و فرزند بسیار ارزشمند است. خداوند نعمت «مودّت و رحمت» را اساس خانواده معرفی میکند و از خلال آن، شخصیت فرزند شکل میگیرد. محبت به کودک، نه تنها یک رفتار انسانی، بلکه بخشی از سنت پیامبران است. در آیات مربوط به یعقوب و یوسف(ع)، میبینیم که یعقوب هم با محبت سخن میگوید و هم آرامش میدهد. این نشان میدهد که محبت، یکی از پایههای تربیت الهی است.
محبت در نگاه قرآن، به معنای رهاسازی کامل کودک نیست؛ بلکه یعنی ایجاد امنیت روانی، احترام، شنیدن حرف کودک و هدایت او با زبان نرم. قرآن در وصف پیامبر(ص) میگوید: «فبما رحمة من الله لنت لهم» (آلعمران/۱۵۹). اگر پیامبر با آن عظمت با مردم مهربان است، والدین نیز باید چنین باشند. کودکِ محترمدیده و محبتدیده، اعتمادبهنفس بیشتر، اخلاق آرامتر و تربیتپذیری بالاتری دارد.
ایکنا ـ قرآن درباره آیندهنگری در تربیت فرزند چه نگاهی دارد؟
قرآن کریم توصیه میکند که والدین برای آینده فرزند فکر کنند. در سوره نساء آمده است: «وَلیَخشَ الذین لو ترَکوا من خلفهم ذرّیة ضعافاً...» یعنی کسانی که نگران نسل ضعیف بعد از خود هستند، باید تقوا پیشه کنند. این یعنی والدین نباید فقط به امروز کودک توجه کنند؛ بلکه باید آینده او را بسازند: آینده اعتقادی، اخلاقی، اقتصادی و اجتماعی.
از نگاه قرآن، والدین اگر امروز سستی کنند، فردا نسلی ضعیف و آسیبپذیر تحویل جامعه میدهند. بنابراین آمادهسازی فرزند برای زندگی آینده، وظیفهای الهی است. این آیندهنگری شامل آموزش مهارتهای زندگی، اخلاق، مسئولیتپذیری و تقویت ایمان نیز میشود؛ مجموعهای که شخصیت پایدار کودک را شکل میدهد.
ایکنا ـ چرا قرآن اینقدر بر دعا برای داشتن فرزند صالح تأکید دارد؟
قرآن کریم بارها از زبان پیامبران الهی دعای داشتن فرزند صالح را نقل میکند. برای مثال حضرت ابراهیم(ع) میگوید: «ربّ هب لی من الصالحین» و در جای دیگر «واجعل لی لسان صدقٍ فی الآخرین». این تأکید نشان میدهد که تربیت تنها با تلاش مادی ممکن نیست. انسان نیازمند لطف و توفیق الهی است تا بتواند فرزندی صالح تربیت کند.
از زاویهای دیگر، دعا نوعی اعلام مسئولیتپذیری است. یعنی والدین بدانند که فرزند هدیه خداست و باید با کمک خداوند او را در مسیر درست قرار دهند. دعا باعث میشود والدین همواره یادشان باشد که تربیت، کاری تدریجی، نیازمند صبر، محبت و توکل است. همین روحیه، آرامش بیشتری در خانه به وجود میآورد.
ایکنا ـ نقش مادر و پدر در تربیت فرزند از نظر قرآن چه تفاوت یا شباهتی دارد؟
قرآن نقش هر دو را بسیار مهم میداند، اما وظایف متفاوتی هم برای آنها ترسیم میکند. مادر در قرآن با تعبیراتی مانند «وهنٌ علی وهن» و «حمله و فصاله ثلاثون شهراً» مورد احترام ویژه قرار گرفته؛ یعنی زحمات بارداری، تغذیه، مراقبت و تربیت اولیه کودک، نقش اصلی مادر را برجسته میکند. این دوره، دوره شکلگیری شخصیت عاطفی کودک است.
پدر نیز در قرآن مسئول تأمین امنیت روانی، اقتصادی و هدایت فکری خانواده است. نقش پدر در ایجاد نظم، ادب، هویت اجتماعی و الگوگیری رفتاری اهمیت دارد. قرآن در سوره لقمان نمونه نقش پدر را در تربیت اخلاقی، توضیحدادن ارزشها و هدایت فکری میبیند. در مجموع، هر دو نقش ضروریاند و هیچکدام جای دیگری را پر نمیکند.
ایکنا ـ قرآن درباره تأثیرات رفتار والدین بر آینده فرزند چه میگوید؟
قرآن کریم نشان میدهد که رفتار والدین میتواند نسلهای بعدی را تحت تأثیر قرار دهد. برای مثال، دعای ابراهیم(ع) باعث شد نسلی پیامبرخیز و پاک ایجاد شود. از سوی دیگر، قرآن خانوادههایی را مثال میزند که رفتار غلط والدین موجب گمراهی فرزندان شده است. این یعنی تربیت، تنها امروز کودک را نمیسازد؛ بلکه آینده او و حتی نسل بعدی را شکل میدهد.
در بسیاری از آیات، خداوند از «اثر تربیتی محیط خانواده» سخن گفته است. کودک اگر در فضایی از صداقت، احترام و ایمان رشد کند، همان صفات را در بزرگسالی نیز با خود حمل میکند. اما اگر در خانهای پر از دروغ، بیعدالتی و خشونت رشد کند، این آسیبها بعدها رفتار او را تحت تأثیر قرار خواهد داد. این یک قانون الهی و روانی است.
ایکنا ـ از نگاه قرآن، بدترین خطری که فرزند را تهدید میکند چیست؟
قرآن بزرگترین خطر را «غفلت از مسیر الهی» معرفی میکند. در سوره لقمان، اولین توصیه این است: «شرک نورز»؛ یعنی جهتگیری فکری کودک مهمتر از همه چیز است. از نگاه قرآن، خطر اصلی، انحراف اخلاقی، دوری از ایمان و رها شدن در محیطهای ناسالم است؛ خطراتی که امروز نیز فرزندان ما را تهدید میکند.
خطر دیگر، تربیت بدون هدف است. اگر والدین برای تربیت کودک برنامه نداشته باشند، جامعه، فضای مجازی و دوستان نادرست مسیر او را تعیین میکنند. قرآن میخواهد خانوادهها بدانند که فرزند، مانند نهالی است که باید هدایت شود؛ اگر رها شود، مسیرش را بادها تعیین خواهند کرد، نه والدین.
ایکنا ـ قرآن چه چشماندازی برای آینده کودکانی که درست تربیت میشوند ترسیم میکند؟
قرآن آیندهای روشن برای کودکان صالح ترسیم میکند. در آیات مختلف، از جمله دعاهای ابراهیم(ع)، تأکید میشود که نسل صالح میتواند منشأ خیر در دنیا و آخرت باشد. چنین نسلی، هم برای خانواده مایه آرامش است و هم برای جامعه منشأ برکت. قرآن میگوید: «قُرَّةُ أَعْیُن» یعنی فرزندی که چشم را روشن و دل را آرام میکند.
نسل صالح، ادامه دهنده مسیر ایمان و اخلاق در جامعه است. این نسل میتواند عدالت، معنویت، امنیت اخلاقی و پیشرفت را در جامعه گسترش دهد. بنابراین قرآن نهتنها بر تربیت فرزند تأکید میکند، بلکه آیندهای ارزشمند و اثرگذار برای نسلهای تربیتشده ترسیم میکند. به همین دلیل، اسلام ساختن نسل را یک کار تمدنی میداند.
انتهای پیام
