موازی‌کاری‌ها در حوزه اسناد و تاریخ شفاهی حذف شوند

به گزارش ایکنا از قم، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در پانزدهمین همایش تاریخ شفاهی ایران با موضوع «فرهنگ و دین» که امروز ۲۱ خردادماه در سالن رضوان دفتر تبلیغات اسلامی قم برگزار شد، با اشاره به اقدامات متعدد در سازمان اسناد و کتابخانه ملی، کارهای متعددی در حوزه تاریخ شفاهی اظهار کرد: در موضوع تاریخ شفاهی، یکی از بدیهی‌ترین اما مهم‌ترین مسائل، زمان و فرصت است، فرصت از دست می‌رود و ما بارها دیده‌ایم کارهایی که بعدها با حسرت از آن‌ها یاد می‌کنیم، اگر زودتر انجام می‌شد، نتایج بهتری داشت. گاهی این شانس و اقبال وجود داشته که کار در زمان مناسب انجام شود، اما در مواردی هم فرد مورد نظر بعد از مدتی از دنیا رفته یا دچار شرایطی شده که دیگر در دسترس نبوده است.

وی ادامه داد: از جمله کارهایی که در سال‌های اخیر در سازمان انجام شده، تاریخ شفاهی حجت‌الاسلام والمسلمین راستی کاشانی بود. ایشان سن بالایی هم نداشتند و حدود ۷۰ سال داشتند اما ۲۱ ماه پس از آخرین مصاحبه‌ای که انجام شد، از دنیا رفتند و به هر حال آن تاریخ شفاهی از ایشان باقی ماند. همچنین تاریخ شفاهی مرحوم محمود حکیمی نیز از جمله کارهایی بود که انجام شد و در قم، در دوران بیماری و اسارت ایشان، رونمایی شد. ایشان هم از دنیا رفتند. این نمونه‌ها تأکیدی بر اهمیت تاریخ شفاهی و لزوم استفاده از فرصت‌هاست. باید از فرصت‌هایی که در اختیار داریم استفاده کنیم، این نیز نوعی بهره‌گیری از دنیا و زمانه است؛ فرصتی که در اختیار انسان قرار می‌گیرد و باید آن را مغتنم شمرد.

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با اشاره به کارکردهای متنوع تاریخ شفاهی گفت: یکی از نکات مهم در تاریخ شفاهی این است که گاهی ما در ابتدا نمی‌دانیم فرد مورد مصاحبه دقیقاً چه کسی بوده و چه ظرفیت‌هایی در خاطرات او نهفته است اما همین گفت‌وگوها می‌تواند فاصله‌ها و خلأهایی را در تاریخ معاصر ما تکمیل کند.

تاریخ معاصر؛ مهم‌ترین ضرورت‌ امروز ما

امیرخانی با اشاره به جایگاه تاریخ در زندگی امروز جامعه تصریح کرد: گاهی برخی از دست‌اندرکاران، دولتمردان یا حتی مردم عادی، این سؤال را مطرح می‌کنند که تاریخ چه فایده‌ای دارد و اساساً دانستن تاریخ به چه کار زندگی روزمره ما می‌آید؛ تاریخ معاصر، از مهم‌ترین ضرورت‌های امروز ماست.

وی افزود: بخش مهمی از مشکلات که در این سال‌ها بر ما تحمیل شده، ناشی از ضعف در حوزه تاریخ و تاریخ‌سازی بوده است. بر اثر کم‌کاری ما و گاه کج‌سلیقگی رسانه‌های رسمی، مانند صداوسیما، و نیز سوق داده شدن افکار عمومی به رسانه‌های معاند، نوعی تاریخ‌سازی از دوره معاصر، به‌ویژه دوره پهلوی، در ذهن برخی شکل گرفته است؛ تاریخی آرمانی و غیرواقعی که با چند عکس، تصویر و فیلم از شمال تهران یا برخی جلوه‌های ظاهری، دوره پهلوی را دوره رفاه، پیشرفت و آسایش مطلق معرفی می‌کند.

وی گفت: در نتیجه، جوانان به این نتیجه می‌رسند که گویا هیچ راهی برای فلاح و نجات وجود ندارد مگر بازگشت به آن دوران. این نوع روایت‌سازی، خسارت‌های زیادی به ما وارد کرده و بی‌تردید در بحران‌ها و آسیب‌هایی که متحمل شده‌ایم، تأثیر جدی داشته است. اگر ما دقیق‌تر عمل می‌کردیم و بهتر می‌توانستیم دست‌کم تاریخ معاصر خود را بیان کنیم که بخش مهمی از آن را تاریخ شفاهی می‌تواند انجام دهد، بدون تردید شرایط متفاوت‌تری داشتیم.

امیرخانی تأکید کرد: تاریخ شفاهی ظرفیتی مهم برای تکمیل خلأهای تاریخ معاصر ایران است و اگر در این حوزه دقیق‌تر، هماهنگ‌تر و به‌موقع عمل شود، می‌توان از بسیاری خسارت‌های ناشی از تحریف یا روایت ناقص تاریخ جلوگیری کرد. 

لزوم هماهنگی میان مراکز فعال در حوزه اسناد و تاریخ شفاهی

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با تأکید بر لزوم هماهنگی میان مراکز فعال در حوزه اسناد و تاریخ شفاهی گفت: در کنار انجام کارهای خوب و استفاده از فرصت‌ها، باید از دوباره‌کاری نیز پرهیز کرد. اگر هم‌افزایی میان مراکز مختلف شکل بگیرد از موازی‌کاری جلوگیری می‌شود. برگزاری همایش‌ها و نشست‌ها برای ایجاد هم‌افزایی‌ای بسیار مهم‌اند. در حوزه اسناد، می‌توان با تقسیم کار و هماهنگی بهتر، روند فعالیت‌ها را مؤثرتر کرد.

امیرخانی ادامه داد: مجموعه‌ای متشکل از حدود ۱۳ مرکز اسناد در این زمینه فعال‌اند و ارتباط و همکاری بیشتری برقرار شده و امیدواریم این روند در آینده به نتایج بهتری منجر شود.

وی ضمن قدردانی از برگزارکنندگان همایش گفت: قم از جهات مختلف، جایگاه مهمی در تاریخ معاصر، به‌ویژه در پیوند با دین، روحانیت و انقلاب اسلامی دارد و ظرفیت‌های زیادی برای کار در حوزه تاریخ شفاهی دارد؛ در تاریخ معاصر، هنوز بسیاری از افرادی که سابقه حضور در نهضت و انقلاب را داشته‌اند، در قید حیات هستند؛ کسانی که دست‌کم وقایع پس از سال ۱۳۴۲ را درک کرده و دیده‌اند. این خاطرات و روایت‌ها وقتی کنار هم قرار بگیرند، می‌توانند فاصله‌ای بسیار مهم را پوشش دهند و تاریخ جامعی از شکل‌گیری انقلاب اسلامی، نقش روحانیت و دیگر عناصر مؤثر در آن ارائه کنند.

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران تاکید کرد: در برخی مؤسسات، حتی از دهه ۷۰، کارهای خوبی در این زمینه آغاز شده بود اما امروز فعالیت‌ها از استاندارد بالاتری برخوردار شده و از تکنیک‌های تخصصی تاریخ شفاهی بیشتر بهره گرفته می‌شود. این مسئله جای تشکر دارد و امیدواریم روزبه‌روز اتفاق‌های بهتری در این حوزه رخ دهد.

امیرخانی در پایان با اشاره به ظرفیت‌های علمی موجود در این حوزه گفت: نشریه علمی «تاریخ شفاهی» با همکاری سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران منتشر می‌شود و در حال حاضر به صورت شش‌ماهنامه انتشار می‌یابد. این نشریه، مجله‌ای علمی و مورد تأیید وزارت علوم است و از مقالات، آثار و نوشته‌های پژوهشگران و علاقه‌مندان استقبال می‌کند.