گام اول در راه حسین/ ۱
چهار الگوی مواجهه با کودک در مجالس دینی
حضور کودکان در مجالس دینی، نه یک مزاحمت، بلکه سرمایهگذاری برای آینده معنوی جامعه است، اما آیا هیئتهای مذهبی این حضور را فرصت میبینند یا تهدید؟ در اولین شماره از مجموعه «گام اول در راه حسین(ع)»، اهمیت جایگاه کودک در هیئتهای مذهبی و رویکردهای موجود در مواجهه با کودکان را مرور میکنیم.
پیش از آغاز ماه محرم، شایسته است نگاهی دوباره به یکی از خلأهای مهم در مجالس دینی بیندازیم؛ جایگاه کودکان. این یادداشت نخستین بخش از مجموعه یادداشتهایی است که به بررسی مفهوم، اهداف و شیوههای عملی «هیئت کودک» میپردازد. در این مسیر میکوشیم تا با مرور تجربیات زیسته و نگاه کارشناسان، زمینههای عملی برای حضور معنادار کودکان در هیئتها را بررسی کنیم.
در نگاه عمومی، هیئتها نهادهایی دینی شناخته میشوند که بار اصلی تربیت معنوی جامعه را بر دوش میکشند. این نهادها طی دهههای گذشته نشان دادهاند که میتوانند نقشی مؤثر در ارتباط با نسل جوان و بزرگسال ایفا کنند. اما آنچه کمتر دیده شده، توجه به قشر کودک و گاه مادران همراه آنهاست. در بسیاری از موارد، بسترهای تربیتی موجود، عمدتاً برای گروههای سنی بزرگسال و نوجوان طراحی شدهاند و دیگر گروههای سنی کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند.
اگرچه در سالهای اخیر طراحی هیئتهایی با عنوان «هیئت نوجوان» گام مثبتی به شمار میرود، همچنان کودکان و مادران از این تحولات بهره چندانی نداشتهاند. در وضعیت کنونی، اغلب کودکان یا در کنار بزرگترها قرار میگیرند یا به فضای نوجوانان افزوده میشوند؛ حال آنکه زبان، نیازها و شیوه یادگیری آنها تفاوت ماهوی با دیگر گروهها دارد. این امر، هم بهرهگیری مادران از مجلس را دشوار میکند و هم مانع از شکلگیری ارتباط عاطفی و شناختی کودک با فضای دینی میشود.
این بیتوجهی در حالی رخ میدهد که نقش کودکان در آینده کشور و مسیر تمدن نوین اسلامی نقشی کلیدی است. مهمترین رکن این تمدن، تعلیم و تربیت است و جامعهای که به دنبال چنین افقی است، ناگزیر باید بر روی دوران کودکی سرمایهگذاری جدی کند. رهبر فقید انقلاب نیز بارها بر این نکته تأکید داشتهاند و میفرمودند: «ما میخواهیم از این نسلی که امروز مثل ماده خامی و مثل ذخیرهای در اختیار یکایک ماست، چه ساخته شود؟ آیندهای را که آنها خواهند ساخت و پرداخت و پیش برد، چگونه تصویر کردهایم؟ اگر حقیقتاً به آرمانهای اسلامی و ملی و عظمت ایران و ایرانی و جبران راهی که دستهای استبداد سیاه در این صدوپنجاه سال، دویست سال اخیر ما را در آن کشانده است، فکر میکنیم؛ اگر اینها برایمان مهم است و به آینده به معنای حقیقی کلمه اهمیت میدهیم، پس بایستی به تربیت کودک و نوجوان خیلی بپردازیم.»
با این حال، کودکان زیر هفت سال در جامعه ما غالباً از دایره توجه جدی خارج شدهاند. این در حالی است که شخصیت انسان عمدتاً در همین سالها شکل میگیرد. از این رو، در همه عرصهها، از تولید داستان و انیمیشن گرفته تا طراحی بازی و سرگرمی و تقویت فضاهای دینی چون هیئتها، باید گامهای عملی برداشت تا بستر تربیت و تفریح سالم برای کودکان گسترش یابد.
الگوهای چهارگانه حضور کودک و مادر در هیئتها
بررسی میدانی نشان میدهد هیئتها از نظر چگونگی مواجهه با کودکان و مادران، به چهار دسته قابل تقسیم هستند:
هیئتهای خانوادهستیز یا خانوادهگریز: این دسته، زمان برگزاری طولانی، ساعات دیرهنگام و فضای محدودی دارند که عملاً حضور خانواده را ناممکن یا دشوار میکند. در این هیئتها، برنامهها اغلب بدون در نظر گرفتن نیاز کودکان و مادران طراحی شدهاند.
هیئتهای خانوادهگرای منفعل: در این الگو، مکانی در کنار محل اصلی هیئت برای کودکان تدارک دیده میشود، اما این فاقد استانداردهای آموزشی و تربیتی است. هدف اصلی، تنها سرگرم کردن کودکان به منظور آسایش والدین است. در این شرایط، کودک از فرصت انس با هیئت و یادگیری غیرمستقیم مفاهیم دینی از طریق مادر محروم میشود.
هیئتهای خانوادهگرای فعال: در این هیئتها هرچند بخش ویژهای برای کودکان تعبیه نشده، اما طراحی کلی برنامهها، حضور کودک و خانواده را در نظر دارد؛ برای نمونه با انتخاب فضای بزرگ، استفاده از خادمان آموزش دیده، ایجاد رفتار مناسب با کودکان و فراهم کردن امکانات اولیه، بهرهوری تربیتی مادر و کودک را افزایش میدهند.
هیئتهای دارای «هیئت کودک»: در این مدل، فضایی اختصاصی برای کودکان با رویکرد تربیتی و متناسب با نیازهای سنی آنها تعریف شده است. همچنین برنامههای ویژهای نیز برای والدین در نظر گرفته میشود.
هیئت کودک؛ تعریف و کارکردها
«هیئت کودک» مجموعهای تربیتی، مهارتی و آموزشی است که ذیل هیئت اصلی و با نظارت والدین اداره میشود. مربیان فعال در این فضا، آموزشدیده، دغدغهمند و دارای توانمندی در تعامل با کودکان هستند. همه مؤلفهها از محتوا و طراحی گرفته تا زمانبندی و فضاسازی، براساس ویژگیهای رشدی و نیازهای کودکان طراحی میشوند.
در هیئت کودک، مربیان از زبان ویژهای که کودک با آن انس دارد بهره میبرند؛ بازی، جنب و جوش، نشاط، قصه، نمایش، کاردستی و سرگرمی. این زبان، پلی است برای انتقال مفاهیم دینی به شیوهای غیرمستقیم و لذتبخش.
این بستر زمینهساز رشد معنوی کودکان و بهرهمندی از ظرفیت هیئتهای حسینی است. مشاهده آیینها و مناسک مذهبی در قالبی ساده و نرم، مفاهیم عمیق را در ذهن کودک نقش میزند و با ایجاد خاطره خوش، انگیزه کشف و آگاهی دینی را در او پرورش میدهد. تجربه عملی نشان داده که ارائه آموزههای دینی در چارچوب «هیئت یا موکب کودک»، برای خود کودکان و خانوادههایشان، لحظاتی ماندگار و اثرگذار رقم میزند.
انتهای پیام 
