فطرتشناسی؛ کلید بازخوانی روش هدایت پیامبر(ص)
مؤلف کتاب «مجموعه موضوعات پژوهشی علوم و معارف محمدی»، با تأکید بر اینکه یکی از مهمترین وجوه تمایز روش هدایتی پیامبر اکرم(ص)، توجه به فطرت انسانها بود، گفت: حضرت رسول(ص) در کنار استدلالهای عقلی، با شناخت عمیق از سرشت انسان، فطرت پاک افراد را مورد خطاب قرار میدادند و از این طریق، حتی در جامعه جاهلی، زمینه گرایش انسانها به دین و ارزشهای اخلاقی را فراهم میکردند.
منصور حاجی، پژوهشگر دینی و مؤلف کتاب «مجموعه موضوعات پژوهشی علوم و معارف محمدی»، در گفتوگو با ایکنا، به تشریح این مسئله پرداخت که برخی گمان میکنند در زمانه کنونی سخن گفتن از دین کار دشواری است، اما اگر به دوران جاهلیت و زمان نبوت حضرت محمد(ص) نگاه کنیم، متوجه میشویم که در آن زمان، ارائه اصول اخلاقی دین به جامعه جاهلی کاری بسیار دشوارتر بود؛ با این حال، پیامبر اکرم(ص) سبک هدایتی داشتند که موجب گرایش مردم به ایشان شد.
نگاه رسول خدا(ص) به جامعه بر مبنای فطرت
وی ادامه داد: فردی که در کلام قرآن کریم و ائمه معصومین(ع) بهعنوان اسوه و الگو برای تمام جهانیان معرفی میشود، حتماً رویکردهای متمایزی از دیگران در سرشت خود داشته است که به لحاظ عملی و نظری، در همه اعصار و برای همه انسانها میتواند الگو باشد؛ اما آنچه شخص رسولالله(ص) را از دیگران متمایز میکند، نگاه ایشان به جامعه و انسان بر مبنای فطرت است.
حاجی با اشاره به اینکه اکنون در جامعه خودمان بیشتر به دنبال اقناع کلامی و بیان استدلالهای عقلی هستیم که با توجه به ورودیهای متنوعی که از تمامی آبشخورهای فکری غرب و شرق وارد میشود، این روش تا حد زیادی به نتیجه نمیرسد، گفت: حضرت رسول(ص) در کنار استدلالهای عقلی، همیشه فطرت انسانها را مورد خطاب قرار میدادند. حتی ایشان بر این اعتقاد بودند که انسانهای جاهلی که دختران خود را زندهبهگور میکردند و برای دیگران حقی قائل نبودند، در لایههای عمیق وجودی خود، فطرت انسانی دستنخورده و پاکی دارند؛ لذا پیامبر(ص) با علم به همین موضوع که برگرفته از وحی الهی بود، به دنبال بیدار کردن ذات پاک انسانها میرفتند.
وی تصریح کرد: روشهای بیدار کردن فطرت پاک انسانها توسط حضرت محمد (ص) موجب شده است بتوان برای همیشه تاریخ از ایشان الگوبرداری و انسانها را به سمت دین، که فرامین الهی و بنیانهای انسانی است، دعوت کنیم. اگر به موضوع فراخوان فطرتشناسی بر مبنای معارف محمدی(ص) توجه لازم شود، بخش عظیمی از این شبهات که «دین دیگر نمیتواند در جوامع کنونی کارآمد باشد» را بهراحتی میتوان کنار گذاشت.
سیره مبتنی بر مدارا و قاطعیت
این پژوهشگر مباحث دینی در پاسخ به این سؤال که حضرت رسول(ص) منبع دریافت وحی الهی هستند، اما در رفتار ایشان هیچگونه افراط و تفریطی را شاهد نیستیم؛ چگونه با الگوبرداری از ایشان، در عین رعایت مبانی دینی، از نگاههای افراطی و متعصبانه پرهیز کنیم؟ گفت: سیره حضرت رسول(ص) دارای دو مؤلفه مدارا و قاطعیت است. ایشان در مقابل مؤلفههای جاهلیت، تا جایی که زیانی به جامعه وارد نمیکرد، مدارا کرده و تلاش میکردند طرف مقابل را به این نکته برسانند که میان کشتن نوزادان دختر و زنده نگهداشتن و افتخار کردن به آنان، راه دوم را انتخاب کنند. اما ایشان قاطعیت نیز داشتند و هر جا که افراد در مقابل ایشان قد علم میکردند، مانند احداث مسجد ضرار و یا در مواجهه با مشرکان در جنگها، ایستادگی میکردند.
حاجی تصریح کرد: آنچه موجب شده است در جهان کنونی برخی به سمت افراط و تفریط بروند، عدم توجه به معارف حضرت رسول(ص) در حوزههای اجتماعی، مدنی و رفتارهای مدیریتی ایشان نسبت به جامعه است؛ در نتیجه، برخی با برداشتهای یکطرفه از بعضی از حواشی و زوایای زندگی حضرت رسول(ص) که بعضاً در طول تاریخ نیز دچار تحریف شده است، زمینه تشکیل گروههای تکفیری را به وجود آوردهاند. این افراد به اسم پیروی از حضرت محمد(ص) اقدامات خود را انجام میدهند که تأثیر منفی در جهان ایجاد کرده و وظیفه همه مسلمانان، تبری جستن از این تفکرات است.
جهان اسلام پیامبر (ص) را نمیشناسد
وی ضمن هشدار نسبت به این مسئله که عدهای از مسلمانان شناخت صحیحی از شخصیت و ابعاد زندگی حضرت رسول(ص) ندارند و با تعصب و بدون تلاش برای شناخت درست ایشان، تلاش میکنند پیامبر(ص) را براساس شناخت و برداشت ناقص خود به دیگران معرفی کنند، گفت: همین مسئله صدمات زیادی به معرفی پیامبر اسلام و حقیقت اسلام در جهان وارد میکند. متأسفانه جهان اسلام، پیامبر(ص) را در همه سطوح، حتی مسائل عادی و معمولی، نیز نمیشناسد. کتابهای زیادی در خصوص ایشان نوشته شده است، اما وقتی سؤالات اولیه در خصوص شخصیت و زندگی پیامبر(ص) مطرح میشود، بسیاری حتی نمیتوانند به این سؤالات پاسخ دهند و همین مسئله زمینه ترویج شبهات زیادی علیه پیامبر(ص) را فراهم میکند.
این پژوهشگر دینی ادامه داد: آشنایی ما مسلمانان با پیامبر اسلام(ص) آنچنان که باید، نیست و همین مسئله موجب شده است دنیای غرب به خود اجازه دهد هر از چندگاهی با بیان یکی از زوایای زندگی پیامبر(ص) به ایشان اهانت کند. جهان اسلام نیز در برابر این مسائل فقط احساسات و واکنش نشان میدهد؛ اعتراضاتی به این اهانتها صورت میگیرد و بعد به فراموشی سپرده میشود، در حالی که شبهات و اهانتهای مطرحشده در ذهن نسل جوان باقی میماند و ریشه میدواند.
وی با اشاره به اینکه ۲۰ سال است در خصوص زندگی پیامبر(ص) پژوهش انجام میدهد و مقالاتی در این حوزه به رشته تحریر درآورده است، گفت: این مسائل برای من سؤال بود که چرا غرب فقط قرآن را آتش میزند و به پیامبر(ص) توهین میکند؟ چرا به سراغ نهجالبلاغه نمیرود و یا چرا به مقدسات اهل سنت و کتابهای آنها توهین نمیکند؟ چرا جهان اسلام در دفاع از پیامبر اسلام ناتوان است، در حالی که جهان اسلام دارای چندین تمدن بوده است؟ و چرا مسلمانان یکدیگر را متهم میکنند که به پیامبر(ص) توجه ندارند؟
نام حضرت محمد(ص) در قانون اساسی هیچ کشوری نیست
حاجی بیان کرد: یکی از نتایج تحقیقاتی که انجام دادم، نشان داد که در قرآن کریم نام حضرت رسول(ص) چهار بار با نام مبارک «محمد» و یک بار با نام «احمد» ذکر شده است و یک سوره نیز به نام ایشان در قرآن وجود دارد، ولی نام حضرت رسول(ص) در قانون اساسی هیچ کشور اسلامی، حتی کشور خودمان، نیامده است و فقط نام ایشان در سوگندنامه ریاستجمهوری ایران و در بخشی که مبنای سال را در ایران، زمان هجرت پیامبر(ص)، انتخاب کردهاند، مطرح شده است.
وی اظهار کرد: حتی در منشور سازمان کنفرانس اسلامی نیز نام مبارک رسول خدا(ص) نیامده است. همین خلأها در سایر مسائل کشورهای اسلامی نیز وجود دارد. در ادامه، موضوع پایاننامهها را از زمان تأسیس دانشگاهها در ایران بررسی کردم و دیدم تعداد عناوین پایاننامههایی که مربوط به پیامبر اسلام(ص) هستند، نسبت به سایر حوزهها در حداقل است و بخشی از پژوهشهایی که اکنون در خصوص پیامبر(ص) انجام شده، مربوط به پژوهشهای حوزوی است. اما در خصوص فلسفه و عرفان ملاصدرا و دیگران، تعداد پژوهشها بیشتر است.
وی اضافه کرد: بر این اساس، به استخراج عناوین پایاننامههای مرتبط با پیامبر(ص) پرداختم. تمامی علوم انسانی و اسلامی، علوم اجتماعی، عرفان و حوزههایی را که مبنای قرآنی دارند و... بررسی کردم و ۶۰ هزار عنوان پایاننامه در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری، با قابلیت ارائه سؤال و منابع برای دانشگاهها و حوزههای علمیه، آماده کردهام و در حال در اختیار قرار دادن آن به معاونت پژوهشی حوزههای علمیه کشور هستم که در قالب ۱۲ جلد کتاب در حال چاپ است.
حاجی در خصوص هدف خود از تدوین این کتاب ۱۲ جلدی گفت: هدف این کار این بوده است که به دانشجویان و طلاب ایرانی و خارجی گفته شود که پیامبر اسلام، که خودشان مدینه علم بودند، میتوانند مبنای بینهایت پژوهش و پایاننامه قرار بگیرند؛ چه بر اساس منابع اهل سنت و چه منابع شیعی. امیدواریم با ارائه این مجموعه، این زمینه برای دانشجویان فراهم شود که پایاننامههایی را با محوریت حضرت رسول(ص) تدوین کنند و ما به این سمت برویم که احادیث رسولالله(ص) مبنای نظریههای تمدنی، اسلامی و علوم انسانی قرار بگیرد.
تلاش برای خطاپذیر جلوه دادن پیامبر (ص)
وی در پاسخ به این سؤال که چرا غرب به حضرت رسول(ص) توهین و قرآنسوزی میکند، گفت: چون حقیقت و بنیان دین اسلام براساس وجود مبارک پیامبر(ص) است. اگر پیامبر خدا را از دست بدهیم و نتوانیم از ایشان دفاع کنیم، نه میتوانیم از قرآن دفاع کنیم و نه از امیرالمؤمنین علی(ع)؛ لذا آنها به سراغ بنیان اسلام میروند. غرب میداند اگر بتواند پیامبر خدا را در میان اذهان مردم و مسلمانان، به اندازه یک انسان خطاپذیر معرفی کند، میتواند تمام تصمیمات آن مرد الهی و حتی انتخاب جانشین خودشان را با این ترفند زیر سؤال ببرد و یک جریان انحرافی برای ایشان به وجود بیاورد.
این پژوهشگر دینی افزود: تمام کشورهای اسلامی میتوانند نام پیامبر(ص) را در قانون اساسی خودشان قرار دهند و تعهد به ایشان و دفاع از پیامبر(ص) را جزو سیاستهای داخلی و خارجی خود قرار دهند. حضرت علی(ع) در حدیثی میفرمایند که هر جا مشکلات بر ما فشار میآورد، به حضرت رسول(ص) پناه میبردیم. ایشان در این سخن، حقیقت بزرگی را به ما شیعیان میگویند که در مشکلات باید به پیامبر(ص) پناه ببریم؛ حتی حضرت زهرا(س) در فاجعه فدک، زمانی که مورد اهانت قرار میگیرند، پدرشان را صدا میزنند. در تجمعات شبانه نیز باید به حضرت رسول(ص) تأسی و از ایشان مدد بگیریم. اکنون استراتژی شیعه باید توجه به رسولالله(ص) باشد.
وی با یادآوری این مسئله که بعد از زیارت جامعه کبیره، صلوات ۱۴ معصوم(ع) را داریم که صلوات اول مربوط به رسول خدا(ص) است، گفت: در این صلوات مطرح شده است که «ای رسول خدا، به نام توست که خدا فرعون را نابود میکند، با نام توست که ما غمها را میزداییم، با نام توست که هر چیزی را در این دنیا سر جای خود قرار میدهیم» و.... باید به محتوای این صلوات بیشتر توجه کنیم.
انتهای پیام
