چرا در ایران اهدای خون پولی نیست

آیا تاکنون شنیده‌اید فردی در بیمارستان به دلیل نبود خون یا نرسیدن خون مورد نیازش فوت کند؟ آیا تاکنون (حداقل طی دو دهه اخیر) شنیده‌اید که فردی در بیمارستان به دلیل تزریق خون ناسالم به بیماری مبتلا شود و یا مشکلی برای سلامتی وی بروز کند؟ آیا تاکنون شنیده یا در اخبار خوانده‌اید که بیماران مبتلا به هموفیلی به دلیل نبود خون و فراورده‌های خونی دچار مشکل شوند؟ پاسخ منفی به این چند سؤال یعنی انتقال خون در ایران عملکرد موفقی داشته است.

اما در این زمینه معمولاً یک سؤال مطرح می‌شود؛ چرا به اهدا کنندگان خون، پول پرداخت نمی‌شود؟ این سؤال از آنجا نشأت می‌گیرد که برخی معتقدند پرداخت پول در قبال اهدای خون می‌تواند موجب رونق هرچه بیشتر این کار شود.

امروز 24 خرداد ماه(14 ژوئن) روز جهانی تقدیر از اهداکنندگان خون است؛ به همین مناسبت گیلدا اسمعیلی‌فر، معاون جذب و نگه‌داری اهداکنندگان خون سازمان انتقال خون در گفت‌وگو با ایکنا به این سؤال پاسخ داد که چرا اهدای خون در ایران پولی نیست و با اشاره به پیشینه این مسئله در ایران و جهان، گفت: در گذشته اهدای خون در بسیاری از کشورها از جمله ایران پولی بود چون تعداد اهداکنندگان خون کافی نبود تا نیاز بیماران را تأمین کند.

وی ادامه داد: تا سال 1353 یعنی تا قبل از اینکه سازمان انتقال خون تأسیس شود، اهدای خون در ایران پولی بود و افرادی که معمولاً هم افراد سالمی نبودند از جمله افراد معتاد، افرادی که سطح اجتماعی پایینی داشتند و ... با هدف دریافت پول، اقدام به اهدای خون می‌کردند و حتی ممکن بود یک نفر دو بار در روز خون اهدا کند که همین مسئله موجب می‌شود نه سلامت خود فرد تأمین شود و نه سلامت خون.

حذف کامل اهداکنندگان پولی در ایران

اسمعیلی‌فر با اشاره به اینکه در آن زمان نیاز به خون وجود داشت اما سازمان منسجم و قوانین دقیقی در این خصوص وجود نداشت، گفت: از مرداد ماه 1353 که سازمان انتقال خون تأسیس شد، از همان ابتدا به دلیل مخاطراتی که وجود داشت، اهداکنندگان پولی کاملاً حذف شدند چرا که فردی که انگیزه مالی از اهدای خون دارد ممکن است به سؤالات مربوط به شرایط سلامتی خود پاسخ صادقانه ندهد و در نتیجه خون سالمی دریافت نشود.

وی با تأکید بر اینکه ما در دریافت خون، دو مسئله سلامت اهدا کننده خون و سلامت خون اهدایی را در نظر می‌گیریم، گفت: ولی وقتی فرد انگیزه مالی دارد ممکن است به سلامت خودش هم توجه نکند و اگر سؤال شود که آیا بیماری قلبی دارد یا خیر؟ آیا رفتار پرخطر داشته‌؟ آیا مواد مخدر مصرف می‌کند و ...؟ برای دریافت پول، دروغ بگوید تا از اهدای خون معاف نشود. از سوی دیگر ممکن است فرد رفتار پرخطر جنسی داشته و خون او سالم نباشد و همین مسئله سلامت دریافت کننده خون را به خطر بیندازد.

معاون جذب و نگه‌داری اهداکنندگان خون سازمان انتقال خون عنوان کرد: به همین دلیل از سال 1353 اهدای خون پولی لغو شد ولی از آنجایی که اهداکننده خون به حدی نبود که بتوانیم نیازهای کشور را تأمین کنیم، طرح اهدای خون جایگزین یا فامیلی در کنار اهدای خون داوطلبانه به اجرا درآمد. در این طرح کسی که نیاز به دریافت خون داشت به وی گفته می‌شد که از اطرافیانتان دو نفر را برای اهدای خون بیاورید. این طرح نسبت به اهدای خون صد درصد پولی مخاطرات کمتری داشت اما خود این طرح نیز مشکلاتی داشت از جمله اینکه در بسیاری از موارد ممکن بود اهدای خون پولی در قالب همین طرح هم رخ دهد.

وی تشریح کرد: فردی که در بیمارستان بیمار دارد، ممکن بود خود یا اطرافیانش امکان اهدای خون نداشته باشند پس با پرداخت پول به فردی او را برای اهدای خون می‌آورد. و از سوی دیگر ممکن بود فردی که می‌خواهد برای بستگان خود خون اهدا کند برای اینکه عزیز بیمارش خون دریافت کند، در خصوص سلامت خودش به سؤالات پزشک صادقانه پاسخ ندهد.

استاندارد جهانی؛ اهدای خون باید 100 درصد داوطلبانه باشد

اسمعیلی‌فر با اشاره به اینکه چنین مسائلی در دنیا وجود داشت و به همین دلیل سیاست و استاندارد در کل دنیا به این سمت رفت که اهدای خون باید 100 درصد داوطلبانه و بدون چشم‌داشت مادی باشد، گفت: هدف این است که تمام دنیا به سمت اهدای خون صد درصد داوطلبانه پیش بروند چون در اهدای خون داوطلبانه هیچ انگیزه مادی وجود ندارد و دلیلی وجود ندارد که فرد اهدا کننده بخواهد در مورد سلامتی خود و خونی که اهدا می‌‌کند واقعیتی را پنهان کند، کار او انسان دوستانه و نوع دوستانه است به همین دلیل سلامت دریافت کننده خون را نیز در نظر می‌گیرد.

وی افزود: در ایران همواره تلاش بر این بوده که اهدای خون جایگزین(فامیلی) حذف و به سمت اهدای خون 100 درصد داوطلبانه حرکت کنیم که از سال 1386 به بعد توانستیم به اهدای خون 100 درصد داوطلبانه برسیم و اهدای خون جایگزین را حذف کنیم و این مسئله را به سازمان بهداشت جهانی اعلام کردیم.

ایران سبز در سایت بهداشت جهانی 

معاون جذب و نگه‌داری اهداکنندگان خون سازمان انتقال خونادامه داد: اتفاقی که اکنون در جهان در حال رخ دادن است این است که کشورهای توسعه یافته و کشورهایی که در حوزه انتقال خون حرفی برای گفتن دارند، هیچ کدام اهدای پولی ندارند و در سایت سازمان بهداشت جهانی این کشورها به رنگ سبز نشان داده شده است. تمام کشورهای توسعه یافته و جهان اول به رنگ سبز هستند و خوشبختانه ایران نیز به رنگ سبز در این نقشه نشان داده شده است. یعنی در حوزه طب انتقال خون ما در دنیا حرف برای گفتن داریم.

وی خاطرنشان کرد: برای برخی از افراد این شبهه وجود دارد که چرا در کشورهای دیگر برای اهدای خون پول پرداخت می‌کنند ولی در ایران پولی پرداخت نمی‌شود؛ باید توجه کنیم که کشورهایی که چنین کاری می‌کنند، از جمله کشورهای حوزه خلیج فارس، کشورهای توسعه یافته‌ای در حوزه انتقال خون نیستند و با مسائلی که ما 40 سال پیش با آنها دست به گریبان بودیم، همچنان دست به گریبان هستند.

اسمعیلی‌فر تشریح کرد: این کشورها هنوز به اندازه‌ای اهدا کننده خون داوطلب ندارند و در حوزه جذب و نگه‌داری اهداکنندگانشان نیز به حدی نتوانسته‌اند قوی عمل کنند تا دست‌آوردی داشته باشند و اهدایشان را به سمت صد درصد داوطلبانه ببرند، در حالی که در ایران بیش از 20 سال است که به این موفقیت رسیده‌ایم و واحدی به نام اداره کل جذب و نگه‌داری اهداکنندگان داریم که به صورت تخصصی بر روی فرهنگ‌سازی و آگاه‌سازی در جامعه و نهادینه کردن فرهنگ اهدای خون گروه‌های سالم فعالیت می‌کند.

ذخیره خوبی از اهداکنندگان خون داریم

وی ضمن ابراز خرسندی از اینکه همه این اقدامات موجب شده ذخیره خوبی از اهداکنندگان داشته باشیم و در تمام بحران‌هایی که اتفاق می‌افتد از سیل و زلزله گرفته تا بحران جنگ، هیچ زمانی دچار کمبود نشویم، گفت: چون در طول سال ذخیره خوبی از اهداکنندگان خون داریم، بیش از دو میلیون واحد خون اهدایی از سوی داوطلبان دریافت می‌کنیم. 

معاون جذب و نگه‌داری اهداکنندگان خون سازمان انتقال خون تصریح کرد: پس واقعاً نیازی نداریم به سمت اهدای پولی خون برویم. ما به اندازه‌ای در این زمینه موفق هستیم که بسیاری از کشورهای منطقه برای آموزش پیش ما می‌آیند تا راه‌کارهای ما برای رسیدن به اهدای خون 100 درصد داوطلبانه را بدانند و در کشورشان اجرا کنند. اینکه اهدای خون در ایران پولی نیست نه تنها نقص نیست بلکه یکی از نقاط قوت ایران است.

وی این مسئله را نیز خاطرنشان کرد که تنها جایی که استثناء کوچکی در این زمینه وجود دارد، پرداخت هزینه ایاب و ذهاب تا مراکز اهدای خون است، گفت: بر اساس پروتکل سازمان بهداشت جهانی حتی نمی‌توانیم کالا یا جایزه‌ای که قابل تبدیل کردن به پول باشد را به اهداکنندگان خوب بدهیم.

اسمعیلی‌فر ادامه داد: اگر بخواهیم برای تقدیر هدیه‌ای به اهداکنندگان بدهیم، یا باید ارزش معنوی داشته باشد و یا اگر ارزش مادی دارد، قابل تبدیل به پول نباشد. ممکن است تفاهم نامه‌ای با مرکزی ببندیم و از آنها بخواهیم برای افرادی که بالای 50 بار اهدای خون داشتند تخفیفی برای استفاده از مجموعه فرهنگی ـ ورزشی ارائه دهند. 

وی تصریح کرد: حتی در این زمینه به حدی دقت و حساسیت وجود دارد که گفته شده است نباید برای اهدای خون به افراد مرخصی داده شود. یعنی فردی که می‌خواهد خون اهدا کند نباید برای این کار مرخصی دریافت کند. چرا که یک انگیزه غیر انسان دوستانه ایجاد و در همان چرخه ایجاد مخاطرات قرار می‌گیرد.

اسمعیلی‌فر در پاسخ به این سؤال که چه قدر مسائل و باورهای مذهبی و معنوی مردم ایران در اهدای خون نقش دارند؟ گفت: این مسئله نقش قوی در اهدای خون دارد. در مناسبت‌های مذهبی به ویژه ایام محرم، شب‌های قدر و اربعین افراد زیادی برای اهدای خون مراجعه و بسیاری حتی برای اهدای خون نذر می‌کنند.

وی خاطر نشان کرد: البته همیشه تأکید ما بر این است که اگر افراد برای اهدای خون نذر می‌کنند، این نذر را به زمان خاصی محدود نکنند مثلاً حتماً عاشورا یا شب‌های قدر را برای این کار اختصاص ندهند چون زمان محدودی برای نگه‌داری خون و فراورده‌های خونی وجود دارد مثلاً پلاکتی که از خون تهیه می‌شود سه تا پنج روز می‌توان نگه‌داشت، طولانی‌ترین مدت زمان نگه‌داری محصولات خونی نیز مربوط به گلوبول قرمز است که تا 35 روز امکان نگه‌داری آن دارد و اگر در این مدت از آن استفاده نشود باید دور ریخته شود، بنابراین باید اهدای خون در طول سال وجود داشته باشد.

اسمعیلی‌فر در پاسخ به این سؤال که آیا اهدای خون برای اهداکننده خون از نظر جسمی و روحی نفع و فایده‌ای دارد؟ گفت: داده‌های علمی محکمی در این زمینه وجود ندارد که اهدای خون برای سلامت جسمی فرد خوب است و البته ما نیز بنا نداریم که از این طریق اهدای خون را ترویج کنیم. چون تأکید ما بر اهدای خون صرفاً نوع‌دوستانه و انسان‌دوستانه است. یعنی من حتی برای سلامتی خودم هم نباید خون بدهم چون باز هم یک انگیزه غیر انسان‌دوستانه شکل می‌گیرد که ممکن است سلامت فرد دریافت کننده خون را به خطر بیندازد.

وی افزود: به همین دلیل در ترویج و تشویق اهدای خون سیاست ما این نیست که اعلام کنیم خون بدهید چون برای سلامت جسمی شما خوب است. اما آن حس خوب نجات دادن سایر انسان‌ها قطعاً در افراد وجود دارد و این بازخوردی است که ما از بسیاری از اهداکنندگان می‌گیریم. این حس که چند ساعت وقت برای اهدای خون می‌گذارم اما با همین کار جان سه نفر را نجات می‌دهم، حس سبکی، آرامش و رضایت را به ما می‌دهد.