۳ محور اصلی پیوند عاشورا و قرآن

احمد زرنگار، مدرس قرآن و عضو هیئت علمی دانشگاه صدا و سیما، در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایکنا، با اشاره به پیوند عمیق قرآن و نهضت عاشورا گفت: امام حسین(ع) در دوران حیات خود، بسیار به تلاوت آیات الهی اهتمام داشتند. از منظر اعتقادی، برای ائمه معصومین(ع) حیات و ممات به معنای متعارف آن مطرح نیست، اما به حسب ظاهر نیز آن حضرت همواره با قرآن مأنوس بودند.

وی افزود: حتی پس از شهادت سیدالشهدا(ع) نیز از گلوی بریده آن حضرت صدای تلاوت آیات شنیده می‌شد که این مسئله نشان‌دهنده اهمیت و جایگاه حیاتی قرآن در مکتب حسینی است. امام حسین(ع) در بحرانی‌ترین و دشوارترین شرایط زندگی نیز به قرآن رجوع می‌کردند، از آن استمداد می‌جستند و آیات الهی را تلاوت می‌فرمودند.

تلاوت قرآن همراه همیشگی امام حسین(ع) 

زرنگار ادامه داد: این سیره نورانی برای همه ما به‌ویژه نسل جوان یک درس بزرگ است؛ درسی که می‌خواهد بگوید، در هیچ شرایطی نباید ارتباط خود را با قرآن قطع کنیم و همواره از هدایت این کتاب آسمانی بهره‌مند باشیم.

وی با اشاره به تأکیدات امامین انقلاب بر جایگاه قرآن و اهل‌بیت(ع) اظهار کرد: انقلاب اسلامی ایران در امتداد نهضت عاشورا شکل گرفته است؛ تأکید امامین انقلاب همواره بر این بوده است که هر آنچه داریم، از برکت تمسک به قرآن، اهل‌بیت(ع) و حقیقت ثقلین است.

این مدرس قرآن با تأکید بر اینکه ارتباط میان قرآن و عاشورا فراتر از یک پیوند ظاهری و سطحی است، تصریح کرد: در واقع عاشورا تجلی عینی و عملی آموزه‌های بلند قرآن در متن تاریخ به شمار می‌آید. امام حسین(ع) که شخصیتی بی‌نظیر در میان ابنای بشر هستند، در مسیر حرکت خود از مدینه به مکه و از مکه به کربلا، بار‌ها به آیات قرآن استناد کردند.

این فعال قرآنی تأکید کرد: آن حضرت قرآن صامت را به قرآن ناطق تبدیل کردند و در صحنه کربلا، مفسر عملی قرآن بودند. از این‌رو پیوند میان عاشورا و قرآن را می‌توان در سه محور اصلی مورد بررسی قرار داد که در ادامه به تبیین آنها خواهم پرداخت.

استنادهای قرآنی سیدالشهدا(ع) در مسیر نهضت عاشورا

زرنگار با اشاره به آیاتی که امام حسین(ع) در مسیر نهضت عاشورا تلاوت فرمودند، گفت: اگر بخواهیم از ابتدای حرکت حضرت آغاز کنیم، می‌بینیم، ایشان هنگام خروج از مدینه، آیه ۲۱ سوره مبارکه قصص را تلاوت کردند. آن حضرت در شب خروج از مدینه آیه «قالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» را قرائت فرمودند. این آیه در مورد ماجرای حضرت موسی(ع) نازل شده است؛ آن هنگام که حضرت پس از خروج از کاخ فرعون و رخ دادن حوادثی، مطلع می‌شوند، قصد ترورشان را دارند و به همین سبب، شبانه مصر را به مقصد مَدیَن ترک می‌کنند. امام حسین(ع) نیز این مصداق قرآنی را بر شرایط خود تطبیق داده و با تلاوت این آیه، وضعیت خویش را با آن واقعه تاریخی پیوند می‌زنند.

این مدرس قرآن ادامه داد: همچنین هنگامی که حضرت به سوی مکه حرکت می‌کنند، آیه ۲۲ سوره مبارکه قصص را تلاوت می‌فرمایند: «عَسَىٰ رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَوَاءَ السَّبِیلِ». این آیه بیانگر طلب هدایت به راه مستقیم الهی است؛ همان صراط مستقیمی که همه ما باید تمام همت و تلاش خود را برای قرار گرفتن در آن به کار گیریم تا از افراط و تفریط دور بمانیم و به مسیر‌های انحراف و ضلالت کشیده نشویم. امام حسین(ع) نیز در آن مسیر دشوار و پرخطر، از خداوند متعال می‌خواهند که ایشان را به راهی مستقیم که به رضوان الهی منتهی می‌شود، هدایت فرماید.

وی با اشاره به استناد‌های مکرر سیدالشهدا(ع) به آیات قرآن در جمع یاران خود اظهار کرد: آن حضرت آیات فراوانی را تلاوت می‌کردند که از جمله آنها آیه ۸۸ سوره مبارکه هود است؛ آنجا که می‌فرماید: «إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ». این آیه بیانگر هدف نهایی نهضت حسینی، یعنی اصلاح امت جد بزرگوارشان، پیامبر اکرم(ص) است.

زرنگار تصریح کرد: درباره اهداف قیام امام حسین(ع) سخنان فراوانی مطرح شده است، اما همه این مباحث در نهایت به ادای تکلیف الهی بازمی‌گردد. تکلیف حضرت این بود، هنگامی که حاکمی ظالم و جائر بر سر کار می‌آید و درصدد ایجاد وهن نسبت به اسلام یا نابودی حقیقت آن برمی‌آید، به‌ویژه اگر امام معصوم(ع) در جامعه حضور داشته باشد، وظیفه دارد در برابر چنین انحرافی قیام کند و در مقابل آن بایستد.

وی ادامه داد: آن حضرت زمانی که در مکه مشغول آماده‌سازی یاران و فراهم کردن مقدمات حرکت به سوی کوفه بودند، آیه ۱۰ سوره مبارکه کهف را تلاوت فرمودند: «رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً». 

تسلیم در برابر قضای الهی؛ درس بزرگ عاشورا

عضو هیئت علمی دانشگاه صدا و سیما افزود: همچنین آیه ۵۱ سوره مبارکه توبه از دیگر آیاتی است که جایگاه ویژه‌ای در سیره حسینی دارد؛ آیه‌ای که می‌فرماید: «قُلْ لَنْ یُصِیبَنَا إِلَّا مَا کَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا». این آیه بسیار مهم و شایسته است، همواره نصب‌العین ما قرار گیرد. امام حسین(ع) در میانه راه و در مواجهه با اخبار ناگواری که از کوفه به ایشان می‌رسید، یاران خود را برای پذیرش تقدیر الهی و تسلیم در برابر قضای پروردگار آماده می‌کردند.

وی با تأکید بر اینکه مسئله تسلیم در برابر اراده الهی از مهم‌ترین آموزه‌های نهضت عاشوراست، تأکید کرد: چنان‌که در واپسین لحظات هنگامی که حضرت از اسب بر زمین آمدند، فرمودند: «بسم الله و بالله و فی سبیل الله و علی ملة رسول الله، الهی رضاً برضائک و تسلیماً لقضائک». این روحیه تسلیم در برابر خواست خداوند، درس بزرگی است که باید در همه این آیات و آموزه‌ها مورد توجه قرار گیرد و امام حسین(ع) در این زمینه الگوی کامل ما باشند.

زرنگار با اشاره به خطبه‌های امام حسین(ع) در کربلا گفت: حضرت در کربلا خطبه‌های متعددی ایراد فرمودند که در آنها نیز به آیات استناد شده است. در این زمینه کتاب ارزشمند «سخنان حسین بن علی (ع) از مدینه تا کربلا» اثر مرحوم آیت‌الله محمدصادق نجمی، منبعی بسیار مفید و قابل استفاده است. به‌ویژه به جوانان توصیه می‌کنم، معارف و آموزه‌های نهضت حسینی را مستقیماً از سخنان خود امام حسین(ع) استخراج و مطالعه کنند. تمامی سخنان، مواضع و خطبه‌های آن حضرت از آغاز حرکت از مدینه به مکه، سپس از مکه به کربلا و دوران حضور در کربلا، در این کتاب گردآوری شده و همراه با توضیحاتی روان، ساده و قابل فهم ارائه شده است.

زرنگار با اشاره به دیگر آیات قرآنی مورد استناد امام حسین(ع) در مسیر نهضت عاشورا گفت: اگر بخواهیم به نمونه‌های دیگری از این آیات اشاره کنیم، می‌توان از آیه ۲۳ سوره مبارکه شوری یاد کرد که آن حضرت تلاوت فرمودند: «قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَى». امام حسین(ع) این آیه را در مقام اتمام حجت با لشکریان دشمن و برای تبیین حقانیت خود قرائت می‌کردند.

وی افزود: این مضمون در سیره همه پیامبران الهی نیز مشاهده می‌شود؛ آنجا که می‌فرمایند: «لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا». پیامبران در برابر رسالت خویش از مردم مزد و پاداشی طلب نمی‌کنند. در این آیه نیز سخن از مودت نسبت به «قربی» و نزدیکان است؛ کسانی که در اوج ارتباط با خداوند متعال قرار دارند و مصداق کامل آن اهل‌بیت(ع) هستند.

این مدرس قرآن ادامه داد: از دیگر آیاتی که حضرت در کربلا تلاوت فرمودند، آیه ۱۷۸ سوره آل‌عمران است: «وَلَا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ». امام حسین(ع) این آیه را هنگام خطاب به سپاه عمربن‌سعد و برای افشای ماهیت ظالمانه آنان تلاوت کردند تا روشن شود که این گروه در مسیر ظلم و باطل قرار دارند.

تأکید بر توجه به نکات تفسیری آیات 

وی تصریح کرد: مضمون این آیه آن است که کافران گمان نکنند، اگر خداوند به آنان مهلت می‌دهد و زندگی عادی آنان ادامه پیدا می‌کند، این امر به سود آنهاست؛ بلکه این مهلت، زمینه افزوده شدن بر گناهان آنان را فراهم می‌سازد تا در نهایت به سزای اعمال خود برسند. علاقه‌مندان می‌توانند برای بهره‌گیری بیشتر از این مفاهیم، به نکات تفسیری ذیل این آیات مراجعه کنند.

زرنگار اظهار کرد: نکته مهم این است که همه آیاتی که امام حسین(ع) در مقاطع مختلف نهضت خود تلاوت کرده‌اند، ارتباطی مستقیم با قیام، اهداف، مسیر حرکت و نتایج آن دارد. هنگامی که این آیات را در کنار یکدیگر قرار می‌دهیم، به روشنی درمی‌یابیم که آن حضرت در تمام مراحل نهضت خویش، حرکت خود را براساس آموزه‌های قرآنی تبیین می‌کردند. بخشی از این آیات ناظر به الگوگیری از پیامبران الهی است؛ مانند همان آیه مربوط به حضرت موسی(ع)؛ بخشی دیگر نیز بر عنصر اصلاح‌گری، توکل و انجام وظیفه تأکید دارد؛ از جمله آیه ۸۸ سوره مبارکه هود که می‌توان آن را به نوعی بیانیه رسمی نهضت حسینی دانست.

عضو هیئت علمی دانشگاه صدا و سیما ادامه داد: امام حسین(ع) با تلاوت این آیه به صراحت اعلام می‌کنند، انگیزه اصلی ایشان نه قدرت‌طلبی، نه فساد، نه دنیاخواهی و نه کشورگشایی است، بلکه هدفی جز اصلاح‌گری ندارند؛ همان اصلاح در امت جد بزرگوارشان، پیامبر اکرم(ص).

وی بیان کرد: دسته دیگری از این آیات، آرامش در میانه طوفان حوادث را به تصویر می‌کشد. برای نمونه، آیه ۵۱ سوره مبارکه توبه نشان‌دهنده مقام رضا و تسلیم امام حسین(ع) در برابر اراده الهی است. حضرت در آن شرایط دشوار، در میان محاصره دشمن و در اوج بحران‌ها، با تلاوت این آیات روحیه توکل بر خداوند متعال را در میان همراهان خود تقویت می‌کردند.

زرنگار افزود: از دیگر آیاتی که در مسیر کربلا تلاوت شد، آیه ۱۶ سوره مبارکه حدید است: «أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ». امام حسین(ع) در منازل مختلف مسیر، یاران خود را با تلاوت این آیه به خشوع در برابر حق و آمادگی برای آزمون‌های بزرگ الهی دعوت می‌کردند.

این مدرس قرآن با اشاره به آیات مرتبط با پایداری و مقاومت اظهار کرد: امام حسین(ع) در شب عاشورا نیز برای دلداری دادن به حضرت زینب کبری(س) و آرام ساختن اضطراب اهل‌بیت(ع)، آیاتی از قرآن را تلاوت می‌فرمودند. حقیقتاً مصداق روشن آیه «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» را می‌توان در این صحنه‌ها مشاهده کرد. 

وی افزود: از جمله آیاتی که در این زمینه مورد استناد قرار گرفته، آیه ۹۷ سوره مبارکه یوسف است؛ آنجا که فرزندان حضرت یعقوب (ع) می‌گویند: «یَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا کُنَّا خَاطِئِینَ» و حضرت یعقوب پاسخ می‌دهند: «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ». امام حسین (ع) با تلاوت این آیه، روح امید به رحمت و مغفرت الهی را در میان یاران و خانواده خود زنده نگه می‌داشتند. همچنین آیات مرتبط با ذکر دائمی خداوند، از جمله آیه ۴۵ سوره مبارکه عنکبوت که می‌فرماید: «وَلَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ»، و بسیاری آیات دیگر در سیره قرآنی امام حسین(ع) قابل مشاهده است.

این مدرس قرآن افزود: اگر بخواهیم ارتباط عاشورا و قرآن را به صورت کلان بررسی کنیم، این پیوند در سه محور اصلی قابل تبیین است. محور نخست، جایگاه قرآن در کلام و سیره امام حسین(ع) است. همان‌گونه که اشاره شد، آن حضرت در مراحل مختلف نهضت خود بار‌ها به آیات استناد و آنها را تلاوت می‌کردند و همواره تأکید داشتند که هدف از این قیام، اصلاح امت جد بزرگوارشان و نیز احیای فریضه امر به معروف و نهی از منکر است؛ دو اصلی که از محکمات و دستورات صریح قرآن به شمار می‌آیند.

این فعال قرآنی ادامه داد: یکی از زیباترین جلوه‌های پیوند میان عاشورا و قرآن، مربوط به شب عاشوراست. هنگامی که دشمن قصد داشت یک روز زودتر حمله خود را آغاز کند، امام حسین(ع) از آنان مهلت خواستند تا آن شب را به نماز، دعا و تلاوت قرآن بپردازند. آن حضرت در این باره می‌فرمایند: «خدا می‌داند که من نماز و تلاوت قرآن را دوست دارم». این سخن نشان می‌دهد که حتی در بحرانی‌ترین و سرنوشت‌سازترین لحظات زندگی، قرآن برای امام حسین(ع) نه یک امر حاشیه‌ای، بلکه متن اصلی حیات و حرکت ایشان بوده است.

وی محور دوم این پیوند را تجسم عینی تقابل حق و باطل در واقعه عاشورا دانست و گفت: در آیات متعددی از قرآن کریم، تقابل میان نور و ظلمت، مستضعفان و مستکبران، ایثار و خودخواهی و دیگر دوگانه‌های حق و باطل مطرح شده است. برای نمونه، در آیات مختلفی از قرآن، از جمله در سوره آل‌عمران و سوره قصص، این تقابل‌ها مورد تأکید قرار گرفته‌اند.

زرنگار تصریح کرد: امام حسین(ع) با جانفشانی و ایثار خود، مفاهیم بلند و گاه انتزاعی قرآن همچون صبر، توکل، رضایت به قضای الهی و جهاد در راه خدا را به واقعیتی ملموس، عینی و جاودانه تبدیل کردند. به همین دلیل، عاشورا را می‌توان تفسیر عملی بسیاری از آموزه‌های قرآنی دانست.

وی محور سوم را تلاوت قرآن بر فراز نیزه‌ها عنوان کرد و افزود: یکی از تکان‌دهنده‌ترین وقایع تاریخ اسلام، تلاوت آیات قرآن توسط سر مبارک امام حسین(ع) بر فراز نیزه است. از جمله آیاتی که نقل شده آن حضرت تلاوت فرمودند، آیه‌ای از سوره کهف است: «أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْکَهْفِ وَالرَّقِیمِ کَانُوا مِنْ آیَاتِنَا عَجَبًا».

وی ادامه داد: این واقعه حامل پیامی عمیق بود و آن اینکه قرآن هرگز از اهل‌بیت(ع) جدا نمی‌شود. این حقیقت، یادآور حدیث شریف ثقلین است؛ همان حدیثی که پیامبر اکرم(ص) در آن قرآن و اهل‌بیت را دو گوهر گران‌بها و جدایی‌ناپذیر معرفی کردند. در عاشورا نیز این دو حقیقت در کنار یکدیگر باقی ماندند تا حجت الهی بر جهانیان تمام شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه صدا و سیما اظهار کرد: بر این اساس می‌توان گفت عاشورا بدون قرآن، قیامی کور و بی‌جهت خواهد بود و قرآن بدون عاشورا نیز به کتابی تبدیل می‌شود که تنها در قفسه‌ها باقی می‌ماند و از حقیقت عینی و اجتماعی خود فاصله می‌گیرد. امام حسین(ع) با خون مطهر خویش، غبار تحریف را از چهره دین زدودند. اگر قرآن، «قرآن صامت» است، عاشورا آن را به «قرآن ناطق» تبدیل کرد و این حقیقت را در عرصه عمل به نمایش گذاشت.

زرنگار در پاسخ به سوالی درباره نسبت جوانان با قرآن و بهره‌گیری آنان از آموزه‌های نهضت عاشورا، اظهار کرد: خوشبختانه منابع ارزشمند و گران‌سنگی در این زمینه در اختیار ما قرار دارد و حقیقتاً مدیون تلاش‌های عالمان و پژوهشگرانی هستیم که سال‌ها برای گردآوری و تبیین این معارف زحمت کشیده‌اند. حداقل وظیفه ما این است که نام این آثار را بشناسیم، آنها را مطالعه کنیم و از محتوای آنها بهره ببریم.

وی افزود: من همواره به دانشجویان خود توصیه می‌کنم و خود نیز به این توصیه عمل می‌کنم که کتاب‌های مرتبط با نهضت حسینی را در دسترس داشته باشند. کتاب «لهوف» از جمله مقاتل معتبر و قابل استناد است که مطالعه آن می‌تواند در شناخت اهداف و ابعاد نهضت امام حسین(ع) بسیار راهگشا باشد.

وی با اشاره به برخی دیگر از آثار برجسته در این حوزه اظهار کرد: کتاب ارزشمند «سلوک عاشورایی» اثر مرحوم آیت‌الله مجتبی تهرانی نیز از آثار بسیار مهمی است که ابعاد مختلف نهضت حسینی را تبیین می‌کند. مرحوم آیت‌الله تهرانی در این مجموعه، ابعاد گوناگون قیام امام حسین(ع) از جمله امر به معروف و نهی از منکر، نگرش‌ها، بینش‌ها و دیگر مؤلفه‌های بنیادین این نهضت را مورد بررسی قرار داده است. مباحثی که در قالب سخنرانی ارائه شده و سپس به صورت کتاب در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است.

شور حسینی باید با شعور قرآنی همراه شود

وی همچنین به کتاب «۷۲ سخن عاشورایی» اشاره کرد و گفت: این اثر نیز مجموعه‌ای از بیانات رهبر شهید امت درباره نهضت عاشورا و قیام امام حسین(ع) است که گردآوری و منتشر شده و می‌تواند منبعی مفید برای پژوهشگران و جوانان باشد.

این مدرس و فعال قرآنی اظهار کرد: امیدواریم همه ما، به‌ویژه در این ایام بتوانیم آموزه‌های اصیل این مکتب را بهتر فرا بگیریم و بر شعور دینی خود بیفزاییم. شور حسینی در جامعه ما بسیار پررنگ و ارزشمند است، اما این شور باید با شعور حسینی همراه شود تا آثار و برکات آن در زندگی فردی و اجتماعی ما نمایان گردد.

وی در پایان گفت: ان‌شاءالله معارف و آموزه‌های نهضت سیدالشهدا(ع) بیش از پیش در قلب‌ها و جان‌های ما نفوذ کند و روزبه‌روز بر معرفت ما نسبت به حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، افزوده شود و آن حضرت در دنیا و آخرت دستگیر و شفیع همه ما باشند.