واکاوی قرآنی حکومت منجی؛ از آیه وراثت صالحان تا وعده خلافت الهی
دبیرکل مجمع جهانی شیعهشناسی با بیان اینکه آموزه مهدویت نه یک باور حاشیهای، بلکه جزئی از متن و بنیادینترین مؤلفههای منظومه معرفتی اسلام است، گفت: این تصور که مهدویت صرفاً مبحثی روایی است، ناشی از عدم مراجعه جامع به قرآن کریم همراه با نادیده گرفتن روش تفسیری اهل بیت(ع) است.
وعدههای قرآن کریم درباره آینده بشریت، تصویری سرشار از امید، عدالت و حاکمیت نهایی حق بر باطل ترسیم میکند. از وراثت زمین توسط صالحان تا استقرار امنیت و خلافت الهی، همگی نویدبخش طلوع تمدنی آرمانی هستند.
در قرآن کریم، نزدیک به ۳۲۰ آیه و به روایتی ۵۰۰ آیه در رابطه با مهدویت آمده است که به تبیین موضوع مهدویت و سیر جهان به سمت ظهور پرداخته و آن را به تصویر کشیده است. بررسی و تفسیر این آیات و تطبیق آنها با احادیث مرتبط که از زبان پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) روایت شده، نشان میدهد که این آیات با وجود اینکه همگی حول محور موضوع مهدویت هستند، اما از زوایای مختلفی به این موضوع پرداختهاند. گویی این موضوع، جهانی چند بعدی است که خداوند متعال در آیات قرآن به تفکیک، تمام ابعاد آن را بررسی کرده است.
در همین راستا خبرنگار ایکنا از قم با آیت پیمان، دبیرکل مجمع جهانی شیعهشناسی گفتوگو کرده است که مشروح آنرا در ادامه میخوانیم:
ایکنا - برخی بر این باورند که آموزه مهدویت بیش از آنکه ریشه در قرآن داشته باشد، برگرفته از روایات است. آیا این دیدگاه قابل قبول است؟
این پرسش، یکی از چالشهای اساسی در حوزه مطالعات مهدوی است. باید تأکید کنم که اندیشه مهدویت نه یک باور حاشیهای، بلکه جزئی از متن و بنیادینترین مؤلفههای منظومه معرفتی اسلام محسوب میشود. اعتقاد به ظهور یک منجی موعود و تحقق حکومت جهانی عدالت، صرفاً یک آموزه کلامی یا روایی نیست؛ بلکه بخشی از فلسفه تاریخ در نگرش اسلامی و حتی مشترک میان بسیاری از ادیان الهی است.
این تصور که مهدویت صرفاً مبحثی روایی است، ناشی از عدم مراجعه جامع و روشمند به آیات قرآن کریم همراه با نادیده گرفتن روش تفسیری اهل بیت(ع) است. گرچه نام مبارک حضرت مهدی(عج) بهصورت صریح و لفظی در قرآن ذکر نشده، اما دهها آیه بهصورت مستقیم و غیرمستقیم به پدیدههایی همچون حکومت جهانی صالحان، غلبه نهایی دین حق بر تمام ادیان، نابودی نظام استکبار، تحقق عدالت فراگیر و استقرار امنیت پایدار اشاره دارند.
برای روشن شدن مطلب، به یک قاعده طلایی در علوم قرآنی اشاره میکنم. همانطور که بسیاری از جزئیات احکام اسلامی مانند تعداد رکعات نماز یا میزان زکات در قرآن بهصورت کلی بیان شده و تفسیر و تفصیل آنها بر عهده پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) نهاده شده است، موضوع مهدویت نیز از همین سنخ است.
قرآن، اصول، مبانی و چارچوب کلی را ترسیم میکند و روایات معصومان(ع)، مصادیق عینی و جزئیات آن را روشن میکنند. از این منظر، مهدویت نه یک نظریه روایی صرف، بلکه یک آموزه عمیق و اصیل قرآنی است که تنها در پرتو تفسیر و تبیین معصومان(ع) بهطور کامل قابل فهم است.
ایکنا - مهمترین آیاتی که مستقیماً به حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) اشاره دارند، کدامند؟
در میان آیات متعددی که مفسران فریقین با آنها به این موضوع پرداختهاند، چند آیه از جایگاه ویژه و برجستهای برخوردارند:
نخست آیه پنجم سوره مبارکه «قصص» است که خداوند در این آیه میفرماید: «وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ؛ و ما اراده داشتیم که بر آن طایفه ضعیف و ذلیل کرده شده در آن سرزمین منت گذارده و آنها را پیشوایان (خلق) قرار دهیم و وارث (ملک و جاه فرعونیان) گردانیم.»
این آیه، از یک اراده تکوینی و قطعی الهی برای تغییر سرنوشت حاکمیت زمین سخن میگوید. واژه «نُرید» بیانگر قطعیتی است که هیچ مانعی نمیتواند در برابر آن قد علم کند. خداوند وعده داده است که به مستضعفان منت نهد، آنان را پیشوایان و وارثان زمین قرار دهد. جالب آنکه امام باقر(ع) و امام صادق(ع) تصریح فرمودهاند که این آیه بر حضرت قائم(عج) و یاران ایشان تطبیق میشود. به عبارت دیگر، انقلاب جهانی مهدوی، نقطه اوج و تحقق عینی این وعده الهی درباره مستضعفان خواهد بود.
در آیه ۱۰۵ سوره مبارکه «انبیاء» نیز آمده است: «وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ؛ و در حقيقت در زبور پس از تورات نوشتيم كه زمين را بندگان شايسته ما به ارث خواهند برد.» که بیتردید یکی از صریحترین و قویترین آیات در زمینه وراثت زمین توسط صالحان بهشمار میرود.
این آیه از یک سنت حتمی و تخلفناپذیر الهی خبر میدهد. دو نکته اساسی در این آیه قابل تأمل است:
۱- واژه «الأرض» (زمین) بهصورت مطلق و بدون هرگونه قید و شرط ذکر شده است؛ یعنی تمام پهنه زمین، نه منطقه یا قوم خاصی.
۲- «عبادی الصالحون» به بندگانی اطلاق میشود که ویژگی بارزشان «صلاحیت» در همه ابعاد اعم از عبادی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی است.
بسیاری از مفسران بزرگ شیعه و حتی شماری از مفسران اهل سنت معتقدند که حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) عینیترین و کاملترین مصداق تحقق این وعده است. در عصر ظهور، بندگان صالح خدا که به رهبری آن حضرت متخلق به اخلاق الهی شدهاند، زمام اداره جهان را در دست میگیرند و زمین را از ظلم و جور پاک میکنند.
ایکنا - آیه ۵۵ سوره مبارکه «نور» چه ارتباطی با عصر ظهور و حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) دارد؟
به جرئت میتوان گفت این آیه «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ؛ خدا به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كردهاند وعده داده است كه حتما آنان را در اين سرزمين جانشين خود قرار دهد همانگونه كه كسانى را كه پيش از آنان بودند جانشين خود قرار داد و آن دينى را كه برايشان پسنديده است به سودشان مستقر كند و بيمشان را به ايمنى مبدل گرداند تا مرا عبادت كنند و چيزى را با من شريک نگردانند و هر كس پس از آن به كفر گرايد آنانند كه نافرمانند.» منشور و سند محکم حکومت جهانی مهدوی است.
در این آیه، سه وعده بزرگ و بنیادین الهی به مؤمنان عامل به صالحات داده شده است:
۱- جانشینی و خلافت در زمین «لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ»
۲- تمکین و استقرار کامل دین الهی «وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ»
۳- تبدیل ترس و ناامنی به امنیت فراگیر جهانی «وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا»
نکته بسیار مهم اینکه امام صادق(ع) در تفسیر این آیه، با صراحت میفرمایند: «نَزَلَتْ فِی الْقَائِمِ وَ أَصْحَابِهِ» یعنی این آیه درباره قائم آل محمد(عج) و یاران ایشان نازل شده است. همچنین امام سجاد(ع) تأکید میفرمایند: «به خدا سوگند، آنان (مصادیق آیه) شیعیان ما هستند و خداوند این وعده را بهوسیله مردی از ما، یعنی مهدی این امت، محقق خواهد کرد.» بنابراین، تحقق کامل و نهایی مفاد این آیه، تنها در عصر ظهور و حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) به وقوع خواهد پیوست.
ایکنا - آیا میتوان گفت که مهدویت بهعنوان یک نظریه قرآنی، آینده تاریخ بشر را ترسیم میکند؟
بله، دقیقاً همینگونه است. مهدویت، قویترین و مستندترین نظریه آیندهپژوهانه در فرهنگ اسلامی، بلکه میان تمام آموزههای دینی است.
امروزه بشریت نظریههای گوناگونی برای تبیین فلسفه تاریخ و آینده خود ارائه داده است؛ از مارکسیسم که پایان تاریخ را در جامعه بدون طبقه میدید، تا لیبرالیسم و مکاتب سکولار که پایان تاریخ را در دموکراسی لیبرال و سرمایهداری جستوجو میکردند.
تجربه تلخ دو قرن اخیر به روشنی نشان داده است که هیچ یک از این نظریهها نتوانستهاند عدالت واقعی، معنویت اصیل و آرامش پایدار را برای انسان به ارمغان آورند.
در مقابل، قرآن کریم با ارائه یک نظریه الهی و قطعی، بشارت میدهد که آینده از آن صالحان، مستضعفان و مؤمنان راستین است و حاکمیت نهایی زمین به دست کسی خواهد بود که سراسر گیتی را از عدل و داد، همانگونه که از جور و ستم پر شده است، لبریز کند. این همان وعده حق است و خداوند در وعده خود هرگز تخلف نمیکند.
انتهای پیام
