یک بام و دو هوای شیوه علامتگذاری مصری در قاعده حروف مدی
به قلم مجید تقیزاده مدیر واحد آموزش مرکز طبع و نشر قرآن کریم جمهوری اسلامی ایران
اوایل دهه شصت، حدود سالهای ۱۳۶۱ و ۱۳۶۲ مصحفی با خط نسخ عربی و با ویژگیهای خاص نسبت به مصاحف موجود در کشور، از سوی مدیریت وقت سازمان تبلیغات اسلامی وارد کشور شد. خط این مصحف از لحاظ زیبایی و چشمنوازی و در عین حال خوانایی از امتیاز بالایی برخوردار بود و همین موارد در موضوع آموزش قرآن با توجه به حرکت افقیتر و روی خط زمینه بودنِ خطوط، راحتی چشم در تشخیص، تفکیک و خواندن کلمات و جملات را به دنبال داشته باشد.
استقبال عموم مردم از خط این مصحف، انتشار گستردهٔ آن در کشور و تبلیغ مستقیم و غیرمستقیم آن به اشکال گوناگون موجب شد، این مصحف با چاپهای متنوع، در عموم محافل، جلسات قرآن، ادارات، مساجد، زیارتگاهها و بسیاری از مراکزی که به هر نحو با قرآن سر و کار داشتند به سرعت رایج شود و طرفداران جدی پیدا کند. طرفدارانی که عدهای از اساتید خبره و صاحبنظر با تحلیلها و نقدهای منطقی، و عدهای بدون حتی کمترین اطلاعات از مبانی علمی لازم برای اظهارنظر در این زمینه را شامل میشود! تا جایی که در مقام دفاع از این مصحف، به دلیل عدم آشنایی با «ضبطالمصحف» و شیوههای گوناگون علامتگذاری خط قرآن، شیوهٔ علامتگذاری این مصحف را اختصاصاً شیوهٔ عثمان طه معرفی میکنند!
در تحلیلی منصفانه با نگاهی آموزشمحور، باید گفت در کنار همهٔ ویژگیهای غیرقابل انکار این مصحف که بر هیچ کس پوشیده نیست، اما اشکالاتی هم بر این شیوه از علامتگذاری وارد است که در آموزش روخوانی با رویکرد مهارتمحور (حداکثر بینیازی از آموزش قواعد) اخلال ایجاد کرده است. از اینرو آموزش اصول و قواعد، پیشنیازی جدی برای آموزش روخوانی این شیوه میباشد و خواندن آن در ابتدای کار و بدون آموزشهای اولیه، با مشکلاتی روبروست.
صرفنظر از حرکات و علائمی که با هدف تلاوت همراه با تجوید در این شیوه وارد شده است، یکی از اشکالات چالش برانگیز در علامتگذاری خط این مصحف (ضبط مصری)، اعرابگذاری حروف مدی است. مشکلی که در پی آزمایشهای متعدد و متنوع میدانی شناخته شد و معلوم گردید اشکالی که بیشترین چالش را در تلاوت نوآموزان ایجاد کرده و گاه برای رفع آن، نیاز به توجیهی غیرعلمی میباشد تا مربی را تا حدودی از مخمصۀ منطقطلبی نوآموز رها کند، همین موضوع یعنی علامتگذاری حروف مدی است. اشکالی که با یک بام خود، نوآموز را در دوهوایی بیمنطقی گرفتار میکند.
برای بررسی رویهای که شیوۀ علامتگذاری مصری در این موارد ترسیم کرده و عثمان طه، کاتب مشهور جهان اسلام، با پیروی از آن شیوه قرآن را علامتگذاری و به زیبایی کتابت نموده، به مثالهای زیر توجه فرمایید:
قَال: در این کلمه برای نشان دادن صدای کشیده (الف مدی) از یک الف و یک صدای کوتاه فتحه استفاده شده است.
فِیه: در این کلمه برای نشان دادن صدای کشیده (یاء مدی) از یک یاء و یک صدای کوتاه کسره استفاده شده است.
دُون: در این کلمه برای نشان دادن صدای کشیده (واو مدی) از یک واو و یک صدای کوتاه ضمّه استفاده شده است.
اللَّه، اللَّهُمَّ: در این دو کلمه نیز که علامتگذاری در این شیوه منحصربهفرد است و طرفداران سینهچاک این شیوۀ علامتگذاری برای توجیه آن و فرار از انتقاد منطقی، آن را از استثنائات کتابت قرآن قلمداد میکنند؛ به جای علامت «الف کوچک» برای صدای «الف مدی» از علامت فتحه استفاده شده است و دقیقاً اینجاست که مربی برای آموزش این مورد به طور جدی دچار چالش میشود و برای فرار از گرداب آن مجبور است، بدون هیچ منطقی از قرآنآموز بخواهد با وجود دیدن علامت فتحه که از کودکی آن را در فراگیری خواندن و نوشتن فارسی به عنوای صدای «ــَـ» شناخته است حالا آن را ببیند ولی با صدای «آ» بخواند!
و باز از همین رهگذر است که مکرّر مشاهده شده، بسیاری از مردم عادی (نه قاری و حافظ) هنگام تلاوت کلماتی نظیر غَدَوٰةَ و صَلَوٰةَ و ... با پیروی از قاعدۀ «تلاوت هر حرف با صدای مربوط به خودش» این کلمات را به صورت غَدَوات و صَلَوات و ... تلاوت میکند.
حال با ابراز تأسف از وضع موجود شاهد آن هستیم که عدهای به دلایل شخصی حاضر به پذیرش این اشکالات و لزوم بازنگری در علامتگذاری قرآن و درانداختن طرحی نو نیستند؛ هرچند که بعضاً در گفتوگوهای شفاهی بارها به وجود اشکالات جدی در این شیوۀ علامتگذاری اذعان و بعضی اساتید مطرح کشور - که نگارندۀ این یادداشت با افتخار خود را شاگرد کوچک ایشان میداند - گاهی حتی واژۀ «ویروس» را به شیوۀ علامتگذاری مصری (عثمان طه) اطلاق فرمودهاند.
در حال حاضر در میان مصاحف گوناگون با شیوههای متنوع علامتگذاری رایج در کشور، شیوهای نو که به تناسب دیگر شیوهها از عمر کوتاهی برخوردار است، در موضوع مورد بحث (علامتگذاری حروف مدی) بر اساس آنچه افراد در سالهای اول آموزش خواندن و نوشتن آموختهاند اقدام نموده و برای نشان دادن صدای مدی صرفاً به نوشتن همان حرف مدی «ا ـا، ـیی، ـو و» بسنده کرده و از آوردن علایم اضافی و به عبارتی علایم گمراهکننده پرهیز نموده است تا با این کار موجب جلوگیری از شلوغی صفحات مصحف و نهایتاً آسانتر شدن خواندن کلمات و جملات گردد. اکنون برای واضحتر شدن مطلب، مثالهای قبل را اینبار با شیوۀ علامتگذاری جدید ملاحظه بفرمایید:
قالَ: در این کلمه بدون نیاز به علامت دیگری فقط از خود الف مدی استفاده شده است.
فیهِ: در این کلمه برای نشان دادن صدای کشیده (یاء مدی) بدون نیاز به علامت دیگری فقط از خود یاء مدی استفاده شده است.
دونَ: در این کلمه برای نشان دادن صدای کشیده (واو مدی) بدون نیاز به علامت دیگری فقط از خود واو مدی استفاده شده است.
اللّٰه، اللّٰهُمَّ: در این دو کلمه نیز بر اساس آنچه باید تلاوت شود، برای نشان دادن صدای کشیده (الف مدی) بدون نیاز به علامت دیگری فقط از الف کوچک ـ که نماد الف مدی است ـ استفاده شده است.
نام شیوۀ علامتگذاری مورد نظر، شیوۀ «کمعلامت» بوده و مصاحف چاپشده با این شیوه به «مصحف کمعلامت» مشهور میباشند که نمونهای از صفحات آن در زیر همین مطلب قابل مشاهده است.
در پایان، امیدواریم بزرگان عرصۀ آموزش قرآن با همدلی و کنار گذاشتن تعصبات گاه بیاساس، گامی مؤثر در جهت اصلاح اشکالات موجود در شیوۀ ضبط مصری برداشته و به پیشرفت سریعتر یادگیری روخوانی قرآن توسط نوآموزان کمک شایانی نمایند.
