«در انتظار» مخاطب را به اندیشه درباره نسبت خود با جبهه حق و باطل وامیدارد
امیراحمد رحمتی، کارگردان تئاتر «در انتظار» با اشاره به ساختار این اثر اظهار کرد: مخاطبان در پایان نمایش با آینهای از انتخابهای خود روبهرو میشوند تا درباره نسبت خود با جبهه حق و باطل بیندیشند.
امیراحمد رحمتی، کارگردان تئاتر «در انتظار» در گفتوگو با ایکنا با تاکید بر اینکه هنر آیینی زمانی میتواند بر مخاطب اثر ماندگار بگذارد که بر پایه معرفت و شناخت بنا شود، اظهار کرد: سومین سال اجرای نمایش «در انتظار» را آغاز کردهایم و این اجراها از یکشنبه بیستویکم تیر آغاز شده است. در ابتدا برنامهریزی کرده بودیم که اجراها از سیزدهم تیر آغاز شود، اما به دلیل برگزاری مراسم تشییع رهبر شهید، زمان آغاز اجراها تغییر کرد و تصمیم گرفتیم برنامه را با حفظ احترام به این مناسبت از بیستویکم تیر آغاز کنیم. این نمایش تا دوم مرداد در قالب ۱۳ شب اجرا در فرهنگسرای اندیشه روی صحنه خواهد بود. احساس میکنم امسال نسبت به سالهای گذشته آمادگی بیشتری در میان گروه وجود دارد و همه عوامل با انگیزه مضاعف در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند تا اثری درخور مخاطبان علاقهمند به تئاتر آیینی ارائه شود. نمایش «در انتظار» حاصل تلاش جمعی هنرمندانی است که بسیاری از آنان با نگاه فرهنگی و اعتقادی و بدون چشمداشت مادی در کنار یکدیگر فعالیت میکنند و همین روحیه نذر فرهنگی سبب شده است که این اثر تنها یک اجرای نمایشی نباشد، بلکه به حرکتی فرهنگی و اعتقادی تبدیل شود که هدف آن ایجاد ارتباط عمیقتر میان مخاطب و مفاهیم دینی است.
وی ادامه داد: مدت زمان این نمایش حدود ۱۱۰ دقیقه است و نزدیک به ۳۰ بازیگر روی صحنه حضور دارند. در کنار آنان حدود ۴۰ نفر نیز در بخشهای مختلف اجرایی، طراحی، نور، صدا، لباس، صحنه و پشت صحنه فعالیت میکنند و در مجموع حدود ۷۰ نفر با نیت نذر فرهنگی در این پروژه همکاری دارند. این حجم از مشارکت نشان میدهد که یک اثر آیینی تنها حاصل تلاش کارگردان یا بازیگران نیست، بلکه نتیجه همدلی مجموعهای از افرادی است که باور دارند هنر میتواند در مسیر ترویج فرهنگ اهل بیت (ع) نقش مهمی ایفا کند. وقتی همه اعضای گروه با انگیزه اعتقادی وارد میدان میشوند، کیفیت کار نیز متفاوت خواهد بود. در این سه سال تلاش کردهایم فضای همکاری بر پایه احترام، همدلی و مسئولیتپذیری شکل بگیرد، زیرا معتقدم اثری که درباره انتظار و ولایت تولید میشود، پیش از آنکه روی صحنه شکل بگیرد، باید در رفتار و منش عوامل آن دیده شود. اگر اعضای گروه خود به مفاهیم اثر باور نداشته باشند، مخاطب نیز این صداقت را احساس نخواهد کرد و ارتباط لازم با نمایش برقرار نمیشود.
رحمتی درباره تغییرات نسخه جدید نمایش گفت: هر سال پس از پایان اجراها بازخورد مخاطبان، کارشناسان و اهالی تئاتر را به دقت بررسی میکنیم و تلاش داریم ضعفها را برطرف کنیم. امسال نیز تغییراتی در سبک بازیها، شیوه کارگردانی، میزانسنها، طراحی نور، موسیقی، جلوههای صوتی و برخی بخشهای متن ایجاد شده است. این تغییرات گسترده نیست، اما در انتقال مفهوم تاثیر قابل توجهی دارد و باعث شده است روایت نمایش منسجمتر و جذابتر شود. اعتقاد دارم اثری که هر سال بدون تغییر اجرا شود، به تدریج تازگی خود را از دست میدهد، در حالی که نمایش آیینی باید هم اصالت خود را حفظ کند و هم با بهرهگیری از تجربههای جدید تاثیر بیشتری بر مخاطب بگذارد. ما تلاش کردهایم قالب اجرایی اثر پویاتر شود، اما هویت اصلی نمایش که بر محور انتظار، ولایتپذیری و امام زمانشناسی استوار است، بدون تغییر باقی مانده است. این موضوع برای ما اهمیت ویژهای دارد، زیرا مخاطب باید در کنار جذابیتهای نمایشی، پیام اصلی اثر را نیز با وضوح دریافت کند و با اندیشهای تازه سالن را ترک کند.
وی با اشاره به مضمون اصلی نمایش اظهار کرد: از همان روزی که نگارش متن را آغاز کردم، هدفم این بود که اثری درباره انتظار به معنای حقیقی آن خلق شود. انتظار از نگاه ما تنها یک احساس یا آرزو نیست، بلکه یک شیوه زندگی است. انسان منتظر باید در همه رفتارهای فردی و اجتماعی خود نشانههای معرفت، عدالتخواهی، مسئولیتپذیری و ولایتپذیری را آشکار کند. به همین دلیل در نمایش «در انتظار» تلاش کردهایم مخاطب را با مفاهیم امام زمانشناسی پیوند دهیم و این موضوع را در امتداد همه وقایع تاریخ اهل بیت (ع) روایت کنیم. از شهادت حضرت زهرا (س) گرفته تا حوادث مربوط به امیرالمومنین (ع)، امام حسن مجتبی (ع)، واقعه عاشورا و دیگر مقاطع مهم تاریخ اسلام، همگی حلقههایی از یک زنجیره هستند که در نهایت انسان را به درک مفهوم ولایت و انتظار میرسانند. اگر این پیوستگی تاریخی به درستی شناخته شود، مخاطب درمییابد که انتظار تنها مربوط به آینده نیست، بلکه ریشه در گذشته دارد و مسئولیت امروز انسان را نیز مشخص میکند. از نگاه ما، منتظر واقعی کسی است که تاریخ را بشناسد، از سرگذشت اولیای الهی درس بگیرد، جایگاه امام معصوم را درک کند و در مسیر حق ثابتقدم بماند، زیرا بدون شناخت، نه ایمان کامل میشود و نه انتظار معنا پیدا میکند.
رحمتی با تاکید بر اینکه محور اصلی روایت نمایش بر مسئله شناخت است، بیان کرد: اگر بخواهیم ریشه بسیاری از آسیبهای تاریخی و حتی مشکلات امروز جامعه را بررسی کنیم، به یک نقطه مشترک میرسیم و آن هم نشناختن است. انسان زمانی که حقیقت را نمیشناسد، ممکن است ناخواسته در مسیر ظلم قرار بگیرد و حقی را پایمال کند. بسیاری از ظلمهایی که در طول تاریخ بر اهل بیت (ع) وارد شد، نتیجه همین ناآگاهی، بیمعرفتی و فاصله گرفتن از حقیقت ولایت بود. پیامبر اکرم (ص) بارها بر ضرورت شناخت امام تاکید کردهاند و این آموزه برای همه دورانها جاری است. اگر انسان امام زمان خود را نشناسد، ممکن است در ظاهر مسلمان باشد، اما در عمل از مسیر هدایت فاصله بگیرد. ما تلاش کردهایم این مفهوم را نه در قالب شعار، بلکه در بطن داستان و شخصیتها به مخاطب منتقل کنیم تا هر فرد پس از پایان نمایش از خود بپرسد که جایگاه او در این مسیر کجاست و تا چه اندازه نسبت به امام و وظایف خود شناخت دارد. اعتقاد دارم جامعهای که شناخت در آن تقویت شود، هم در عرصه فردی و هم در عرصه اجتماعی به سمت عدالت، اخلاق و مسئولیتپذیری حرکت خواهد کرد و این همان پیام بنیادینی است که نمایش «در انتظار» بر آن استوار شده است.
انسان منتظر باید در همه رفتارهای فردی و اجتماعی خود نشانههای معرفت، عدالتخواهی، مسئولیتپذیری و ولایتپذیری را آشکار کند
وی ادامه داد: در پایان نمایش یک قاب آینه به مخاطب نشان داده میشود که شاید مهمترین بخش اثر باشد، زیرا همه روایتهایی که در طول نمایش بیان میشود، در نهایت به خود مخاطب بازمیگردد. ما نمیخواهیم صرفا درباره شخصیتهای تاریخی سخن بگوییم یا تنها حادثه عاشورا را روایت کنیم، بلکه میخواهیم این پرسش را مطرح کنیم که اگر امروز در همان شرایط قرار میگرفتیم، در کدام جبهه میایستادیم. ممکن است انسان در سبک زندگی، تصمیمها و انتخابهای خود به راه کسانی برود که در برابر امام ایستادند و یا مسیر افرادی را انتخاب کند که با ایمان و بصیرت در کنار حق ماندند. این انتخاب همچنان در برابر همه انسانها قرار دارد و منحصر به یک مقطع تاریخی نیست. به همین دلیل در نمایش از مخاطب میخواهیم خود را در آینه اثر ببیند و درباره اعمال، باورها، نوع نگاه و مسئولیتهای خود تامل کند. اگر این اتفاق رخ دهد، نمایش رسالت خود را انجام داده است، زیرا هنر زمانی ارزشمند است که انسان را به اندیشیدن درباره حقیقت و اصلاح مسیر زندگی دعوت کند، نه اینکه تنها احساسات او را برای لحظاتی تحت تاثیر قرار دهد.
کارگردان نمایش «در انتظار» درباره نحوه روایت واقعه عاشورا نیز گفت: تلاش ما این بوده است که مخاطب با زوایایی از این حادثه بزرگ آشنا شود که کمتر درباره آن سخن گفته شده است. در بسیاری از آثار نمایشی و مجالس سوگواری، بخشهایی از واقعه عاشورا بارها روایت شده و مردم با آن آشنایی دارند، اما در این نمایش کوشیدهایم شخصیتهایی را معرفی کنیم که شاید کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند و نقش آنان در انتقال پیام عاشورا کمتر شناخته شده است. حتی برخی اتفاقات تاریخی که در منابع معتبر وجود دارد، برای بسیاری از مردم ناشناخته مانده و ما تلاش کردهایم آنها را با زبان هنر بازآفرینی کنیم. هدف این نبوده است که مخاطب صرفا با صحنههای اندوهآفرین روبهرو شود، بلکه میخواستیم شناخت او نسبت به ابعاد مختلف این نهضت افزایش یابد. هرچه معرفت انسان نسبت به فلسفه قیام امام حسین (ع) بیشتر شود، ارتباط او با فرهنگ انتظار نیز عمیقتر خواهد شد، زیرا عاشورا و انتظار دو حقیقت جدا از یکدیگر نیستند، بلکه هر دو بر محور ولایت، حقطلبی، ایثار و آمادگی برای یاری امام استوار هستند.
وی افزود: در پرداخت صحنههای مربوط به شهادت شخصیتهای بزرگ عاشورا نیز رویکرد متفاوتی را دنبال کردهایم. تلاش نکردیم با نمایش صحنههای خشن یا استفاده از روایتهای صرفا احساسی مخاطب را تحت تاثیر قرار دهیم. برای نمونه درباره حضرت عباس (ع)، حضرت علیاکبر (ع)، حضرت علیاصغر (ع) یا حضرت قاسم علیهالسلام بیشتر بر لحظات پیش از حضور در میدان و پیامها، باورها و روحیه آنان تمرکز کردهایم و پس از شهادت نیز آثار و پیامدهای آن حوادث را به تصویر کشیدهایم. باور ما این است که عظمت این بزرگواران تنها در نحوه شهادت آنان خلاصه نمیشود، بلکه در معرفت، ایمان، بصیرت و اطاعت کامل از امام زمان خویش جلوه پیدا میکند. اگر این حقیقت برای مخاطب روشن شود، اشک او نیز رنگ معرفت خواهد داشت. گریه بر مصائب اهل بیت ع(ع) نعمتی بزرگ و روزی الهی است، اما این اشک زمانی ارزش بیشتری پیدا میکند که همراه با شناخت، تفکر و تصمیم برای حرکت در مسیر آنان باشد. به همین دلیل سعی کردهایم مخاطب علاوه بر تاثیر عاطفی، با اندیشهای عمیقتر نسبت به فلسفه عاشورا و مسئولیت خود در دوران غیبت از سالن خارج شود و احساس کند که انتظار، تنها یک مفهوم اعتقادی نیست، بلکه مسئولیتی دائمی برای ساختن فرد و جامعه اسلامی است.
رحمتی در پاسخ به این پرسش که چه عاملی سبب شده است نمایش «در انتظار» برای سومین سال متوالی روی صحنه برود و این گروه به جای تولید اثری کاملا جدید، اجرای دوباره آن را در اولویت قرار دهد، اظهار کرد: واقعیت این است که برای امسال نیز طرح یک نمایش تازه را آماده کرده بودیم. حتی ایده و ساختار اولیه اثری با عنوان «رستاخیز آینهها» طراحی شده بود که به موضوع قوم بنیاسرائیل، جریان یهود و پیوند تاریخی این جریان با واقعه عاشورا میپرداخت و تلاش داشت برخی شباهتهای تاریخی و عبرتآموز را برای مخاطب تبیین کند. این طرح با توجه به شرایط امروز جهان و تحولات منطقه نیز میتوانست حرفهای زیادی برای گفتن داشته باشد، اما اتفاقاتی که در ماههای گذشته رخ داد، شرایط را تغییر داد. پیش از آن نیز نمایش دیگری را برای اجرا آماده کرده بودیم که تمام مراحل تولید آن انجام شده بود، اما با وقوع جنگ و شرایطی که به وجود آمد، اجرای آن لغو شد و حاصل چند ماه تلاش گروه به نتیجه نرسید. طبیعی بود که در چنین وضعیتی آغاز تولید یک اثر کاملا جدید با سرمایهگذاری گسترده، ریسک بالایی داشته باشد، زیرا هیچ تضمینی وجود نداشت که شرایط برای اجرای آن فراهم شود. از سوی دیگر، بازخوردهای بسیار مثبت دو دوره گذشته نمایش «در انتظار» و درخواستهای مکرر مخاطبان برای اجرای دوباره آن، ما را به این جمعبندی رساند که این اثر همچنان ظرفیت ارتباط با مردم را دارد و میتواند پیام خود را به مخاطبان تازه نیز منتقل کند.
وی ادامه داد: طی دو سال گذشته افراد زیادی از طریق فضای مجازی، تماسهای مستقیم و دیدارهای حضوری از ما میپرسیدند که آیا امسال نیز نمایش «در انتظار» اجرا خواهد شد یا خیر. نکته جالب این بود که اغلب آنان نام نمایش را به خاطر سپرده بودند و از آن به عنوان اثری تاثیرگذار یاد میکردند. این موضوع برای ما ارزش فراوانی داشت، زیرا نشان میداد مخاطب تنها یک اجرای نمایشی را به یاد نیاورده، بلکه با پیام و فضای اثر ارتباط برقرار کرده است. من همواره معتقدم اگر اثری با اخلاص و نیت خالصانه برای اهل بیت (ع) تولید شود، آثار و برکات آن فراتر از محاسبات معمول خواهد بود. به همین دلیل احساس میکنیم این نمایش بیش از آنکه متکی بر توانایی ما باشد، مورد لطف و عنایت اهل بیت (ع) قرار گرفته است. شاید همین نگاه سبب شده است که مخاطبان پس از پایان اجرا نیز ارتباط خود را با اثر حفظ کنند و هر سال مشتاق دیدن دوباره آن باشند. این استقبال برای ما مسئولیت بیشتری ایجاد میکند، زیرا باید هر بار با کیفیت بهتر، دقت بیشتر و احترام عمیقتر نسبت به مفاهیم دینی روی صحنه حاضر شویم.
باور ما این است که عظمت این بزرگواران تنها در نحوه شهادت آنان خلاصه نمیشود، بلکه در معرفت، ایمان، بصیرت و اطاعت کامل از امام زمان خویش جلوه پیدا میکند
کارگردان نمایش «در انتظار» درباره ویژگیهای ساختاری این اثر نیز گفت: از همان دقایق ابتدایی تلاش کردهایم فضایی متفاوت برای مخاطب ایجاد کنیم. نمایش با هیجان، تعلیق، دلهره و فضایی رازآلود آغاز میشود و به تدریج تماشاگر را وارد روایت اصلی میکند. سپس مخاطب قدم به قدم با شخصیتها همراه میشود و در میانه روایت، گاهی با طنزی تلخ روبهرو میشود که ریشه در نادانی، غرور و حقارت دشمنان حق دارد. این طنز صرفا برای خنداندن مخاطب نیست، بلکه ابزاری است برای آنکه او بدون احساس خستگی، مسیر طولانی نمایش را دنبال کند و در عین حال درباره رفتار شخصیتها نیز بیندیشد. پس از آن روایت به سمت فضای معنویتر حرکت میکند و مخاطب به تدریج با وقایع عاشورا، رنجهای اهل بیت (ع) و پیامهای نهفته در این حوادث همراه میشود. پایان نمایش نیز تلاش دارد نوعی آرامش درونی، امید و احساس مسئولیت در مخاطب ایجاد کند. باور دارم اگر مخاطب تنها با اندوه از سالن خارج شود، رسالت نمایش کامل نشده است، بلکه باید علاوه بر تاثر، انگیزهای برای تغییر، شناخت بیشتر و حرکت در مسیر ولایت نیز در وجود او شکل بگیرد.
وی در پایان با اشاره به روند آمادهسازی این اثر اظهار کرد: سال گذشته برای تولید این نمایش حدود شش ماه تمرین مستمر داشتیم، اما امسال به دلیل محدودیت زمانی تنها دو ماه فرصت در اختیار گروه بود. البته این دو ماه با برگزاری حدود ۵۰ جلسه تمرین فشرده همراه شد و در هر جلسه دستکم سه تا چهار ساعت تمرین انجام میدادیم. حضور بخشی از بازیگران سال گذشته نیز کمک کرد تا روند آمادهسازی با سرعت بیشتری پیش برود، زیرا آنان با فضای اثر، شخصیتها و شیوه اجرایی آشنا بودند. با این حال، هیچگاه به تجربه گذشته اکتفا نکردیم و تلاش داشتیم هر صحنه را دوباره بازخوانی و اصلاح کنیم تا کیفیت اجرا ارتقا یابد. معتقدم نمایش دینی زمانی موفق خواهد بود که بتواند میان هنر و معرفت تعادل برقرار کند؛ به گونهای که مخاطب هم از نظر هنری با اثری استاندارد مواجه شود و هم از نظر فکری و اعتقادی، دریچهای تازه برای شناخت حقیقت پیش روی خود ببیند. اگر تماشاگر پس از پایان نمایش تنها چند دقیقه درباره جایگاه خود در مسیر انتظار، میزان شناختش از امام زمان (عج)، مسئولیتش در قبال جامعه و نسبت خود با فرهنگ عاشورا تامل کند، ما به هدف اصلی خود نزدیک شدهایم. انتظار، یک شعار یا احساس گذرا نیست، بلکه شیوهای برای زیستن است؛ شیوهای که انسان را به خودشناسی، امامشناسی، مسئولیتپذیری، عدالتخواهی و دفاع از حق فرا میخواند و هنر نیز زمانی به رسالت واقعی خود عمل میکند که بتواند این حقیقت را با زبانی اثرگذار، ماندگار و قابل فهم برای نسل امروز روایت کند.
انتهای پیام
