والدین و چالش انتخاب جایگزین فضای مجازی برای نوجوانان + فیلم

از خود بپرسید اگر امروز گوشی همراه را از نوجوانتان بگیرید، آیا برنامه‌ای جذابتر از فضای مجازی برایش دارید؟ اگر پاسخ منفی است، مدیریت این فضا را از جای دیگری آغاز کنید.

شاید برای بسیاری از افراد، «اوقات فراغت» فقط به معنای زمان خالی از کار یا فاصله میان وظایف روزمره باشد؛ اما وقتی سخن از نوجوانی به میان می‌آید، این ساعات به‌ظاهر بی‌برنامه، به یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین بخش‌های زندگی روزانه تبدیل می‌شوند. نوجوانی، دوره حساس شکل‌گیری هویت، اوج هیجانات و زمانی است که ذهن بیش از هر مرحله دیگری به تجربه، کشف و خلاقیت نیاز دارد.

اوقات فراغت، برخلاف آنچه گاه تصور می‌شود، زمان هدررفته نیست؛ بلکه فرصتی ارزشمند برای تمرین استقلال، کشف علایق شخصی و حتی بازیابی توان روانی پس از فشار‌های تحصیلی و اجتماعی است. نوجوانی که بتواند این زمان را به شکلی معنادار سپری کند، نه تنها از بسیاری آسیب‌های دوران جوانی در امان می‌ماند، بلکه مهارت‌های زیستن را در بستری طبیعی و بی‌پیرایه می‌آموزد.

خبرگزاری ایکنا بنابر رسالت آگاهی‌بخشی به خانواده‌ها به ویژه والدین، درس‌گفتارهایی را در رابطه با همین موضوع تهیه کرده است که در این مجموعه، لیلا میرمحمدصادقی، روانشناس و مشاور نوجوانان، از لایه‌های پنهان این فرصت طلایی خواهد گفت؛ از چالش‌ها و ظرفیت‌های اوقات فراغت نوجوانان و نقشی که والدین و مربیان می‌توانند در همراهی آگاهانه با نوجوانان ایفا کنند که در ادامه می‌بینیم و می‌خوانیم.

در ادامه درس‌گفتار ششم، قصد داریم بحث مدیریت فضای مجازی را پی بگیریم. تاکنون درباره خود فضای مجازی، دنیای مطلوب نوجوان و دلایل وابستگی او به این فضا گفت‌و‌گو کردیم. اکنون پرسش اصلی این است که به عنوان مادر، پدر یا یک بزرگسال، چگونه می‌توانم به نوجوان کمک کنم تا استفاده متعادل‌تر و آگاهانه‌تری از فضای مجازی داشته باشد. پیشتر اشاره کردیم که به دلایل متعدد، حذف کامل این فضا ممکن نیست؛ پس راهکار‌ها را باید در مدیریت هوشمندانه جست‌و‌جو کرد.

درباره «دنیای مطلوب» گفتیم که هر چیزی که لذت‌بخش باشد و هیجان مثبت ایجاد کند، وارد این دنیا می‌شود. ویژگی کلیدی دنیای مطلوب این است که کلید آن در دست خود فرد است؛ او هر زمان که بخواهد، تصویری را به این آلبوم اضافه یا از آن خارج می‌کند. این موضوع کار ما را دشوار می‌کند، زیرا نمی‌توانیم به زور تصویری را وارد دنیای مطلوب نوجوان کنیم یا از آن بیرون ببریم. اگر چنین اجباری اعمال شود، نخستین آسیبی که می‌بیند، رابطه والد–فرزندی است؛ درحالی که همه تأثیرگذاری‌ها در بستر ارتباط سالم و صمیمانه شکل می‌گیرد.

حال پرسش این است که چه باید کرد؟ یکی از مؤثرترین راه‌ها این است که ابتدا تصاویر و محتوا‌های موردعلاقه نوجوان در فضای مجازی را بشناسیم. گاهی والدین از ترس مواجهه با این موضوع، از گفت‌و‌گو درباره آن اجتناب می‌کنند؛ در حالی که پرسیدن سؤال‌هایی مانند «چه محتوایی می‌بینی؟»، «به چه موسیقی‌ علاقه داری؟»، «کدام بازیگر را دوست داری؟» یا «چه فضایی بیشتر تو را جذب کرده است؟» می‌تواند آغازگر یک گفت‌وگوی سالم باشد. تأکید می‌کنم که گفت‌و‌گو، نه به معنای کنترل‌گری، امر و نهی، یا پند و اندرز، بلکه به معنای شنیدن و شناخت تصاویر ذهنی نوجوان است.

برای روشن‌تر شدن موضوع، مثالی ملموس می‌زنم، فرض کنید شما از نویسند‌ه‌ای خاص خوشتان می‌آید. اگر کسی بیاید و بگوید این نویسنده اصلاً خوب نیست، نوشته‌هایش بی‌ارزش یا بدون اصول است، چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا آن نویسنده از دنیای مطلوب شما حذف می‌شود، یا آن فرد منتقد از شما دورتر می‌افتد؟ قطعاً پاسخ این است که شما به نویسنده محبوبتان همچنان پایبند می‌مانید و ارتباط شما با منتقد، دچار خدشه می‌شود. این دقیقاً همان نکته مهمی است که در مواجهه با نوجوان نیز صدق می‌کند؛ حمله به تصاویر مطلوب او، نه تنها آنها را حذف نمی‌کند، بلکه فاصله ما را از نوجوان بیشتر کرده و ارتباط را تضعیف می‌کند.

پس یکی از راهکار‌های کلیدی، احترام به تصاویر مطلوب نوجوان و گفت‌و‌گو درباره آنهاست؛ گاهی می‌توان با هم فیلم یا موسیقی موردعلاقه‌اش را تماشا یا گوش کرد. اما برای مدیریت مؤثرتر، باید به یک پرسش اساسی پاسخ دهیم: «اگر نوجوان گوشی خود را کنار بگذارد، چه برنامه‌ای برایش داریم؟» این سؤال را از خودتان بپرسید، اما پاسخ‌های کلیشه‌ای مانند هزار تا کار می‌تواند انجام دهد یا «کار خانه»، «کتاب خواندن» یا «درس خواندن» را کنار بگذارید. اگر برنامه‌ای منسجم و موردپذیرش نوجوان طراحی نشده باشد، نمی‌توان انتظار تغییر داشت. بنابراین، باید با همکاری خود نوجوان، برنامه‌ای برای اوقات فراغت او تدوین کنیم که بر پایه علایق و لذت‌های او باشد، نه صرفاً آنچه ما صلاح می‌دانیم.