اطاعت از رهبری؛ مهمترین اصل در اندیشه و سیره امام علی(ع)
استاد دانشگاه کوفه با تأکید بر اینکه اطاعت از امام و رهبری یکی از بنیادیترین مفاهیم در اندیشه امام علی(ع) است، گفت: اعتماد و تبعیت از رهبر، ضامن انسجام و اقتدار جامعه اسلامی است و سیره امیرالمؤمنین(ع) نشان میدهد که اطاعت آگاهانه از رهبری، اصلی اساسی در تحقق عدالت و حفظ امت اسلامی به شمار میرود.
به گزارش خبرنگار ایکنا، پیشنشست چهارمین کنگره بینالمللی امام علی (ع)، انسان ۲۵۰ ساله و تمدن نوین اسلامی با موضوع مفهوم اطاعات و پیروی از امام و رهبر از دیدگاه امیرالمؤمنین (ع)، امروز ۳۰ تیرماه با سخنرانی عماد عبودی نصار، استاد تاریخ اسلام دانشکده ادبیات دانشگاه کوفه در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.
عماد عبودی نصار در ابتدای سخنان خود با اشاره به شکلگیری موضوع مقاله ارائهشده در این کنگره اظهار کرد: در جریان سفر زیارتی استاد مبلغی، دبیر علمی کنگره بینالمللی امام علی (ع) به عراق، ایشان پیشنهاد ارائه یک سمینار علمی برای این کنگره را مطرح کردند. بر همین اساس، موضوعی روزآمد و متناسب با مسائل فکری و اجتماعی جهان اسلام با عنوان «مفهوم اطاعت و پیروی از امام و رهبر از دیدگاه امام علی (ع)» برای ارائه انتخاب شد؛ موضوعی که از منظر اندیشه سیاسی و اجتماعی امام علی (ع) به بررسی جایگاه اطاعت، اعتماد و تبعیت از رهبر میپردازد.
وی با اشاره به اهمیت این مفهوم در شرایط امروز جهان اسلام، افزود: جمهوری اسلامی ایران به برکت پیروی از امام و اطاعت از رهبری توانست در این جنگ به پیروزی دست یابد. این مسئله نشان میدهد که هرگاه جامعهای از رهبری مشروع و مورد اعتماد خود تبعیت کند، قادر خواهد بود بر مشکلات و چالشهای بزرگ غلبه کند.
وی با استناد به فرمایشات امام علی (ع)، تأکید کرد: اعتماد به رهبر و تبعیت از او از جایگاهی بسیار مهم و اساسی برخوردار است و اگر رهبری از سوی جامعه مورد اطاعت قرار نگیرد، رأی، تدبیر و نظر او نیز کارآمدی و اثرگذاری لازم را نخواهد داشت لذا تبعیت از رهبری موضوعی بسیار مهم در راستای توسعه و پیشرفت جامعه اسلامی است.
این استاد دانشگاه کوفه در ادامه پرسشی اساسی را مطرح کرد و گفت: این سؤال قابل طرح است که آیا مفهوم اطاعت در اندیشه ائمه اطهار (ع) از پیش تبیین و مهیا شده است؟ در ادامه سخنان خود تلاش خواهم کرد با استناد به قرآن کریم، سیره نبوی و سیره علوی، به این پرسش پاسخ داده و ابعاد مختلف این مفهوم را روشن کنم.
وی با اشاره به جایگاه اطاعت در قرآن کریم، اظهار کرد: امروزه بهروشنی مشاهده میکنیم که دعوت به اطاعت از خداوند، پیامبر اکرم (ص) و امام بیش از ۲۰ بار در آیات قرآن کریم تکرار شده است. این تکرار بیانگر جایگاه بنیادین اطاعت در نظام فکری اسلام است. البته مقصود از اطاعت، پیروی کورکورانه و بدون آگاهی نیست، بلکه اطاعتی مبتنی بر شناخت، ایمان و بصیرت است، از همین رو، در قرآن کریم، سیره نبوی و سیره علوی نیز نمونههایی از سهلانگاری و کوتاهی مسلمانان در اطاعت از فرمان الهی و رهبری جامعه اسلامی مشاهده میشود و این مسئله بارها مورد تذکر و هشدار قرار گرفته است.
وی در ادامه با استناد به کتاب «مرآت الزمان»، گفت: در این کتاب نقل شده است که فردی از امام علی (ع) پرسید چرا در دوران خلافت دو شیخ، یعنی ابوبکر و عمر، خیر و برکت فراوان بود، اما در دوران خلافت و ولایت شما مردم در برابر یکدیگر شمشیر کشیدند و جامعه اسلامی دچار اختلاف و درگیری شد؟ امام علی (ع) در پاسخ فرمودند: «در آن دوران، رعیت از رهبر خود اطاعت میکرد، اما در زمان من، رعیت مطیع من نبود».
این اسناد دانشگاه کوفه تأکید کرد: این پاسخ نقش تعیینکننده اطاعت مردم در حفظ انسجام و ثبات جامعه را بهخوبی نشان میدهد. با این حال، امام علی (ع) در دوران خلافت دو شیخ، هرگز برای مخالفت با آنان شمشیری از نیام نکشید و از اقداماتی که موجب تفرقه در جامعه اسلامی شود، پرهیز کرد.
وی سپس با اشاره به تأثیر تحولات اجتماعی بر مفهوم اطاعت، اظهار کرد: مفهوم اطاعت، متناسب با تغییر نسلها و شرایط اجتماعی دچار تحول و دگرگونی میشود. به همین دلیل، در هر دوره تاریخی باید این مفهوم با توجه به شرایط آن عصر مورد مطالعه قرار گیرد.
این استاد دانشگاه کوفه با اشاره به دوران حکومت امام علی (ع)، افزود: آن حضرت حدود ۵۰ هزار نفر را در سپاه خود در اختیار داشتند، اما از میان این جمعیت گسترده، تنها حدود ۵۰ نفر که با عنوان «شرطة الخمیس» شناخته میشدند، به خلافت، امامت و رهبری مطلقه امام علی (ع) اعتقاد کامل داشتند و با همه وجود از ایشان تبعیت میکردند.
به گفته وی، این آمار، واقعیتی روشن از وضعیت توده مردم در عصر امام علی (ع) ارائه میدهد و نشان میدهد که فاصله میان همراهی ظاهری و اطاعت حقیقی تا چه اندازه گسترده بوده است.
این استاد دانشگاه کوفه در ادامه به فرازی از نهجالبلاغه اشاره کرد و گفت: امام علی (ع) در واپسین سالهای عمر شریف خود هنگامی که سهلانگاری و کوتاهی مردم در اطاعت از خویش را بهویژه در جریان جنگ صفین، ماجرای حکمیت و پیامدهای آن مشاهده کردند، مردم را با یک استفهام انکاری مورد خطاب قرار داده و فرمودند: «آیا امام دیگری را برای رهبری انتظار دارید؟» این پرسش، در حقیقت بیانگر شدت گلایه و اندوه آن حضرت از بیتوجهی مردم نسبت به جایگاه رهبری الهی بود.
وی افزود: امام علی (ع) سپس با لحنی هشداردهنده و سرشار از اندوه خطاب به مردم فرمودند که برادران ما که در جنگهای جمل و صفین به شهادت رسیدند و خون آنان در راه حق بر زمین ریخته شد، امروز در سرای آخرت به آسایش، آرامش و دار امن الهی دست یافتهاند. پس از آن، با حسرت فرمودند: «عمار کجاست؟ خزیمه بن ثابت کجاست؟» در این هنگام، محاسن مبارک خود را در دست گرفتند و اشک ریختند و فرمودند: «آنان همان کسانی بودند که سنت را احیا کردند، به رهبر خود اعتماد داشتند، از او تبعیت کردند و در مسیر حق استقامت ورزیدند».
عبودی نصار تأکید کرد: این بخش از سخنان امام علی (ع) جایگاه والای اطاعت آگاهانه، اعتماد به رهبری و پایبندی به ولایت را بهروشنی تبیین میکند و نشان میدهد بقای جامعه اسلامی در گرو وجود چنین انسانهایی است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، روایتی از شیخ مفید را قرائت کرد و گفت: پس از پایان جنگ جمل، هنگامی که صعصعه بن صوحان یکی از یاران امام علی (ع) بر جنازه برادر خود ایستاده بود و سخن میگفت، آن حضرت در پاسخ به وی فرمودند: «بر این صحنه، مردمانی گواه خواهند بود که هنوز در صُلب مردان و رحم زنان قرار دارند».
این استاد دانشگاه کوفه در توضیح این روایت، اظهار کرد: مقصود امام علی (ع) آن است که هنوز نسلهایی به دنیا نیامدهاند، اما در آینده خواهند آمد؛ انسانهایی که امروز وجود خارجی ندارند و هنوز در صلب مردان و رحم زنان هستند، اما با گذر زمان متولد خواهند شد و به مرحلهای خواهند رسید که روزگار به واسطه حضور، ایمان و نقشآفرینی آنان به لرزه خواهد افتاد. این افراد، اگرچه امروز در این صحنه حضور ندارند، اما در آینده با شناخت حقیقت این حوادث، پیام و آرمان آن را درک کرده و استمرار خواهند بخشید.
این استاد دانشگاه کوفه گفت: این روایت نشان میدهد که اندیشه و مسیر حق، محدود به یک نسل و یک دوره تاریخی نیست، بلکه در طول تاریخ استمرار مییابد و نسلهای آینده نیز در پاسداری از آن نقشآفرین خواهند بود.
وی در ادامه سخنان خود به بیان خاطرهای شخصی پرداخت و اظهار کرد: با یادآوری این فراز از کلام امام علی (ع)، اشک در چشمانم جمع شد؛ زیرا این روایت خاطرهای از انتفاضه شعبانیه عراق در سال ۱۹۹۱ میلادی را در ذهنم زنده کرد.
عبودی نصار با اشاره به حوادث آن دوران، گفت: در جریان انتفاضه شعبانیه، مردم عراق علیه رژیم صدام جنایتکار به پا خاستند و برای مقابله با نیروهای حزب بعث و پایان دادن به حاکمیت ظلم و استبداد، بهسرعت وارد میدان شدند. مردم، بهویژه در شهر نجف اشرف، حضوری گسترده و چشمگیر در این قیام داشتند و با وجود همه مخاطرات، برای مبارزه با رژیم بعث از هیچ تلاشی دریغ نکردند.
وی ادامه داد: در همان روزها، یکی از افرادی که در این قیام و حرکت اعتراضی حضور داشت، هنگام در دست گرفتن سلاح و ورود به میدان مبارزه، به روایت امام علی (ع) استناد کرد و آن را با صدای بلند برای حاضران قرائت کرد. او این روایت را چنین نقل کرد: «این صحنه را نیز مردمانی خواهند دید که اکنون در صُلب مردان و رحم زنان هستند و در آینده خواهند آمد؛ مردمانی که روزگار به واسطه آنان به لرزه خواهد افتاد».
این استاد دانشگاه کوفه بیان کرد: یادآوری این روایت در آن فضای سرنوشتساز برای حاضران تنها نقل یک حدیث تاریخی نبود، بلکه تجلی امید، استقامت و استمرار راه حق در طول تاریخ به شمار میرفت. کسانی که در انتفاضه شعبانیه حضور داشتند، با استناد به این کلام امام علی (ع) باور داشتند که مسیر حق هرگز متوقف نخواهد شد و نسلهای آینده نیز همان راه را ادامه خواهند داد و در دفاع از حق و عدالت نقشآفرین خواهند بود. این روایت روحیه مقاومت و پایداری را میان مبارزان تقویت میکرد و آنان را به آیندهای امیدوار میساخت که در آن، حق و عدالت به دست انسانهای مؤمن و استوار استمرار خواهد یافت.
وی در ادامه سخنان خود با اشاره به نحوه مواجهه با تاریخ اسلام، اظهار کرد: متأسفانه امروزه برخی از برادران، تاریخ را صرفاً به عنوان مجموعهای از رخدادهای گذشته مینگرند و میان تاریخ و روزگار معاصر فاصله ایجاد میکنند؛ در حالی که تاریخ، بهویژه تاریخ ائمه اطهار (ع)، نباید تنها در گذشته باقی بماند، بلکه باید با واقعیتهای امروز پیوند بخورد و در زندگی معاصر امت اسلامی حضور و تأثیر داشته باشد.
عبودی نصار با طرح پرسشی تأملبرانگیز، افزود: همواره این سؤال مطرح است که اگر ما در روزگار امام علی (ع) یا امام حسین (ع) زندگی میکردیم، آیا آنان را تنها میگذاشتیم یا در کنار ایشان میایستادیم و از امام خود حمایت میکردیم؟ این پرسش صرفاً ناظر به یک واقعه تاریخی نیست، بلکه معیاری برای سنجش باورها، مسئولیتپذیری و میزان پایبندی انسان به حق در هر عصر و زمان به شمار میرود.
وی ادامه داد: امام حسین (ع) در سخنانی که خطاب به مردم زمان خود ایراد فرمودند، جملهای بیان کردند که دارای معنایی بسیار عمیق است و حقیقت اسلام را بهروشنی منتقل میکند. این سخن نشان میدهد که امام (ع) در مسیر تحقق اهداف الهی به همراهی، حمایت و حضور آگاهانه مردم نیاز دارد و جامعه اسلامی نمیتواند نسبت به مسئولیت خود در قبال امام و رهبری الهی بیتفاوت باشد، از همین رو، لازم است تاریخ را از یک روایت صرفاً تاریخی خارج کرده و آن را به واقعیتی زنده و معاصر تبدیل کنیم؛ زیرا پیام ائمه اطهار (ع) محدود به یک دوره تاریخی نیست و در همه زمانها قابلیت حضور و تأثیرگذاری دارد.
این استاد دانشگاه کوفه سپس پرسشی دیگر را مطرح کرد و گفت: اگر امروز چنین نگاهی به تاریخ داشته باشیم، این سؤال نیز پیش روی ما قرار میگیرد که آیا در روزگار کنونی نباید کسی نماینده راه و مکتب امام حسین (ع) و امام علی (ع) باشد؟ این پرسش، مخاطب را به تأمل درباره استمرار مسیر امامت و مسئولیت جامعه در قبال رهبری حق دعوت میکند.
وی در ادامه با اشاره به سیره امیرالمؤمنین (ع)، اظهار کرد: امام علی (ع) در دوران امامت و حکومت خود همه امور دنیوی و هر آنچه به دنیا تعلق داشت را در نگاه خویش از آب بینی یک بز نیز کمارزشتر میدانستند. ایشان هرگز حکومت را هدف و مطلوب شخصی خود تلقی نکردند، بلکه تنها به دلیل درخواست، اصرار و مطالبه مردم، مسئولیت اداره جامعه را پذیرفتند و حکومت را وسیلهای برای برپایی حق، اجرای عدالت و اقامه ارزشهای الهی دانستند.
عبودی نصار افزود: از همین رو، هنگامی که امیرالمؤمنین (ع) در محراب عبادت به شهادت رسیدند، با آرامش و اطمینان فرمودند: «فُزْتُ وَرَبِّ الْکَعْبَةِ»؛ زیرا تمام عمر خویش را در مسیر انجام تکلیف الهی، اقامه عدالت و دفاع از حق سپری کرده بودند و شهادت را اوج رستگاری و کامیابی میدانستند.
وی در ادامه سخنان خود، تصریح کرد: بر همین اساس، وظیفه امروز ما آن است که بتوانیم راه حق را از راه باطل، مسیر انسانهای راستین را از مسیر منافقان و مدعیان دروغین تشخیص دهیم. تنها در چنین صورتی است که میتوان مفهوم حقیقی اطاعت را درک کرد و دریافت که اطاعت و پیروی از رهبر باید بر پایه شناخت، بصیرت، تشخیص حق و التزام آگاهانه به مسیر الهی باشد، نه بر اساس احساسات یا برداشتهای سطحی. تبعیت از رهبری زمانی معنا پیدا میکند که انسان بتواند حق را بشناسد، میان حق و باطل تمایز قائل شود و با آگاهی، رهبر حق را انتخاب کرده و از او پیروی کند.
این استاد دانشگاه کوفه در ادامه سخنان خود با اشاره به جایگاه امیرالمؤمنین امام علی (ع) در منابع تاریخی، اظهار کرد: در کتابهای تاریخی نام و سیره امام علی (ع) بهوفور مورد توجه قرار گرفته و یکی از برجستهترین ویژگیهایی که در زندگی آن حضرت به چشم میخورد، اطاعت کامل و بیچونوچرای ایشان از پیامبر اکرم (ص) است. امام علی (ع) نهتنها درباره مفهوم اطاعت سخن گفتهاند، بلکه خود تجسم عملی و نماد کامل اطاعت از رسول خدا (ص) به شمار میروند و تمام زندگی ایشان گواه این حقیقت است.
وی با اشاره به یکی از مهمترین جلوههای این اطاعت، افزود: در ماجرای هجرت پیامبر اکرم (ص) از مکه، هنگامی که پیامبر (ص) از امام علی (ع) خواستند برای حفظ جان ایشان در بستر پیامبر بخوابند، آن حضرت بدون هیچگونه تردید، نگرانی یا درنگ، فرمان رسول خدا (ص) را پذیرفتند و با اطاعت کامل، این مسئولیت بزرگ را بر عهده گرفتند. این واقعه یکی از روشنترین جلوههای اطاعت، ایثار، فداکاری و تسلیم محض امام علی (ع) در برابر فرمان پیامبر اکرم (ص) به شمار میرود.
عبودی نصار سپس به حادثه جنگ خندق اشاره و اظهار کرد: در جریان این نبرد، هنگامی که عمرو بن عبدود در میدان جنگ جولان میداد، مسلمانان را به مبارزه فرا میخواند و با قدرتنمایی و تهدیدهای خود فضای سنگینی را بر سپاه اسلام حاکم کرده بود، بهگونهای که پیشانی اسب او به سینه مسلمانان نزدیک میشد و این صحنه، شدت تهدید و فشار وارد بر مسلمانان را بهخوبی نشان میداد، پیامبر اکرم (ص) دست به دعا برداشتند و عرضه داشتند: «خدایا، همانگونه که حمزه را از من گرفتی، علی را در این جنگ از من مگیر».
وی این دعا را بیانگر جایگاه بیبدیل امام علی (ع) در نگاه رسول خدا (ص) و نقش تعیینکننده آن حضرت در دفاع از اسلام دانست و در ادامه تأکید کرد: مجموعه این رخدادهای تاریخی نشان میدهد که اطاعت از رهبری و امامت، جایگاهی اساسی و بنیادین در اندیشه و سیره عملی امام علی (ع) دارد. این مسئله صرفاً یک توصیه اخلاقی یا اجتماعی نیست، بلکه از منظر امام علی (ع)، اصلی جوهری و بنیادین در حیات فردی و اجتماعی مسلمانان به شمار میرود و در رفتار، اخلاق، منش و عملکرد آن حضرت نیز بهروشنی قابل مشاهده است.
این استاد دانشگاه کوفه در بخش دیگری از سخنان خود به روایتی درباره امیرالمؤمنین (ع) اشاره کرد و گفت: در این روایت آمده است که شخصی بر امام علی (ع) وارد شد و پس از سلام و درود بر آن حضرت، ایشان را چنین خطاب کرد: «ای کسی که زندگیات کلید خیر و بسته شدن درهای شر است». در ادامه این روایت، گوینده کسانی را نفرین میکند که سرمایهای عظیم را از دست دادند و در برابر آن، به متاعی اندک دست یافتند. مقصود از این تعبیر آن است که برخی انسانها اطاعت از امام، ولایت و پیروی از رهبری الهی را از دست داده و در مقابل، دنیا و بهرههای زودگذر آن را برگزیدهاند؛ معاملهای که از منظر آموزههای دینی، زیانبارترین دادوستد انسان به شمار میرود زیرا آنان با رها کردن اطاعت و امامت، سرمایهای جاودانه را از دست داده و متاعی فانی و ناچیز را جایگزین آن کردهاند.
وی در پایان سخنان خود بار دیگر بر ضرورت اطاعت از رهبری و جایگاه محوری امامت در اندیشه امام علی (ع) تأکید کرد و این اصل را یکی از ارکان اساسی حیات دینی و اجتماعی مسلمانان دانست.
انتهای پیام
