جایگاه مساجد در ایجاد همگرایی و ارتقای تابآوری اجتماعی
به قلم محمدعلی موظفرستمی، کارشناس و پژوهشگر حوزه مسجد و دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی گرایش ژئوپلیتیک اماکن دینی:
در نظم نوین جهانی، تهدیدات متوجه کشورها تنها به حوزه نظامی و اقتصادی محدود نمیشود، بلکه «تهاجم ترکیبی» غرب، لایههای هویتی، اجتماعی و روانی جوامع را نیز هدف قرار داده است. در این میان، جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر سرمایههای نمادین و مکانی خود، به ویژه مساجد، توانسته است الگویی از «مقاومت اجتماعی» را طراحی کند که در آن، اماکن دینی نه صرفاً پایگاههای عبادی، بلکه کانونهای ژئوپلیتیکی برای ایجاد همگرایی، بازتولید سرمایه اجتماعی و ارتقای تابآوری در برابر پروژههای نفوذ و تفرقهافکنی غرب ایفای نقش میکنند.
از منظر علم ژئوپلیتیک، فضاهای مقدس صرفاً نقاطی بر روی نقشه نیستند، بلکه «مکانهای قدرتمند» محسوب میشوند که توانایی تأثیرگذاری بر روابط قدرت، هویتسازی و بسیج اجتماعی را دارند. در نظریه «ژئوکالچر» ایمانوئل والرشتاین، اماکن دینی به عنوان پایگاههای تولید گفتمانهای مقاومت در برابر نظامهای سلطه تلقی میشوند. مسجد در این چارچوب، به مثابه یک ابزار ژئوپلیتیک نرم، در فرآیند ساخت جهانیشدن از پایین عمل میکند و با تولید گفتمانی مبتنی بر عدالت و کرامت، در تقابل با گفتمان مسلط جهانیشدن غرب قرار میگیرد. همچنین، براساس نظریه «قدرت نرم» جوزف نای، جذابیت فرهنگی و ایدئولوژیک، مهمترین مؤلفهای است که میتواند اهداف یک کشور را بدون استفاده از زور پیش ببرد. مساجد ایران با تولید جذابیت معنوی و ارائه الگویی از زیستمؤمنانه، عملاً به یکی از اصلیترین منابع قدرت نرم کشور در مقابله با تهاجم فرهنگی و سیاسی غرب تبدیل شدهاند.
یکی از مؤلفههای کلیدی تابآوری اجتماعی، میزان همبستگی درونی یک جامعه در مواجهه با بحرانهای بیرونی است. مساجد با برگزاری برنامههای متنوع فرهنگی، تبلیغی، آیینهایی نظیر نماز جمعه، مراسم مختلف در مناسبتهای مختلف مذهبی، ملی و...، بستری برای بازتعریف «ما»ی جمعی فراهم میآورند. در شرایط تهاجم همهجانبه غرب، این همگرایی، کارکردی راهبردی یافته است. بر اساس تحلیلهای راهبردی فعالیتهای مذهبی و آیینهای شیعی که در بستر مساجد شکل میگیرند، دیگر صرفاً یک گردهمایی مذهبی نیستند، بلکه به عنوان موتور بازتولید قدرت نرم و همبستگی اجتماعی عمل میکنند. از سوی دیگر، یکی از راهبردهای اصلی غرب برای تضعیف ایران، تشدید شکافهای قومی و مذهبی و تبدیل آنها به کانونهای بحرانزاست. در این میان، کارکرد همگرایی فرامذهبی مسجد، به مثابه پادزهری در برابر این پروژه عمل کرده است.
تهاجم کشورهای غربی، در کنار تحریمهای اقتصادی، به عمق باورها و امید اجتماعی جامعه نیز معطوف است. جنگ روایتها و عملیات روانی از طریق شبکههای اجتماعی و رسانههای معاند، به دنبال القای ناامیدی و عادیسازی نارضایتی هستند. اما مسجد با ارائه روایتهای مبتنی بر پایداری، امید به آینده و تکیه بر ایمان، به کارگاهی برای تولید سرمایه روانشناختی تبدیل شده است. روایتپردازیهایی که در مساجد بازتولید میشود، ضمن تقویت روحیه ملی، توانست شکستهای تاکتیکی را به پیروزیهای راهبردی در افکار عمومی تبدیل کند و تابآوری روانی جامعه را در برابر فضای سنگین تبلیغاتی دشمن افزایش دهد. کارکرد اجماعی و انسجامآفرین مسجد، نظریهپردازانی همچون رابرت پوتنام را به یاد میآورد که بر نقش نهادهای مدنی در افزایش سرمایه اجتماعی تأکید دارند. در ایران، مسجد به عنوان کهنترین نهاد مدنی، توانسته است شبکههای اعتماد و همکاری را میان مردم و نظام بازتولید کند.
این سرمایه اجتماعی در زمان تهاجم و بحران، خود را در قالب پیوستگی عمودی میان مردم و نظام و پیوستگی افقی میان گروههای مختلف اجتماعی نشان میدهد. تحلیلهای منتشرشده حاکی از آن است که مسجد و مناسک دینی، هویتهای مشترک را میان ملتهای منطقه بازتولید کرده و سرمایه اجتماعی عظیمی برای محور مقاومت ایجاد میکنند. این سرمایه، بسترهای لازم برای مشارکت عمومی در پدافند غیرعامل، کمکهای مؤمنانه و همبستگی ملی را فراهم میآورد.
مساجد علاوه بر کارکرد داخلی، بهعنوان ابزاری برای دیپلماسی عمومی در برابر ائتلاف غرب عمل میکنند. سالانه میلیونها زائر از کشورهای مختلف در اماکن دینی ایران حضور مییابند و این حضور به نمایشی از همگرایی فراملی در برابر سیاستهای یکجانبهگرایانه غرب تبدیل میشود. سید عبدالملک بدرالدین الحوثی، رهبر انصارالله یمن، با اشاره به نقش مساجد در بیداری اسلامی، اعلام کرده است که دشمنان آمریکا و غرب با ایجاد رژیم صهیونیستی، به دنبال نفوذ عمیق و تسلط کامل بر منطقه هستند و از امت اسلامی خواسته است که ارتباط خود را با قرآن کریم حفظ کرده و در برابر حیلههای دشمن هوشیار باشند. پروژه ایرانهراسی که با هدف انزوای ایران طراحی شده، در سایه کارکردهای فرهنگی مسجد تا حد زیادی خنثی شده است. جذب نخبگان و اقشار مختلف جامعه از کشورهای منطقه و جهان در بستر اماکن دینی، نشاندهنده چهرهای از ایران است که با ایرانهراسی رسانههای غربی در تضاد است. سرمایهگذاری بر روی دیپلماسی عمومی و مذهبی، ایران را به عنوان کانون ثبات و هویت مذهبی در منطقه معرفی کرده که در مقابل بحرانآفرینیهای غرب ایستاده است.
جمهوری اسلامی ایران سالهاست که از طریق شبکهای از مساجد و مراکز اسلامی در سراسر جهان، به مقابله با نفوذ آمریکا و اسرائیل پرداخته است. این شبکهها نهتنها به عنوان کانونهای دیپلماسی فرهنگی، بلکه بهعنوان پایگاههای سازماندهی جوامع مسلمان عمل میکنند. در اقدامی که نشاندهنده درک عمیق غرب از تهدید قدرت نرم مسجد است،. این شبکهسازی جهانی، ضمن تقویت جبهه مقاومت، به ایزولهسازی پروژههای نفوذ غرب در جوامع اسلامی کمک شایانی کرده است.
در نهایت، مساجد در ایران، بسیار فراتر از کارکرد صرفاً عبادی، به عنوان نهادهایی ژئوپلیتیک ایفای نقش میکنند که در دو سطح همگراییافزایی و ارتقاء تابآوری، تأثیرات عمیقی بر پایداری اجتماعی در برابر تهاجم غرب داشتهاند. در سطح همگرایی، مسجد با تولید گفتمان امت واحده و شکافزدایی مذهبی، پروژه تفرقهافکنی غرب را خنثی کرده و سرمایه اجتماعی را در سطح ملی و فراملی بازتولید نموده است. در سطح تابآوری، مسجد با بازتعریف مفاهیمی نظیر پیروزی، شهادت و پایداری، به کارگاهی برای تولید سرمایه روانی و معنوی تبدیل شده که جامعه را در برابر جنگشناختی و عملیاتهای روانی دشمن مقاوم میسازد. در جنگ ترکیبی قرن بیستیکم که با موشک و حدیث بهطور همزمان نوشته میشود، تقویت جایگاه ژئوپلیتیک مساجد، به مثابه سرمایهگذاری بر روی مهمترین لایه دفاعی کشور، یعنی همبستگی اجتماعی و ایمان جمعی، نقشی راهبردی و حیاتی ایفا خواهد کرد.
انتهای پیام
